رۋحانيات • 14 مامىر، 2020

قابانبايدى كورسەتسەڭ، قاراساي دەيدى...

1044 رەتكورسەتىلدى

ەگەر ءبىر قازاققا قابانباي باتىردىڭ پورترەتىن كورسەتىپ، «مىناۋ قاي باتىر ەدى؟» دەسەڭىز، بار قازاقتىڭ شاتاساتىنى انىق. بىرەۋلەرى بوگەنباي دەۋى مۇمكىن، تاعى بىرەۋلەرى ناۋرىزباي، رايىمبەك، اعىباي، قاراساي... دەپ ءوزى بىلەتىن باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ءتىزىپ شىعادى. ءتىپتى، قابانباي عوي دەپ تاپ باسىپ ايتىپ قالۋى دا مۇمكىن.

بىراق ءبارىبىر «تۋرا سول ما... جوق، ول ەمەس پە؟» دەپ ىشتەي كۇماندانىپ، جىعا تاني المايدى. ء«دال ءوزى» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا دا دالەلى جوق. ويتكەنى ءبىزدىڭ باتىرلار ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقساس. ايىرۋ قيىن. ياعني وسى ومىردە بولعان باتىرلارىمىزدىڭ بەينەلەرى مەن وبرازدارى ءالى كۇنگە قالىپتاسپاعان. ءدال سول سياقتى الپامىس باتىردىڭ بەينەسىن كورسەتسەڭ، جۇرت قوبىلاندى نەمەسە ەر تارعىن دەۋى دە مۇمكىن. ياعني قازاق ەرتەگىلەرىندەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ دە ءتۇرىن تانىمايتىندار كوپ.

– ءدال وسىنداي جاعداي ورىس حالقىندا دا بولعان، بىراق وسىدان 100 جىلداي بۇرىن ورىس حالقىنىڭ اتاقتى سۋرەتشىسى ۆيكتور ميحايلوۆيچ ۆاسنەتسوۆ ورىس حالقىنىڭ ەرتە­گى­لەرىندەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازدارىن سۋرەتكە سالىپ كەتكەن، – دەپ ەدى بەلگىلى عا­لىم جاقسىبەك قۇلەكەەۆپەن ءبىر اڭگىمەلەسىپ قال­عا­نىم­دا. – سول ازاماتتىڭ ارقاسىندا ورىستىڭ كيىم ۇلگىسى، ويۋ-ورنەگى، «تري بوگاتىريا»، «الەنۋشكا»، «يۆانۋشكا دۋراچوك»، «يزبۋشكا نا كۋريح نوجكاح»، «يۆان تسار­ەۆيچ» سەكىلدى ەرتە­گىلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرى حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ال بىزدە بۇل سالادا ءالى دە جاقسى ما­ماندار جەتىسپەيدى. قازاق سۋرەت­شىلەرىنىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ ەرتەگىلەرىمىزدەگى كەيىپ­كەرلەردىڭ وبرازىن شىعارعان ءالى ەشكىم جوق، سوندىقتان بۇل جاعداي كوپ نارسەگە توس­قاۋىل بولىپ وتىر. وسى ماسەلەنى دە مەم­لە­كەت­تىك تاپسىرىسپەن ىسكە اسىر­سا، وندا جاڭا ۇلگى­دەگى كوپتەگەن كىتاپ شى­عار ەدى.

شىنىندا ەل مويىنداعان ەرتەدەگى ءىرى تۇلعالاردىڭ بەينەسىن بەرۋدە بىرىزدىلىك جوق. باتىرلارىمىزعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. بەت-جۇزدەرى انىق ەمەس. ءبىر باتىردىڭ ءمۇسىنى بىرنەشە قالادا قويىلۋى مۇمكىن. بىراق ارقايسىسىنىڭ بەينەسى ءارتۇرلى. سودان بولار، ءبىر كونە قالامىزدا بەيبارىسقا قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ ورنىن اۋىستىرىپ، استىنا ءال-فارابي دەپ جازىپ قويعان سوراقىلىقتار دا كەزدەسكەن ەكەن. ءومىر بويى ءبىلىم-عىلىممەن اينالىسقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ بەلىنە ۇزىن قانجار بايلانعان. سونداي-اق ەرتەگىلەردەگى كەيىپكەرلەرىمىز دە مىڭ قۇبىلمالى. قوجا­نا­سىردى الدار كوسەمەن، ەر توستىكتى ەر تارعىنمەن شاتاستىراتىندار كوپ.

