جەر شارىنىڭ 71 پايىزعا جۋىعىن سۋ الىپ جاتىر. الايدا سونىڭ 97 پايىزى تۇزدى. قالعان ءۇش پايىزدىڭ باسىم بولىگى انتاركتيدا, اركتيكا سەكىلدى ماڭگى قار قۇرسانعان ايماقتار مەن قۇزار شىڭدارداعى مۇزدىقتارعا تيەسىلى. كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە كەرەك اۋىز سۋ, ەكوجۇيەگە كەتەتىن وزەن سۋى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى.
جىل سايىن ادامزات پايدالاناتىن تۇششى سۋدىڭ كولەمى 4,3 تريلليون شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ 70 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 19 پايىزى ونەركاسىپكە, ال قالعان 11 پايىزى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا جۇمسالادى. البەتتە, بۇل – الەمدەگى ورتاشا كورسەتكىش. ايتپەسە, ءار مەملەكەتتىڭ سۋدى تۇتىنۋ مولشەرى ارقالاي ەكەنى تۇسىنىكتى. مىسالى, اقش-تا سۋ تۇتىنۋدىڭ 37 پايىزى وندىرىسكە, 40 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. ءۇندىستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەتەتىن سۋ مولشەرى 90 پايىزدان اسادى. قىتايدا بۇل سالاعا 65 پايىزعا جۋىعى كەتسە, 22 پايىزى وندىرىسكە جۇمسالادى ەكەن. قىسقاشا ايتقاندا, سۋعا سۇرانىس قاي ەلدە دە جوعارى.
جالپى, سۋ قاي كەزەڭدە دە ادامزات ءۇشىن اسا قاجەت بولعاندىعى بەلگىلى. بىراق بۇرىن حالىق سانى از, وزەندەر مول بولسا, قازىر ءبارى كەرىسىنشە. جىلدان-جىلعا سۋعا سۇرانىس ارتىپ, بىراق ونىڭ كولەمى كەمىپ بارادى. وتكەن عاسىردان بەرى الەم حالقىنىڭ سانى 4 ەسە وسسە, «تىرشىلىك نارىنە» سۇرانىس 6 ەسە كوبەيگەن.
شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى سۋ تاپشىلىعىن الدەقاشان سەزىنە باستادى. ماسەلەن, 2018 جىلى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنداعى قۋاڭشىلىق كەزىندە كەيپتاۋندا سۋ مۇلدەم تاۋسىلۋعا شاق قالدى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن شاھار بيلىگى ونى پايدالانۋعا جاپپاي شەكتەۋ قويدى. قۇداي ساقتاپ دەر كەزىندە جاڭبىر جاۋىپ, افريكالىقتاردى ءبىر اپاتتان امان الىپ قالعان-دى. ايتسە دە, سول جىلعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان وڭىرگە 400 ميلليون دوللار شىعىن كەلدى.
McKinsey-ءدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلى الەمدەگى وزەن باسسەيندەرىنىڭ كولەمى 10 پايىزعا, 2050 جىلى 25 پايىزعا تارتىلۋى ىقتيمال. بۇۇ ەسەپتەۋى بويىنشا الەم حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرى 2050 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋى مۇمكىن. ال الەمدىك بانك «تىرشىلىك ءنارىنىڭ» تاپشىلىعى 2050 جىلعا قاراي الەم ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمىن 6 پايىزعا ازايتادى دەپ بولجايدى.
اتالعان ەسەپتەۋلەرگە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, كەلەشەكتە قارا سۋعا قاتىستى داۋ-جانجالدىڭ كوبەيەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق وزەندەردى پايدالانۋ ماسەلەسى ءبىر جاقتى ەمەس. كەي مەملەكەتتەر كەلىسىم جاساسقانىمەن, ونى ساقتاي بەرمەيدى.
بۇگىندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى وزەندەر مەن كولدەر داۋى «ترانسشەكارالىق اعىن سۋلار مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كونۆەنتسيا» ارقىلى رەتتەلەدى. اتالعان قۇجات 1992 جىلعى 17 ناۋرىزدا حەلسينكيدە (فينليانديا) قابىلدانىپ, 1996 جىلى كۇشىنە ەنگەن. قازاقستان 2000 جىلعى 23 قازاندا وسى سۋ كونۆەنتسياسىنا قوسىلدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كونۆەنتسيانى وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان, سونداي-اق رەسەي راتيفيكاتسيالادى. قۇجاتتا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بىرقاتار قوسالقى تەتىكتەر قامتىلعان.
سۋ قاتىناستارى جونىندەگى قۇجاتتىڭ قابىلدانعانىنا قاراماستان, باسى اشىق ماسەلە جەتەرلىك. ءالى كۇنگە وزەننىڭ جوعارعى اعىسىن مەكەندەگەن مەملەكەتتەر ونى ەكونوميكالىق قاجەتىنە پايدالانىپ, ساياسي ىقپال ەتۋ تەتىگى رەتىندە دە قولدانىپ ءجۇر. تاياۋ شىعىستاعى يوردانيا وزەنى باسسەينى يوردانيا, پالەستينا ءھام يزرايلگە اۋاداي قاجەت. ءتىپتى سۋعا بايلانىستى اتالعان ەلدەر اراسىندا ءتۇرلى داۋ-جانجال تۋىندايدى.
