736 مىڭنان استام حالقى بار وبلىستاعى تابيعي ءوسىم 4955 ادامدى عانا قۇرايدى. بىزدىڭشە, بۇل ماقتانارلىق كورسەتكىش ەمەس. ونىڭ ءبىر سەبەبى, جوعارىدا ءبىز ايتقان بويداق جىگىتتەر مەن كارى قىزداردىڭ شامادان تىس كوبەيىپ كەتۋى. ەكىنشىدەن, بالا ءولىمى دە ازايماي تۇر. ماسەلەن, 2019 جىلى وبلىستا 89 ءسابي شەتىنەپ كەتسە, 85-ءى ءولى تۋعان. دەمەك, دەموگرافيامىزدىڭ قارىشتاپ ءوسۋ جولىندا كەسە-كولدەنەڭ جاتقان كەسەل از ەمەس.
جاستاردىڭ وتاۋ قۇرماي ءجۇرىپ قالۋ سەبەبى تۋرالى قات-قابات ماسەلە باسپاسوزدە از جازىلعان جوق. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە وتباسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنەن قاشۋ توڭىرەگىندە دە تالاي وي تولعاندى. ءبىرىنشى سەبەپ, ەلدەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى دەگەن دە وي ايتىلادى. ءبىز بۇل پىكىرلەردى جوققا شىعارمايمىز. ارينە باسپانانىڭ بولماۋى, تابىستى جۇمىسقا ورنالاسا الماۋى تۇرمىس قۇرماۋعا سەبەپ بولاتىندىعى راس. ەندىگى ءبىر سەبەپ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەرجەتكەن ۇلدىڭ, بويجەتكەن قىزدىڭ ومىرلىك قوساعىن تابا الماي, جارىم عۇمىرى وكسۋمەن وتەتىندىگىندە شىعار. بۇل جەكە باستىڭ عانا تراگەدياسى ەمەس, تۇتاس قوعامعا زاردابىن تيگىزىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە دەسەك ارتىق ايتپايتىن شىعارمىز. قازىر ۇلتتىق دەموگرافيانى جاقسارتۋ ءۇشىن بالشىقتان بالا جاساي الماي وتىرعاندا, ۇرپاعىمىزدى كوبەيتۋگە سەپتىگى تيەتىن جاستاردىڭ جالعىز-جارىم كۇن كەشۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ەندى ءبىر ءسات وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وي قوزعاپ كورەلىكشى. ەڭ الدىمەن, ۇلت بەسىگى بولىپ كەلگەن شاعىن اۋىلداردىڭ ماڭدايىنا «بولاشاعى جوق» دەگەن قارعىس تاڭباسى باسىلىپ, كەلەشەگىنىڭ كەسىلۋى. وتىز-قىرىق وتباسى ءتۇتىن تۇتەتەتىن, وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلىنە شىداي الماي شاڭىراعى شايقالىپ, سوڭعى قازىعى سۋىرىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان الاقانداي اۋىلدا اتا-اناسىنا قارايلاپ قالىپ قويعان جاستاردىڭ ءوز تەڭىن تابا المايتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي اۋىلداردا قالعان ازاماتتارعا قالادا وسكەن قىز سىرعا تاقتىرا ما؟ ال اۋىل بويجەتكەنى قايتكەن كۇندە دە قالادان ورىن تاپپاق. ورىن تابىلار-اۋ, جار تابىلا ما؟
العاشقى سەبەپتىڭ ءتۇپ توركىنىن ىزدەپ كورەلىك. پسيحولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى جاستاردىڭ بويىندا ءوز قاراقان باسىنىڭ قامىن ويلاۋ جاعى باسىم. نەگىزگى سەبەپتەرى قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋى, ياعني ماتەريالدىق يگىلىكتىڭ ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى. ات جالىن تارتىپ مىنەر-مىنبەستەن دۇنيەقوڭىزدىق دەرتىنە شالدىققان جاس تولقىن ەڭ اۋەلى جاقسى قىزمەتكە ورنالاسۋدى, سودان سوڭ بيلىك باسپالداقتارىمەن جوعارى كوتەرىلۋدى ارماندايدى. ال وتباسىن قۇرۋ ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ قالادى. مۇنداي كورىنىس, اسىرەسە قىز بالالارعا ءتان. تولىمدى تابىسى بار قىزمەتكە تىرناعىن ىلىكتىرگەن سوڭ كەلەسى ماسەلە – ءۇي الۋ. مۇنىڭ بارلىعى وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەنشە, قىزمەت بارىسىندا كوپ-كورىم كوتەرىلگەنشە قايران دا قايران جىلدار, جاستىق شاق سىناپتاي سىرعىپ وتە بەرەدى. قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان سوڭ كىرپياز كوڭىل تىم تالاپشىل. قيال الەمىندەگى اقبوز اتتى حانزادا كەزدەسە قويار ما ەكەن. ەندى قالعانى قوس تىزەسىن قۇشاقتاپ, جولىعار-جولىقپاسى بەلگىسىز ادەمى بەينەنى ىزدەپ, ارمان ەلەسىندە اداسىپ ءجۇرۋ.
