– «مەملەكەتتەن بولىنگەن 6 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى قايدا جۇمسالىپ جاتىر؟» دەگەن ساۋال قازىر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. قارجى مينيسترلىگى اقشانىڭ قانداي ماقساتقا بولىنگەنىن جىلىكتەپ تۇرىپ تالداپ بەرسە دە ەل ىشىندە سەنبەيتىندەر بار. نەگە؟
– سەنىمسىزدىك – «6 ترلن تەڭگە كارانتين جاريالانعاننان كەيىنگى 1,5 ايدا جۇمسالىپ كەتتى, قارجى تۇگەلىمەن كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە جۇمسالدى» دەگەن ويدان تۋىندادى. مۇنداي اڭگىمەگە نەگىز جوق. 6 ترلن تەڭگە ەشقايدا جوعالىپ كەتكەن جوق. كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىن ەڭسەرۋگە 125 ملرد تەڭگە جۇمسالدى. قارجىنىڭ قالعان بولىگى الەمدىك كاتاكليزمگە الىپ كەلگەن داعدارىسپەن كۇرەس پاكەتىن قارجىلاندىرۋعا جۇمسالىپ جاتىر. قايدا جانە قانشا تەڭگە بولىنگەنىن وتكەن اپتادا قارجى مينيسترلىگى ايتتى. وتكەن ايداعى تالقىلاۋدا كەيبىر پارامەترلەر وزگەردى. سوندا ۇكىمەت شىعىنداردىڭ قوسىمشا باپتارىن داعدارىسقا قارسى دەپ قاراستىرۋى مۇمكىن.
جالپى بولىنگەن قارجى 2020 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ جەلتوقسان ايىنا دەيىنگى ارالىقتا يگەرىلەدى.
– ءسىز جىل باسىندا زەينەتاقى جيناعىن باسپانا الۋ ءۇشىن شامامەن 102 مىڭ قازاقستاندىققا الۋعا رۇقسات بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقانسىز. وسى باعىتتاعى جۇمىس توقتاپ قالۋىنا قازىرگى جاعدايلار اسەر ەتكەنى انىق. دەگەنمەن الداعى ۋاقىتتا بۇل باستاما قايتا كوتەرىلە مە؟
– ءيا, جاقىن ارادا ماسەلە قايتادان كاراستىرىلادى. قۇداي قالاسا, ماۋسىم-شىلدە ايىندا ءبىر شەشىم بولادى. مەنىڭ ويىمشا, قازىر 700 مىڭ ادامنىڭ زەينەتاقى جيناعى رۇقسات الۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى. ماسەلەنىڭ مۇلدەم قاراستىرىلماي, توقتاپ قالعانىنان از دا بولسا العا جىلجىپ وتىرعانى دۇرىس. بۇل الداعى ۋاقىتتا وسىعان قاتىستى شەشىمدەردىڭ دۇرىس قابىلدانۋىنا ىقپال ەتەدى.
– شىلدە ايىندا ۇلتتىق بانكتى نۇر-سۇلتانعا كوشىرۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعى شىقتى. كاسىپكەرلەر اراسىندا بۇل پىكىردى قولدايتىنداردىڭ سانى ازداۋ سياقتى. ولار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن بيزنەستىڭ, شوب-تىڭ باسىم بولىگى الماتىدا, سول سەبەپتى ۇلتتىق بانكتىڭ, ەكونوميكا قايتا قالىپقا كەلگەنشە الماتىدا بولعانى دۇرىس دەيدى. ءسىز نە دەيسىز؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنا كوشۋى الماتىنىڭ ەكونوميكاسىنا دا, بيزنەسىنە دە اسەر ەتپەيدى. ۇلتتىق بانك ءارتۇرلى كەزەڭدەرگە بانكتەرگە اقشا بولەدى, ءارتۇرلى ماسەلەلەردى باقىلايدى جانە رەتتەيدى, بۇل شەشىمدەرى ۇلتتىق بانكتىڭ ورنالاسقان جەرىنە تاۋەلدى ەمەس. باس بانكتىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنا كوشۋى ونىڭ 6 مىڭ قىزمەتكەرىنىڭ تەك 1,5 مىڭىنا عانا اسەر ەتەدى. بۇل كورسەتكىش الماتىنىڭ ەڭبەك نارىعى ءۇشىن تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي عانا.
– الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدا داعدارىسقا قارسى الەۋمەتتىك پاكەتتىڭ ورىندالۋ تەتىكتەرىن سىنادىڭىز. بۇل پىكىرىڭىزدى «كوپشىلىك اعىسقا قارسى جۇزۋمەن بىردەي» دەپ قابىلدادى...
