سوناۋ 1991 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «مۇستافا شوقاي... ول كىم؟» اتتى ماقالاسىنان باستاپ تۇركىستان حالقىنىڭ تەڭدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن مۇستافانىڭ بولمىسىن ايشىقتايتىن دۇنيەلەر باسپا ءجۇزىن كوردى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى كوشىم ەسماعامبەتوۆ, مامبەت قويگەلديەۆ, دارحان قىدىرالى مەن ساياسي عىلىمدار دوكتورى ابدىجالەل باكىردىڭ شوقايتانۋ باعىتىنداعى ەڭبەكتەرى ەلدىڭ كوز الدىندا. سىردا تۋىپ, بار عۇمىرى سىرتتا وتكەن قايراتكەردىڭ تارتىسقا تولى ءومىرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدە شەتەلدىك عالىمداردىڭ دا ۇلەسى از ەمەس. ال ەلىنىڭ ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ونىڭ ەسىمىن ءوزى تۋىپ-وسكەن جەردە جاڭعىرتۋدىڭ العاشقى قادامدارى قالاي باستالىپ ەدى؟
تۇركىستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى دەپ تانۋىمىز كەرەك
ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا مەرزىمدى باسپاسوزدە الاش قايراتكەرلەرى جايلى ماقالالار ءجيى جاريالانىپ, ەل ۇزاق جىل ەسىمدەرىن ايتۋعا تىيىم سالىنعان تۇلعالار ەڭبەگى مەن ءومىرى جايلى كەڭىرەك بىلە ءتۇستى. ارينە بۇل جۇرتتىڭ بارىنە ۇناي قويعان جوق. اسىرەسە كوپ جىلدار اقيقاتتى تۇمشالاپ, وسى قايراتكەرلەر ەسىمىن قارالاۋعا «ۇلكەن ۇلەس» قوسىپ كەلگەندەر بۇعان بىردەن قارسى شىقتى. سوندايلاردىڭ ءبىر توبى تۋعان جەرىندە مۇستافا شوقاي رۋحىنا ارنالىپ وتكىزىلەتىن شارالاردى بولدىرماۋعا بارىن سالدى. وبلىس باسشىلارىنىڭ اتىنا حات جازىپ, قايراتكەر تۋرالى جالاعا تولى ماقالالارىن جەرگىلىكتى باسىلىمدارعا جاريالاۋعا ىقپال جاساۋىن سۇراپ, جانتالاسا باستادى. باياعىنىڭ ىزىمەن بىتپەيتىن قارالاۋدى قايتا بىقسىتقان ولاردىڭ بۇل ارەكەتى ازاماتتاردىڭ اياۋلى ەسىمىن اقتاپ الۋعا دەگەن تالپىنىستى توقتاتا العان جوق. وسى نيەتتە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءبىرشاما ماتەريالدار جارىق كوردى. مۇستافا شوقايدىڭ ءازىز ەسىمىن ەل ەسىنە العاش سالعانداردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى ءامىرحان باكىر ۇلى دا بار ەدى.
پولكوۆنيك شەنىمەن زەينەتكەرلىككە شىققان ءامىرحان باكىر ۇلى قازىر مۇستافا شوقاي جايلى بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى. ءبىر تۋىندىسى 2006 جىلى تۇرىك تىلىندە جارىق كوردى.
