جىلى جاقتى جالقاۋلىق جايلاسا...

ەلىڭىزدە ەرىنشەكتىك ەسىرەر قوس قايىرشى ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز ساداقا بەرىپ تۇرادى. وقتا-تەكتە. شىمكەنتىڭىزدە كەيدە قايىرشىلار كوبەيىپ كەتەدى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىنىراقتا تەلەديداردان قايىرشىلاردى سى­قاق­تاعان سكەتچ كورسەتىلدى. ونشا جاقتىرماعانبىز. قابىلداي ال­ماعان­بىز. قايىرشىلاردى قاتتى-قاتتى ايايتىنبىز. كەنەت, كۇتپەگەن جەردەن ءبىر كورىنىسكە كەزىكتىك. شىمكەنتتەگى تاۋكە حان كوشە­سىندە, “تۇركىستان” مونشاسىنا بۇرى­­لار تۇستا ۇلكەن, ءۇش قاباتتى “ساۋدا ءۇيى” بار. سونىڭ ماڭايىندا ال­پىس­تاردى القىمداعان ءبىر ورىس شالى وتىرا­تىن. ساداقا تاستايتىن­بىز. كۇندەردىڭ كۇنىندە, كوگىلدىر كيوسكى­دەن گازەت الىپ تۇرعانىمىزدا شە, تاسالاۋ تۇستا سول قايىرشىنىڭ كيىم اۋىستىرىپ جاتقانىن بايقاپ قالدىق. سول. سونىڭ ءدال ءوزى! اسى­عىپ-اپتىعىپ, ءاپ-ادەمى كۋرتكاسىن شەشتى. البا-جۇلباسى شىققان, كونەتوز كاستوم كيدى. شالبارىن شەشتى. تانىعاندىقتان, تاڭدان­عان­دىقتان, تابانىمىز جاياۋسوقپاققا جابىسىپ, جىلجي الماي, سىلەيىپ تۇرمىز. الگى ادام توپىلداتىپ توپىليىن اۋىستىردى. ءتىپتى ءتاپ-ءتاۋىر كەپكىسىنىڭ ورنىنا كەپيەتسىز كەپەش كيگەندە شە, ءتىلىمىز قۇرعاپ, تاڭدايىمىزعا جابىستى. ۇيرەنشىكتى ورنىنا بارىپ وتىردى. سودان بىلاي قاراي “ساۋدا ۇيىنە” جولاعىمىز كەلمەيتىن بولدى. ءبىرتۇرلى. قايىرشىنىڭ قىلىعىنان ونىڭ ءوزى ەمەس, ءبىز ۇيالاتىن سەكىلدىمىز. تەلەديداردان تاعى دا قايىر­شى­لاردى سىقاقتاعان سكەتچ كور­سەتىلدى. كۇنى كەشە عانا. بۇرىن­عىداي ەمەس, باسقاشالاۋ قابىل­داعانىمىز راس. وبلىس ورتالىعىنداعى ءتۇپ-ءتۇزۋ جاياۋسوقپاقتىڭ ءبىر بۇيىرىندە قىرىق­تان اسىڭقىراعان قازاق ايەلى قايىر سۇراپ وتىرادى. العاشقىدا ول ويىنشىقتار, مايدا-شۇيدە كام­پيتتەر, ساعىز-پاعىز ساتىپ وتىرا­تىن. كەيىنىرەك كامپيت-ءسامپيتىن سول جاعىنا تاسالاڭقىراپ, وڭ جا­عى­نا كلەەنكاسىن جايىپ, تيىن-سيىنىن سەۋىپ قوياتىنعا اينالدى. وسى جولمەن جۇرت كوپ جۇرەدى. ءبىر­جارىم جىلدان بەرى بايقاعانى­مىز­دى جازىپ وتىرىپپىز. بىرتە-بىرتە ارى-بەرى كەتىپ بارا جاتقاندار كلەەنكاعا