– بىرىنشىدەن, مەن رەسمي ەمەس, تاۋەلسىز كەڭەسشىمىن. مەملەكەت ماعان اقشا تولەمەيدى, رەسمي شەكتەۋلەر جوق. قالاي بولعاندا دا, ادامدارعا ەشقانداي پايداسى جوق, تەك قانا «كەزەكشىلىكتە» سويلەيتىن شەنەۋنىكتىڭ فورماتىن قابىلدامايمىن. مەنىڭ ويىمشا, جالپى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى اشىقتىق پەن جاندى قارىم-قاتىناس جاعىنا بەيىمدەلۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىن مەنىڭ تاراپىمنان ايتىلاتىن پىكىرلەردىڭ ءبارىن الدىن الا حاباردار ەتۋ تۋرالى كەلىسىم بولعان ەمەس. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كەرىسىنشە اينالاسىنان بالاما پىكىر, بالاما كوزقاراستى كورگىسى كەلەدى. شىندىقتىڭ وزەگى اشىق پىكىرتالاستا ايقىندالادى. قابىلدانعان شەشىم قيسىنسىز بولسا, كەلىسىمگە كەلۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەلىپ قالسا عانا ەكى تاراپ اراسىندا پىكىر قايشىلىعى تۋىنداپ, ونىڭ اسەرى سىرتقا سەزىلىپ قالادى. بۇل ارادا ءبىز جەكە باستىڭ ەمەس, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن جاعدايلار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز.
جالپى, جۇمىس بارىسىندا كەلىسە الماي قالعان تۇلعالار تۋرالى كوزقاراسىم وڭ. ولاردىڭ ءبارى وزىندىك كوزقاراسى بار جانە ۇستانىمىنا ادال ازاماتتار. بىراق كوز الدىڭدا قاتە شەشىمدەر قابىلدانسا, ونى اشىق ايتۋ كەرەك.
– تۇركىستان وبلىسىندا ماقتاارال اۋدانىنىڭ بىرنەشە اۋىلى سۋ استىندا قالعاندا «وزبەكستان وتەماقى تولەۋى كەرەك» دەگەن پىكىرلەر الەۋمەتتىك جەلىدە قىزۋ تالقىلاندى. سوڭىندا, ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن ديپلوماتيا جەڭگەنىنە كۋا بولدىق. جالپى, فورس-ماجور سيپاتى بار وسىنداي وقيعالار ءۇشىن ورتالىق ازيا ەلدەرى ارنايى قور قۇرۋ كەرەك ەمەس پە؟
– ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ورتاق قور قۇرۋدىڭ كەرەگى جوق. ىرگەلەس 5 مەملەكەتتىڭ ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەرى جەتكىلىكتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەن توتەنشە جاعداي بولعان ەمەس. ءبارى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە شەشىلىپ كەلدى.
ماقتاارالداعى جاعداي دا العاشقى كۇننەن باستاپ مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولدى. وزبەكستان شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ادام كۇشى مەن تەحنيكاسىن جىبەرۋگە شەشىم قابىلداعانىن كورىپ وتىرمىز. ءسىز ايتقانداي, ەلدەرىمىز اراسىنداعى دوستىق پەن ديپلوماتيا توتەنشە جاعدايلاردان دا جوعارى تۇر.
– ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكا قۇراۋشى كومپانيالارعا كومەك بەرۋ تۋرالى پىكىرى قوعام اراسىندا قولداۋعا يە بولماعانىن بىلەمىز. بۇل ورايدا 2009 جىلدارداعى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ءتورت بانككە 10 ملرد اقش دوللارىن بولگەنى جانە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ول قارجىنى قايتارۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەنى ەسكە ءتۇستى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قالاي؟
– ءيا, 360 كومپانياعا قاتىستى ءبىراز اڭگىمە ايتىلدى, تۇسىنبەستىك تە بولدى. ءىرى بيزنەسكە ولاردىڭ اكتسيونەرلەرى مەن توپ مەنەدجمەنتتەرى شەتەلدە مال-مۇلكى جوق ەكەنىن دالەلدەگەندە عانا كومەكتەسۋگە بولادى. ەگەر ءىرى بيزنەستىڭ شەتەلدىك بانكتەردە كاپيتالى بولسا, ولار تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى وزدەرى ىزدەۋى كەرەك. بۇل تۇستا مەملەكەتتىڭ قارجىلاي كومەگى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز.