– ءبىز مۇستافانىڭ تۇركىستان اۆتونومياسىن باسقارعانىن, سونىمەن قاتار الاشوردا وكىمەتىن قۇرۋعا دا بەلسەنە اتسالىسىپ, ونىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعانىنا اسا ءمان بەرمەي جۇرگەن سياقتىمىز. وسىدان دا فرانتسياداعى بەيىتىنىڭ باسىنا قويىلعان ەسكەرتكىشكە ونىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى ەكەندىگىن جازا المادىق. ال «تۇركىستان لەگيونى» كەڭەستىك يدەولوگيا ويدان شىعارعان جالا. شىنتۋايتىنا كەلگەندە لەگيون مۇستافا شوقاي ومىردەن وزىپ كەتكەسىن قۇرىلعان جوق پا؟! شوقايتانۋعا العاش ءىز سالعان عالىم كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ زەرتتەۋىندە 1948 جىلى كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءوزىنىڭ بەرليندەگى 4-وپەراتيۆتىك سەكتورىنىڭ 2-بولىمىنە «م.شوقايدى اشكەرەلەۋشى ماتەريالدار» تابۋ جونىندە قۇپيا تۇردە سۇراۋ سالعانى ايتىلادى. وسى تاپسىرما بويىنشا جاڭاعى قۇرىلىم «بەرليننىڭ سۆ وپەراتيۆتىك انىقتامالىق كارتوتەكاسىندا ونداي ماعلۇمات جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەن. وسى قۇجات بۇل ۇيىمعا مۇستافانىڭ ەشقانداي قاتىسى بولماعانىنىڭ باستى دالەلى, – دەيدى ءامىرحان باكىر ۇلى.
وسىدان 5 جىل بۇرىن قايراتكەردىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا مۇستافا شوقايعا ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىلعان. الايدا ونىڭ جۇزەگە اسۋى ازىرگە ەكىتالاي بولىپ تۇر. قىزىلوردا قالاسىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەرىپ, شاھاردىڭ ورتالىعىنا قويىلدى.
– قازىر مۇستافا شوقاي ەسىمىن ۇلىقتاۋ شارالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك قوعامدىق نەگىزدە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. سوندىقتان دا وبلىستىق ءماسليحات ارقىلى ۇكىمەتكە قايراتكەر مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ جونىندە ۇسىنىس بەرگەن ءجون. مەنىڭ بىلۋىمدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە شوقايدىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعانى تۋرالى ەشبىر قۇجات جوق. توقسانىنشى جىلدارى جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنان تۇسكەن ساۋالعا وراي باس پروكۋراتۋرا «م.شوقاي جونىندە قىلمىستىق ءىس قوزعالماعان. سول سەبەپتى ونىڭ ءىس-ارەكەتىندە نەمىس فاشيستەرىنە قىزمەت ەتتى دەۋگە نەگىز جوق» دەگەن جاۋاپ بەرگەن. وعان قايبىر جىلى وسكەمەندە قايراتكەر ەسىمىن قارالاۋشىلارعا شىققان سوت ۇكىمىن قوسىڭىز. مىنە, وسىنىڭ ءبارى الاشتىڭ ارداگەر ۇلىنىڭ اتاق-ابىرويىن ءالى دە ايتىلىپ قالاتىن جالادان تولىق اقتاپ الۋىمىزعا نەگىز بولا الادى. سونىمەن قاتار مۇستافانىڭ بەرليندە جاتقان سۇيەگىن تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جانىنا جەرلەۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ ءجۇر. وعان قوسارىم, مۇستافاعا قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن بەرگەنىمىز دۇرىس.
نەگىزى تۇلعاعا دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنەن باستاۋ العانى ءجون. سوندىقتان دا قالاداعى جاڭادان سالىنعان شاعىن اۋدانداردىڭ بىرىنەن «تاۋەلسىزدىك اللەياسى» اشىلىپ, وعان ەلدىڭ ازاتتىعى جولىندا جان قيعان اسىلدارىمىزدىڭ مۇسىندەرىن قويعانىمىز دۇرىس. قازىرگى ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ءتاۋىر جاسالعان. بىراق تۇرعان ورنى الاشتىڭ ارداقتى ۇلىنا لايىقتى ەمەس. قالالىق اكىمدىككە قاراما-قارسى قۋىستا كەزىندە وسى عيماراتتا قىزمەت ەتكەن وبكوم حاتشىلارىنىڭ ءبىرىنىڭ ءمۇسىنى تۇرعانى دۇرىس سياقتى. ۇلتتىڭ ۇلىنا قۇرمەتىمىزدى كورسەتەمىز دەسەك, ەسكەرتكىشتى ول ورىننان كوشىرگەنىمىز ءجون, – دەيدى وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك.