اقشا تاستايتىن بولعان. ءبىرسىن-ءبىرسىن الگى ايەل ساۋدا جاعىن مۇقىم-مۇلدە توقتاتىپ, ءبىرجولاتا قايىرشىلىققا كوشتى. جاس جاعى­نان ەگدە ەمەس. دەنساۋلىعى تىم نا­شار عوي دەي المايسىز. اياق-قولدارى ءبۇتىن. ال ەندى مىناداي ءاپسانا بار ەمەس پە؟! اللانىڭ ەلشىسىنە الدەبىر ادام قايىر تىلەپ كەلەدى. پايعام­بارىمىز ودان ۇيىندە نە بار ەكەنىن سۇرايدى. قايىرشى جالعىز توسەنى­شى­نىڭ جارتىسىن استىنا جايىپ, قالعان جاعىن جامىلىپ جاتاتى­نىن, وعان قوسا سۋ ىشەرلىك ءبىر ىدىس­­قا عانا يە ەكەنىن ايتادى. اللا­نىڭ ەلشىسى الگى م ۇلىكتەردى تەز­دەتە الدىرتىپ, ەكى ديرحامعا سات­قىزادى. ء“بىر ديرحامىنا وتبا­سىڭا تاماق, ەكىنشى ديرحامىنا ارا ساتىپ الارسىڭ”, دەيدى. قايىر­شى ورىن­دايدى. پايعامبارى­مىز اعاش ارا­لاپ, وتىن ساتىپ كۇن كورۋ­گە كەڭەس بەرەدى. جارتى اي وتەدى. قايىرشى اللانىڭ ەلشىسىنە كەلىپ, ون ديرحام تابىس تاپقانىن قۋانا حابارلايدى. پايعامبارىمىز ول اقشاعا كيىم-كەشەك پەن ازىق-ت ۇلىك الۋعا اقىل قوسىپ, ادال ەڭبەك ەتپەك­تىڭ قانداي ءتۇرى بولسىن, قيا­مەت كۇنىندە ماڭ­دايىڭا باسىلار قايىرشىلىق تاڭ­باسىنان الدەقايدا قايىرلى ەكەن­دىگىن, تىلەنشىلىك تەك ەشبىر امالسىز, ەشقانداي شاراسىز قالعاندا عانا جاسالاتىنىن ۇعىندىرادى. كەشىرىڭىزدەر. ءبىز قايىرشى­لار­دىڭ ءبارى وسىندايلار ەكەن دەۋدەن اۋلاقپىز. شىمكەنتىڭىزدە كەي كەزەڭدەردە تىلەنشىلەردىڭ تىم-تىم كوبەيىڭكىرەپ كەتەتىنىن كورىپ, قاتتى ۋايىمدايمىز. الايدا, قوس قايىرشىنىڭ قىلىقتارى ءبىراز-ءبىراز ويعا تۇسىرگەنى راس. كەربەز كەدەيلەر قوس قايىرشى حاقىندا كوپ ايتا بەرمەيمىز, ارينە. وسى جاقىندا عانا تۇسىنىڭكىرەيدى-اۋ دەيتىن تانىس­تارىمىزدىڭ بىرىنە اڭگىمە­لەگەنبىز. “ويدان وي تۋادى عوي, ەر­تەرەكتە ءوزىڭ ماقتاپ جازعان اجارلى اۋىلدا كەربەز كەدەيلەر كوبەيدى, – دەدى ول. – نەگىزىنەن بەينەتتەنە بىلەتىن­دەر­دىڭ جاعدايلارى جامان ەمەس. بىراق...” تانىسىمىز تۇسپالداعان اۋىل­دىڭ اتىن اتاماي-اق قويالىق. سوتسيا­ليزم تۇسىندا ماقتاڭقىراپ جازعانىمىز جادىندا جاڭعىرعانىن قاراڭىزشى. “اۋىل اجارى” دەيتىن ارنايى ايدار بار-تۇعىن. ءبىز ىستەي­تىن گازەتتە. اۋىل كوركى اجەپ­تەۋىر, كلۋ­بى­نىڭ قىزمەتى