اتاقتى ءنىل وزەنى مىسىر مەن ەفيوپيانى باسىپ وتەدى. عاسىرلار بويى ەكى ەل ءنىلدىڭ سۋىن ءتيىمدى بولىسە الماي الەك. 2015 جىلى مامىلەگە كەلىپ, ۇلكەن دامبا سالۋعا كەلىسكەن. بىراق ءتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىككە بايلانىستى ونىڭ قۇرىلىسى توقتاپ تۇر. الدا-جالدا دامبا تولىقتاي سالىنسا, 15 جىل ىشىندە تولىپ, مىسىردا, ەفيوپيانى, ءتىپتى سۋداندى دا سۋمەن قامتاماسىز ەتپەك.
بۇگىندە الەم تۇششى سۋدى نەگىزىنەن 410 باسسەيننەن پايدالانادى. سولاردىڭ 90-عا جۋىعى قاۋىپتى دەڭگەيدە تۇر. ياعني جىل سايىن تۇتىنىلاتىن سۋ كولەمى ءتيىستى مەجەدەن 40 پايىزعا ارتىق. قاۋىپتى دەڭگەيدەگى وزەن باسسەيندەرىنىڭ جارتىسىنان استامى ءۇش ەلدە – قىتاي, ءۇندىستان جانە اقش اۋماعىندا جاتىر.
سۋ تاپشىلىعى الپاۋىت وندىرىستەردى تاقىرعا وتىرعىزۋى ىقتيمال. مىسالى, برازيلياداعى 2015 جىلعى قۋاڭشىلىق كەزىندە General Motors كومپانياسىنىڭ سۋعا جۇمسالاتىن شىعىنى 2,1 ميلليون دوللارعا, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تولەيتىن قارجىسى 5,9 ميلليون دوللارعا كوبەيدى. ءدال سول جىلى قىتاي قاعاز شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ سۋ تۇتىنۋىن 10 پايىزعا ازايتۋعا مىندەتتەگەن. كوپ ۇزاماي قاعازدىڭ باعاسى كوتەرىلىپ شىعا كەلدى.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن كوپتەگەن كومپانيا قازىردىڭ وزىندە «تىرشىلىك ءنارىن» ءتيىمدى پايدالانۋعا كىرىستى. باسسەيندەردىڭ كولەمى ءار قيلى, ءار اۋماقتا ورنالاسقانى بەلگىلى. كوپتەگەن بيزنەس وكىلدەرى وزەندەردىڭ وسى ارتىقشىلىعىن يگىلىگىنە جاراتپاق. ماسەلەن, Apple كومپانياسى ءوزىنىڭ زاۋىتتارىن ناقتى ءبىر ايماققا ورنالاستىرماي, سۋى مول وزەندەردىڭ ماڭايىنا شوعىرلاندىرا باستادى.
كومپانيالاردى سۋ تۇتىنۋ كولەمىن شەكتەپ, ءتيىمدى تاسىلدەر ىزدەۋگە مىندەتتەگەنمەن ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەيدى. سەبەبى الەمدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ۇلكەن بولىگى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق شەكارالارى ارقىلى وتەدى. دۇنيە جۇزىندەگى 263 ترانسشەكارالىق سۋ باسسەينىنىڭ ۇشتەن ءبىرى بىرنەشە مەملەكەتتىڭ اۋماعى ارقىلى اعادى.
الەمدە ترانسشەكارالىق وزەندەر تۋرالى 290-عا جۋىق قۇجات بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى تۇيتكىلدەردى شەشۋگە كومەكتەسسە دە, ءالى كۇنگە باسى اشىلماعان ماسەلە جەتەرلىك. مىسالى, 2019 جىلى عانا الەمدە وزەندەردى قولدانۋعا بايلانىستى 50-گە جۋىق ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كيكىلجىڭ تۋىنداپتى. سوندىقتان سۋ ساياساتى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى.
سۋ ماسەلەسى ورتالىق ازيانى دا اينالىپ وتپەيدى. ويتكەنى ايماقتاعى ءىرى وزەندەردىڭ بارلىعى ترانسشەكارالىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ونداعان جىلدان بەرى سول ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جايى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىن بىرلەسە پايدالانۋ وتە وزەكتى. سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان, ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. سوندىقتان ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعايىنداردىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەلدى. دالىرەك ايتقاندا, سۋ اعىنىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى 25 وزەن بار. 2001 جىلى قوس تاراپتىڭ ۇكىمەتى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان. بىراق ەرتىس پەن ىلەنىڭ تاعدىرى تولىققاندى شەشىلگەن جوق. ەكى وزەننىڭ تاعدىرى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەبەبى ەرتىس پەن ىلەنىڭ 70% سۋى قىتاي اۋماعىنان باستاۋ الادى. وعان قوسا, بەيجىڭ بيلىگى ءوز اۋماعىندا وزەن سۋىن قولدانۋ كولەمىن ارتتىرىپ كەلەدى.
سوڭعى جىلدارى قىتاي بيلىگى ەلدىڭ باتىس ايماعىن, ياعني شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى مىقتاپ قولعا الدى. ونداعى ءشول دالا يگەرىلىپ, ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. سونداي-اق حالىق سانى ەسەلەپ ارتا تۇسكەن. وسىنىڭ بارلىعى وراسان زور كولەمدە سۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق.
قورىتا ايتقاندا, كەلەشەكتە سوعىس ءورتى تۇتانا قالسا, مۇناي نە باسقا دا قازبا-بايلىقتار ءۇشىن ەمەس, تۇششى سۋ ءۇشىن بولماق. سوندىقتان حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن جەر-جاھاندا بەيبىتشىلىك ساقتاۋدىڭ تاعى ءبىر كىلتى – اۋىز سۋ داعدارىسىن وڭتايلى شەشۋ.