ءدال قازىر كارانتيندەگى ەكونوميكا قاتتى جىلدامدىقپەن كەلە جاتىپ, قابىرعاعا سوعىلعان كولىككە ۇقسايدى. مۇنداي جاعدايدا ءىرى كولىك تە, ۇساق كولىك تە بىردەي قيرايدى. سوندىقتان اكتسيونەرلەردىڭ تىعىرىقتان شىعاتىن جولى قالماسا, ءىرى بيزنەسكە دە, شوب-قا دا كومەك بەرىلۋى كەرەك.
– ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مۇمكىندىگىنشە قول ۇشىن سوزىپ جاتىر. شوب داعدارىستان قالاي شىعادى؟ جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەس سۋبەكتىلەرىنەن ايرىلىپ قالمايمىز با؟
– مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەك – قىسقا مەرزىمدى. ول ءالى تالقىلانۋ دەڭگەيىندە. شوب-تىڭ داعدارىس قىسپاعىنان شىعۋىنا 1 نەمەسە 1,5 جىلداي ۋاقىت كەتەدى. ەگەر ەكونوميكا مامىر ايىنان قالىپقا كەلە باستاسا, ءىجو 5-10 پايىزعا تومەندەيدى دەگەن بولجام بار.
ءسىز قويعان سۇراققا ەڭ وپتيميست ساراپشىلاردىڭ ءوزى تولىققاندى جاۋاپ بەرە المايدى. ءبارى جاعدايدىڭ بەتالىسىنا قاراپ رەتتەلەتىنىنە سەنەمىن.
– دامىعان ەلدەردە توتەنشە جاعدايدا ساقتاندىرۋ سەگمەنتى مەملەكەتتىڭ «قۇتقارۋ جاستىقشاسىن» اتقارادى. ال بىزدە ءوزىڭىز بىلەسىز, بارلىق كۇش ۇكىمەتتىڭ يىعىنا تۇسەدى...
– ەكونوميكاداعى ساقتاندىرۋ سەگمەنتىنىڭ مىندەتى تەك جەكەلەگەن جاعدايلاردا عانا قارجىلاي كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان. توتەنشە جاعداي جالقىلىق ەمەس, جالپىلىق سيپات الىپ كەتكەن كەزدە الەۋمەتتىڭ اۋىرتپالىعىن تەك ساقتاندىرۋ كومپانيالارى عانا شەشۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا بارلىق ەلدە حالىق مەملەكەتتىڭ كومەگىنە قول سوزادى, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى دە مەملەكەتتىڭ قاراۋىنا وتەدى.
توتەنشە جاعدايلاردان تۋىنداعان داعدارىستىڭ ورنى بولەك, ونىڭ سيپاتى نارىق زاڭدىلىعىنا سايكەس كەلە بەرمەيدى. سول سەبەپتى مۇنداي جاعدايدا قيىندىقتىڭ ەكونوميكاعا نەمەسە حالىقتىڭ تۇرمىسىنا اسەرى ەكونوميكانىڭ قالىپقا كەلۋىنە سايكەس السىرەي بەرەدى. ال ساقتاندىرۋ سەگمەنتى بىزدە نارىق جولىمەن دامىپ كەلە جاتىر. ونىڭ دامۋى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنە تاۋەلدى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان دۇرىس.
– تاۋەلسىز ساراپشىلار بجزق اكتيۆتەرىندە شەتەلدىك ۇلەستى كوبەيتۋدى, ۇلتتىق بانكتىڭ قولاستىنان الىپ, پارلامەنتكە بەرۋدى ۇسىنىپ وتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي وزگەرىس زەينەتاقى سالىمدارىنا سىرت كۇشتەردىڭ نەمەسە ساياساتتىڭ ارالاسۋىنا جول بەرمەيدى جانە اعىمداعى بيۋدجەتتىك ماقساتتارعا پايدالانۋدى شەكتەيدى. وسىعان قاتىستى ءسىز نە دەيسىز؟
– بجزق اكتيۆتەرى شەتەلدىك اكتيۆتەرگە سالىنباۋى كەرەك. بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. بجزق اكتيۆتەرى سىرتقى قارىزدارعا دەگەن قاجەتتىلىك جويىلمايىنشا, ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن سىرتقى اكتيۆتەرگە سالۋ ءۇشىن شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ العان ءجون. بۇل حالىقارالىق رەزەرۆتەرگە قىسىمدى كۇشەيتەدى. «بجزق پارلامەنتتىڭ باسقارۋىنا بەرۋ كەرەك» دەگەن دە قاتە پىكىر. قازاقستاندا ۇلتتىق بانك قانا بجزق اۆتيۆتەرىن باسقارا الادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