ۇلگىلى, تۇرعىن­دارى­نىڭ باۋ-شارباقتارى تاپ-تۇيناق­تاي, ۇلكەن قالقوزدىڭ الىس­تاعى بريگاداسى بولا تۇرا سوتسياليستىك جارىستىڭ وزىق ۇجىمى اتانعان­دىقتان, وزگەلەرگە ونەگە رەتىندە كور­سەت­كەنبىز. وسى كۇندەرى وتىزشاقتى ءۇي قالعان كورىنەدى. ونشاقتىسىنىڭ ارقايسىسىندا جۇزدەن اساتىن قوي-ەشكى, جيىرماشاقتى جىلقى, ءبىراز-ءبىراز ءىرى قارالارى بار ەكەن. كەلەسى ونشاقتى ءۇي ورتاشالار قاتارىندا. قالعان ونشاقتىسى كەدەيلەر دەپ ەسەپتەلەدى. ال سولاردىڭ التاۋ-جەتەۋى “كەربەز كەدەيلەر” ەكەن. “سەن وزگەشەلەۋ ەتىپ جازعان, باياعى تەمىردەن ءتۇيىن ءتۇيىپ, اعاشتان ويۋ وياتىن ۇستا بار ەدى, سول زەرگەرىڭ بىزدەن كەيىن ىلە-شالا باسقا جاققا كوشىپ كەتكەن, – دەدى تانىس. – ول شىن مانىندەگى ونەرپاز كەربەز ەدى عوي. جەكەمەنشىك تىرلىككە, مال كوبەيتۋگە يكەمدەلە المادى...” تاعى دا بىرەۋى اجەپتەۋىر ۇستا­تۇعىن. ونى قازىر ء“بىرىنشى كەربەز” دەسەدى ەكەن. بالعا مەن بالتانى ۇمىتقان. ۇستامايتىن بولعان. كەتپەن-كۇرەككە جولامايدى. ىسكەر­لىك­تەن گورى ىشكىلىككە بەرىلگەن. مىجىماسى كوبەيگەن. تاۋلىگىنە ون بەس ساعات ۇيىقتايدى. تاس بۇركەنىپ. دەسەدى. سول وتاعاسىنىڭ ايەلى ءھام وزىنە ساي كورىنەدى. ەكەۋى دە توي-تومالاقتان قالماس. كورشىلەس اۋىل­دارداعى, الىسىراقتا تۇراتىن جەك­جات-جۇراتتارىنداعى جيىن-توي­لار­دا قونا جاتىپ قايتادى. بالا-شاعالارى دا تىرلىككە جوق. كوشەدە, ۇيلەرىنىڭ جانىندا “سىلقىم-سەرى” كۇيدە تۇرىستارى مەن جۇرىستەرى قىزىق-اق. دەسەدى. قىدىرماققا ءبىر يىقتارىن بەرىڭكىرەپ تۇرار. ءبىر-ەكەۋى ۇيلەنىپ, اۋىلدان الىستاعان. قارىق بولعان جاعدايلارى جانە جوق. پاتەر جالدايدى, الدەكىمدەرگە جالدانادى. دەگەندەي عوي. ۇيلەن­بەگەندەرى بەينەتتەنىپ ۇيرەنبەگەن­دىكتەن, قالعىپ-مۇلگىپ, كەربەز كەرى­لىپ كۇن وتكىزەر. ال توزىڭقى ءۇيدىڭ الدىنداعى تەپ-تەگىس تەلىمدەر, قارا توپىراقتى قايران ەگىستىكتەر بوس­تان-بوسقا قور بوپ جاتىپتى. قيران­دىعا ۇقسايتىن قورا-قوپسىدا قوي-ەشكىنىڭ ءيىسى دە جوق. ەكىنشى كەربەز كەدەي – “ساياسات­كەر”. سولاي سانالادى. جەردەن جۇگەرىپايا كوتەرىپ الۋعا ەرىنەر. الايدا اۋىل اكىمىنەن باستاپ, ءتۇ-ۋ-ۋ جوعارىعا دەيىنگى باسشىلارعا جان-جاقتى سيپاتتاما