ونىڭ اتىنان ءالى دە ۇركەتىندەر بار
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى-اق مۇستافا شوقاي تۋرالى جازىلا باستادى. سول تۇستا قىزىلوردا وبلىسىن باسقارىپ تۇرعان سەيىلبەك شاۋحامانوۆتىڭ باستاماسىمەن قور دا قۇرىلدى. تۋعان اۋىلى مەن اۋدان ورتالىعىندا ەسكەرتكىشى بوي كوتەرىپ, ونىڭ ەسىمى ۇزاق جىلعى نەگىزسىز جالادان ارشىلعانداي بولىپ ەدى. بىراق قىسقا عۇمىرىندا تۇركىنىڭ تۇگەلدىگىن كوكسەپ وتكەن تۇلعانىڭ اتىنان ءالى دە ۇركەتىندەر بار ەكەن. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەلورداداعى ءبىر مەكتەپكە مۇستافا شوقايدىڭ اتىن بەرۋگە قالالىق ءماسليحاتتىڭ كەيبىر دەپۋتاتتارى قارسى شىعىپ, ۇسىنىس اياقسىز قالدى. ۇزاق جىل «مۇستافا شوقاي» قورىن باسقارىپ كەلگەن ەلگە بەلگىلى ازامات بازارباي اتاباەۆ الاش ارداعى جايلى اقيقاتتان كورى الىپقاشپا سوزگە سەنەتىندەر ءالى بار ەكەندىگىن ايتادى.
– قور 1992 جىلى قۇرىلىپ, ءبىراز باستاماعا مۇرىندىق بولدى. كوپتەگەن عىلىمي شارالار وتكىزدىك. اۋىل مەن اۋداندا, فرانتسياداعى اللەياعا ەسكەرتكىشتەر ورناتتىق. ءالى دە جاسالاتىن شارۋا كوپ. بىراق ول ءۇشىن حالىقتىڭ ىقىلاسىنان بولەك بيلىكتىڭ دە قولداۋى كەرەك, – دەيدى بازارباي اسانباي ۇلى.
بازارباي اعانىڭ اكەسى اسانباي دا مۇستافانىڭ تۋىسى بولعاندىعى ءۇشىن جازاعا كەسىلگەندەردىڭ ءبىرى. 1949 جىلى وتانىن ساتقان ادام رەتىندە سوتتالىپ, قاراعاندى تۇرمەسىندە كوز جۇمىپتى. سوعىستا كونتۋزيا الىپ, جاۋعا تۇتقىنعا تۇسكەن ول ەلگە امان-ەسەن ورالىپ, ءتورت جىلدان كەيىن سوتتالىپ كەتە باردى. ونى كورسەتكەن دە وزگە ەمەس, ءوز اعايىندارى.
بۇل دا قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلىنىڭ باسىنا تۇسكەن زامانا زاردابىنىڭ قانداي بولعاندىعىن اڭعارتسا كەرەك.
«حالىق جاۋىنىڭ» تۇقىمى دەگەندى ەستىپ وستىك
مۇستافانىڭ تۋىستارى اراسىندا كەزىندەگى قۋدالاۋدان امان قالعانى كەمدە-كەم. تورعاي داتقادان شوقاي, شوقايدان سىزدىق, مۇستافا, نۇرتازا تۋادى. ءىنىسى نۇرتازا مەن تورعاي داتقانىڭ تاعى ءبىر ۇلى قالىمبەتتىڭ مىرزەكە اتتى ۇلى 1937 جىلدىڭ اياعىندا شىمكەنتتە اتىلىپ كەتەدى. قازىر نۇرتازادان تاراعان ۇرپاقتار تۇركىستان وبلىسىندا تۇرىپ جاتىر. شوقايمەن بىرگە تۋعان ءالىش, قالىمبەت, وسپانداردىڭ بالالارى اراسىندا وتىز جەتىنىڭ وقپانىنان امان شىققانى از. قايراتكەردىڭ تۋعان اعاسى سىزدىقتىڭ ەكى ۇلى ءمۇسىلىم مەن ەرعالي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تابادى. وسى كۇنى قىزىلوردا وبلىسىندا سىزدىق, ءالىش, قالىمبەتتەن تاراعان ۇرپاقتار بار.