– بۇل ماسەلەدە ەڭ الدىمەن وتباسىنداعى ءتالىم-تاربيەنىڭ اقساپ جاتقاندىعىن كورۋگە بولادى, – دەيدى زەينەتكەر ۇستاز راۋزا بايكەنوۆا,– قىز بالا قىلتيىپ بويجەتكەن سوڭ ونىڭ الدىنداعى ەڭ مەرەيلى مىندەتى الدىمەن انا بولۋ كەرەك ەكەنىن ساناسىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءبىز كوكشەتاۋ قالاسىندا مۇسىلمان ايەلدەر ليگاسىن قۇرىپ, ءبىلىم وشاقتارىندا وقىپ جاتقان جاس تولقىنمەن جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەدىك. كەيىن وسى جۇمىس توقىراپ قالدى. ونداعى مىندەت قىزداردىڭ دۇنيە-تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, انا دەگەن ارداقتى اتقا قالاي يە بولۋ كەرەگىن پاراسات بيىگىنە شىعارىپ, ۇعىندىرۋشى ەدىك. قازىرگى جاستاردىڭ ەسىل-دەرتى تەك وزدەرىنىڭ جاعدايلارىن جاساۋ. بىراق ونىمەن ۇلت رەتىندە ۇيىسىپ, سانىمىز كوبەيىپ, ساپامىز ارتىپ, ىلگەرىلەي المايمىز عوي.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى. ماسەلەن, شالعاي اۋىلداردا قازىر جاستار سيرەك. كوپشىلىگى ىرگەدەگى نۇر-سۇلتاندا, ايتپەسە وزدەرىنشە تۇرمىسى ءتاۋىر دەپ ەسەپتەيتىن شاعىن قالالارعا قونىس اۋدارۋدا. ءتىپتى شەتەل اسقاندار دا از ەمەس. ۇدەرە كوشىپ شەتەل اسىپ كەتۋگە شاماسى جەتپەگەندەر ايتەۋىر اۋىلدا قالعىسى كەلمەي, اۋدان ورتالىقتارىن جاعالايدى. وندا دا باسپاناعا وڭاي قول جەتكىزۋ جوق. مىنە, وسى سەبەپتەن جاس وتباسىلار بالا سانىن شەكتەۋگە, ءتىپتى اجىراسۋعا دەيىن بارادى.
– حالىقتىڭ وسۋىنە تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەر ەتەتىن فاكتورلار از ەمەس قوي. ونىڭ ىشىندە كەيبىر وڭىرلەردە انا مەن بالا ءولىمىنىڭ كوبەيۋى, ارقيلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ەتەك جايۋى, ءتىپتى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانباعاندىقتان, سپيرتتىك ىشىمدىكتەر مەن تەمەكى شەگۋ, – دەيدى ەل اعاسى امانگەلدى بەكقوجين, – ءتىپتى ناشاقورلىقتىڭ دا ەتەك جايىپ كەلە جاتقاندىعىن بايقايمىز.