تاعى ءبىر ايتارى، قازىر كەيبىر ەرتەگى­لە­رى­مىز­دىڭ تاربيەلىك ءمانى بار ما، جوق پا دەگەن سۇراق كوپ­شىلىكتى ءجيى مازالايدى. ماسەلەنكي، الاپات جۇتتان قاۋىپتەنگەن ەرنازار باي سەگىز ۇلىنىڭ الدىنا بار مالىن سالىپ، الىستاۋ جاققا ءبىر تۇندە كوشىرىپ جىبەردى («ەر توستىك» ەرتەگىسى»). ارتىنشا تۇرمىسى تۇرالاپ، ءوزى ابدەن قينالدى. قولدا مال قالمادى. تۇرۋعا مۇرشاسى كەلمەي جاتقان شال شاڭىراققا قاراسا، شاڭىراقتىڭ كۇلدىرەۋىشىندە كەرۋلى تۇرعان كەر بيەنىڭ توستىگى كوزىنە ءتۇسىپتى. سونى اسىپ جەگەننەن كەيىن، كوپ ۇزاماي توستىك دۇنيەگە كەلەدى. ەر جەتكەن سوڭ توستىك اعالارىن ىزدەۋدىڭ قامىنا كىرىستى. اي جۇرەدى، جىل جۇرەدى، تالاي ەلدى، تالاي جەردى ارالايدى. جايىلىپ جۇرگەن كوپ جىلقىنى كورەدى. اقىرى اعالارىمەن ۇلكەن استىڭ ۇستىندە كەزدەسەدى. ەرنازاردىڭ سە­گىزى ەلدەن اداسقاننان كەيىن جۇتتان قالعان جال­عىز كۇرەڭ بيەنى باعىپ، سودان كوپ جىلقى وسىر­گەن ەكەن. باعاناعى كوپ جىلقى سولاردىكى ەكەن. توستىكتەن ەلىنىڭ ءجونىن بىلگەن سوڭ، ولار دا قايتپاق بولادى. «سوندا اكە-شەشەسىن اش قال­دى­رىپ، جۇتقا تاستاپ كەتكەن بۇل نە قىلعان قا­نىپەزەر سەگىز بالا؟ جاعدايى تۇزەلىپ، ابدەن بايىپ العان سوڭ اكە-شەشەسىن نەگە ىزدەمەيدى؟» دەيدى عوي بۇل ەرتەگىگە سىن ايتۋشىلار.

«التىن ساقانى» الايىق. وتكەن زاماندا ءبىر باي بولىپتى، ول ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپتى، زارىعا ءجۇرىپ پەرزەنتتى بولىپتى. بىراق كەيىن ابايسىزدا جالماۋىزدىڭ تورىنا ءتۇسىپ قالادى. ات باسىنداي التىن، بۇكىل دۇنيەسىن بەرەمىن دەگەنگە كونبەگەن سوڭ باي جالماۋىزعا جالعىز بالاسىن بەرۋگە كەلىسەدى. تاعى «ەرتەڭ كوشەمىن، سوندا بالامنىڭ التىن ساقاسىن جۇرتقا تاستاپ كەتەيىن، سەن جۇرتتا سول ساقانىڭ جانىندا وتىراسىڭ»، دەپ كەتە­دى. شىنىندا ەرتەڭىندە كوشەدى، جالعىز بالا­سى­نىڭ التىن ساقاسىن ۇمىتتىرىپ، جۇرتقا ادەيى تاستاپ كەتەدى. «ويباي، ءوز بالاسىن ولىمگە يتەرمە­لەپ وتىرعان بۇل قانداي يمانسىز اكە؟» دەيدى عوي بۇل ەرتەگىنى وقۋشىلار.

ارينە، «ەر توستىك» پەن «التىن ساقانى» قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ ىشىنەن بالتالاپ الىپ تاستاي الماي­تىنىمىز انىق. ويتكەنى بۇل ەرتەگىلەر حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ، ماڭگىلىككە جاتتالىپ قالعان. جانە ەرتەگىدەگى بۇل جاعدايلار قازىرگى ومىرى­مىزدە دە ورىن الىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سوعان قاراعاندا بۇل قانشا ۋاقىت، قانشا زامان وتسە دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان، ءومىردىڭ ءوزىن ناقتى بەينەلەگەن شىعارما بولعانى عوي. قا­لاي ايتساق تا، بۇل ماسەلەدە ويلاناتىن نارسە كوپ.

سوڭعى جاڭالىقتار

مارقاكولدە كۇزەت كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:41

پورترەت (ۇشتاعان)

ادەبيەت • بۇگىن، 08:51

ءار ادام – جەردىڭ تۇتىنۋشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:48

وسىنداي ەلىم بار!

پىكىر • بۇگىن، 08:42

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋ جولى بولادى

ساياسات • بۇگىن، 08:40

بايلامى بەكەم ءباتۋالى ءسوز

ساياسات • بۇگىن، 08:37

كەي وڭىردە ۆيرۋس ءورشي ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

«مەنىڭ تۋىم» اكتسياسى ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارى

ساياسات • بۇگىن، 08:06

شارالار قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس

تەننيس • بۇگىن، 08:04

«بارىس» – ۇزدىكتەر قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 08:03

ۇشتى، ۇشتى، شاتىر ۇشتى!..

قوعام • بۇگىن، 07:56

الماتىدا اقىن كوپ...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:44

«اقبىلەك». جان جاراسى...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:42

شۇعىلا-نۇردى بەتكە الىپ...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

ابايعا ارنالعان ءمۇشايرا

اباي • بۇگىن، 07:36

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسىن

قوعام • بۇگىن، 07:10

كوش باسىندا – مەيۆەزەر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:10

ۇقساس جاڭالىقتار