– ءبىزدىڭ بار ءومىرىمىز قورقىنىش پەن قۋدالاۋدا ءوتتى. ءالىشتىڭ بالالارى وزبەكستان اسىپ كەتىپ, ەلگە تەك الپىسىنشى جىلدارى ورالدى. كەشەگى كۇنگە دەيىن «جاۋدىڭ تۇقىمى» دەگەن جالانى ەستىپ كەلدىك. مۇستافا اكەمىزدەن كەيىن ۇلكەندەر ءبىزدىڭ ءبىلىم ىزدەپ, وقۋىمىزدى قولداي كورمەدى. وسىلايشا اۋىل اراسىنان ۇزاي المادىق. ايتپەسە ءالىش اكەمىز وسى توڭىرەكتە العاش مەكتەپ اشقانداردىڭ ءبىرى ەدى, – دەيدى قالىمبەتتىڭ كەنجەعۇل اتتى بالاسىنىڭ ۇلى ءابدىرايىم اقساقال.
ءابدىرايىم قالىمبەتوۆ 1966 جىلى اسكەرگە الىنىپ, كوستروماعا تۇسەدى. ءبىر كۇنى كازارماداعى ساربازداردى جيناپ الىپ, جاڭادان شىققان كوركەم فيلم كورسەتىپتى. «وزبەكفيلم» كينوستۋدياسى شىعارعان سوعىس كەزىندەگى بارلاۋشىلار تۋرالى سول ءفيلمنىڭ اتاۋى «جيىرما التىنشىنى اتپاڭىزدار» ەدى. كوپپەن بىرگە ەكران الدىنا جايعاسا بەرگەندە باستى كەيىپكەردىڭ اۋزىنان مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمىن ەستىپ قالىپ, قيمىلسىز قالعانى دا ەستە. كينوتۋىندىدا مۇستافا نەمىستەرمەن ءسوز بايلاسقان جان رەتىندە باياندالاتىن ەدى. اسكەرگە ەندى الىنعان جاس جىگىت سەانس بىتكەنشە زورعا شىدادى, اتاسىنىڭ ەسىمىن جالادان ارشىپ الۋعا دارمەنسىزدىگىنە كۇيىنگەن ەدى سول جولى.
– نۇرتازا اتامنىڭ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ۇلى مادياردى جۇمىسىنان شىعارىپ, كوپ قيىندىق تارتتىرىپتى. ءتىپتى ءبىز مەكتەپ بىتىرگەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەيبىرەۋلەردىڭ بىزگە الاكوزدەنە قارايتىنىن سەزەتىنبىز, – دەيدى سىزدىق شوقاي ۇلىنىڭ شوبەرەسى رايسا ەرعاليەۆا.
رايسا دانيارقىزى وسىدان ءبىراز بۇرىن ءوزىنىڭ سىزدىقتىڭ شوبەرەسى ەكەندىگىن سوت ارقىلى دالەلدەگەن. ەندى سىزدىق پەن مۇستافانىڭ بىرگە تۋعاندىعىن دالەلدەيتىن قۇجات جيناۋعا بەل بۋىپ وتىر. «ارا-تۇرا مۇستافا اتامنىڭ اتىن قارالاعىسى كەلگەندەر بوي كورسەتىپ قالادى. وندايلاردى سوتقا تىكەلەي ۇرپاعى عانا بەرە الادى ەكەن. سول ءۇشىن سوت جاعالاپ ءجۇرمىن», دەيدى ول.
سىر بويىنداعى نارشوقىدا تۋىپ, الەم جۇرتشىلىعىنا قابىلەت-قارىمىن مويىنداتقان مۇستافا تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرتۇتاستىعى جولىندا باسىن بايگەگە تىكتى. ونىڭ بەينەسىنە قازىرگى ۋاقىت بيىگىنەن قاراپ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ, رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋ بىزگە پارىز.
تەك سول قۇرمەتىمىز قايراتكەر تۇلعاسىنا لايىق بولسا ەكەن.
قىزىلوردا