بۇل ارادا دەموگرافيالىق ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋدىڭ قانداي جولدارى بار دەگەن ساۋال قاي جەردە الدىمىزدان كەسە-كولدەنەڭ شىعاتىندىعى بار. الەمنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتى كوپ جاعدايدا بالا تۋدى, ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ جاعىن ەكشەپ قارايدى. بىراق ءبىر مەزەتتىك كومەك قوردالانىپ قالعان ءتۇيىندى شەشۋگە قاۋقارسىز. ەڭ الدىمەن, ءاربىر جاستىڭ بويىندا كادىمگى ادامي قاسيەتتەر قالىپتاسۋى كەرەك ءتارىزدى. ول ءۇشىن بالانى جاستان تاربيەلەۋ كەرەك.
– دەموگرافيانى جاقسارتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى قاراستىرعان ءلازىم, – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ, – ماسەلەن, جاستاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ, ولاردىڭ باسپاناعا يە بولۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋ جايى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. بۇل ورايدا ەلىمىزدە ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىستار اتقارىلۋدا. الىسقا بارماي-اق, ءوز وبلىسىمىزدىڭ دەڭگەيىندە ءسال عانا تالداۋ جاسايىقشى. سوڭعى جىلدارى شۇكىرشىلىك دەۋىمىز كەرەك, تۇرعىن ءۇي كوپتەپ سالىنۋدا. باسپانا ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلەدى. بىراق سولاي بولا تۇرا, ءبىز ەڭ الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋىمىز كەرەك. ايتپەسە وسىنشالىقتى ۇلان-بايتاق جەرىمىز بولا تۇرا, ەت پەن ءسۇتتى شەتتەن تاسىعان دەگەن نە ماسقارا؟! ال اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرەتىن, ەڭ الدىمەن جاستار. بۇل تاراپتا دا بيلىككە كىنا ارتۋدىڭ تۇك تە قاجەتى جوق. مەملەكەت تاراپىنان قانشاما باعدارلامالار ءتۇزىلىپ, كومەك كورسەتىلىپ جاتىر. اۋىلدا جۇمىس جوق ەمەس, جەتىپ ارتىلادى. تەك تۋعان ەلدىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ, ەل ىرگەسىن قىمتاپ وتىرسام دەيتىن نيەت قانا جەتىسپەيدى. انەبىر جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كوشى-قون جانە دەموگرافيا باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىمدە قانداستار كوشىن تالاي قابىلداپ الدىق. وزبەكستاننان كەلگەن ءبىر وتباسىندا 36 ادامنىڭ بولعاندىعىن كوزىم كوردى. قازىر جەرگىلىكتى جەردە ءبىر وتباسىندا وسىنشاما ادام بولۋى مۇمكىن بە؟ نەگىزى دەموگرافيا قاعيداتىندا ءار وتباسىنداعى بالا سانى بەسەۋدەن كەم بولماۋى كەرەك. ەكى بالا بولسا, ول ەشقانداي تابيعي ءوسىم بەرمەيدى, اكە-شەشەنىڭ وتەۋى عانا. ەرتەرەكتە اۋىلداعى ءاربىر ەكىنشى وتباسى كوپ بالالى ىستىق ۇيا بولاتىن. شىركىن-اي, سول دەڭگەيگە جەتسەك قوي.
ءسوز سوڭىن قورىتىندىلاي كەلە, ەرجەتكەن ۇلدىڭ, بويجەتكەن قىزدىڭ ومىردەن ءوز سىڭارىن تاۋىپ, ۇرپاق ءوسىرۋى قاي تاراپتان بولماسىن قاسيەتتى مىندەت ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. اسىل ءدىنىمىز دە, ارداقتى ءدىلىمىز دە سولاي دەيدى. جاراتىلىستىڭ جان يەسىنە جازۋى دا!