بەرىپ, كىمنىڭ كىم ەكەنىن, قايسىسىنىڭ قاشان اۋىساتىنىن ساراپتاعاندا بار عوي, بىلايعىلار اۋىزدارىن اڭقايتا تىڭدايدى. دەسەدى. مىنەكيىڭىز, وسىلايشا كەربەز كەدەي­لەرىڭىزگە دە مىنەزدەمە بەرە­تىندەر بار ەكەن. اۋىلدىڭ وزىندە دە. جيىرەك بارىپ تۇراتىنداردىڭ اراسىندا دا. كۇن ارقان بويى كوتەرىل­­گەندە “كەربەزدەر كەڭەسى” وتەدى. دەسەدى. اۋىلدىڭ مالى جينا­لىپ, قىراتقا قاراي ورەتىن تەپسەڭدە. جۇمىستان قولى تيمەي­تىندەردىڭ, ياعني جەكە تىرلىكتەرىن تىنىم تاپپاي تىندىرماققا تىرى­سا­تىنداردىڭ ونداي “كەڭەستە” شارۋاسى شامالى. ۇيىرگەلىك تەلىم­دەرىن تەگىستەيدى. جەر اۋدارا­دى. كوكونىس ەگەدى. شارباق­تارىن جاماي­دى. باۋلارىن بۇتايدى. ايەل­دەرى ءسۇت ءپىسىرىپ, ايران ۇيىتادى. ماي شايقايدى. سوندىقتان مال­دارىن جوتاعا شىعارار تەپسەڭگە جەتكىزە بەرە ءۇي-جايلارىنا اسىعار. ال كەربەز كەدەيلەرىڭىز “ساياسات” سوعار. وسەك ساپىرار. قالتالارىندا قالعان-قۇتقاندارىن قاعىستىرىپ-سوعىستىرار. “جاقىندا جانە بولىپ قايتتىم, – دەدى باياعى تانىس باۋىرىمىز. – ەڭ ماسقاراسىن ايتايىن با؟ ءبىر مەيىرىمدى كىسى مەشىت سالۋعا نيەتتەنىپ بارعان عوي. سويتسە-ە-ە, سول اۋىلدان ناماز وقيتىن, ءتىپتى ازداپ-ازداپ ايات ايتاتىن ادام تابىلماپتى. الگى كىسى ازىرشە قويا تۇرايىق دەپ, قايتىپ كەتىپتى”. كەگەجە كەيىن كەتپەگەي كەدەيلەردىڭ ءبارى وتىز ءۇيلى اۋىلدىڭ التاۋ-جەتەۋى سەكىلدى “كەربەز” دەگەلى وتىرعان جوقپىز. “كەدەيدىڭ كەربەزىنەن ساقتاسىن” دەگەندى دە قازەكەم ايتقان عوي. جاقىندا بىزگە قالامگەر بازىنا ءبىلدىرىپ, ناز ايتتى. ء“سىز وسى وڭ­تۇستىك تۋرالى تارتىمدى تولعانا­سىز, ماقالالارىڭىزدا ماداق جاعى باسىمىراق بوپ تۇرادى. شىمكەنتتى وڭدى-سولدى شەنەگىش­تەردەن شىرىل­داي قورعايسىز. جىلى جاقتىڭ جۇرتى جاتپاي-تۇرماي جۇمىس ىستەيدى, ەڭبەكسۇيگىش, بەينەتقور دەپ جازاسىز. ىلعي دا. جالپى العاندا سولاي عوي. بىراق وسى وڭتۇستىكتىڭ بەينەتقورلىعى ءبىراز-ءبىراز جاعداي­لاردا باسەڭسىپ بارا جاتقان جوق پا؟ ويلانىپ كورىڭىزشى”, – دەدى. ول كىسىنى جانە ءبىر جۋرناليست قوستادى. “شىنىندا دا كەيىنگى جىلدارى كورشى مەملەكەتتەگى الا توپىلى اعايىندار بالا-شاعاسىمەن كەلىپ تەرىپ بەرمەسە, ەل ىرىسى – اق ماق­تا­نىڭ قىس قارساڭىنداعى تولاسسىز جاڭبىرعا دەيىن جينالماي, ءجۇدا ءتىپتى قار استىندا قالىپ قوياتىنى قالاي؟” – دەدى. “تەك ماقتالى ايماق­تار عانا ەمەس, وزگە اۋدان­داردا دا كەگەجەنىڭ كەيىن كەتكەن كورىنىس­تەرى كوپ”, – دەدى بىزگە جولسەرىك بوپ جۇرگەن بيزنەسمەن جىگىت. وتىرعان­داردىڭ ءبارى دەرلىك وسىنداي-وسىن­داي پىكىر قوزداتقان. ويلانىپ-اق قالدىق. ويلان­عاندا دا ءجۇدا قاتتى ويلاندىق. ارعى جاعىن ايتپاعاندا, ونشاقتى جىلدان بەرمەن قاراتا “ ۇلىسىم­نىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك” اتان­عان التىن قۇرساقتى ايماقتى نەگىزىنەن جاقسى جاعىنان جىرلاپ كەلەمىز. “ورداباسىعا ورالۋ”, “اۋىل جانە ادامدار”, “ارتىڭدا تال دا قالسىن, مال دا قالسىن”, “شىمكەنتتىڭ بارىنا شۇكىر”, “ول – كىمنىڭ قالاسى؟”, “كوكتەم دە وڭتۇستىكتەن باستالادى”, “سايلاۋ دا وڭتۇستىكتەن باستالادى”, “جىلى جاق: دەموگرافيالىق دايەكتەمە­لەر”, “قازاق ماقتاسى”... ءجا, ءبارىن بىردەي تىزبەلەي بەرمەيىك. وسىلار­دىڭ ءوزى-اق ءبىراز نارسەنى بىلدىرەر. وڭتۇستىكتىڭ ورنى بولەك. ەڭبەكسۇيگىشتىگى ەرەك. سولاي بولىپ قالا بەرەر. بىراق تالاي-تالاي رەتتەردە بەينەتقورلىقتىڭ باسەڭ تارتقانى دا, “اق التىننىڭ” عانا ەمەس, جۇگەرىنىڭ, باۋ-باقشا مەن كوكونىستىڭ, ءجۇزىم-جيدەكتىڭ ءراسۋا بولاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. جۇزدەگەن, مىڭداعان گەكتار سۋار­مالى جەرلەر, شابىندىقتار يگەرىل­مەي, قور بوپ جاتىر. كەگەجەنىڭ كەيىن كەتكەن كورىنىستەرى كوپ ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. كوپ جاعدايدا كۇدىرە كەتپەندى, كۇمىس كۇرەكتى ۇستاعىسى كەلمەي, كەجىرلىك تانىتۋ بەلەڭ الىپ بارادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قانشاما قارىشتاپ, تەحنيكاڭىز بەن تەحنولوگياڭىزدى وزدىرىڭىز, ءبارىبىر, كەتپەن-كۇرەكتەن ءبىرجولاتا قۇتىلماق قيىن عوي. اسىرەسە, ءوڭتۇس­تىك قازاقستاندا. قوزالىقتا, ياكي ماقتالىقتا. جۇگەرىلىكتە. جۇزىمدىكتە. قىزاناق پەن قىرىق­قاباتىڭىز ءھام قيارىڭىز ەگىستىكتە دە, جىلىجايدا دا كەتپەنسىز كور­كەيمەس. اينالايىن الما باقتىڭ ارالىعىن ۇلكەندى-كىشىلى تراكتور­مەن وڭدەرسىز, ال ءتۇپ-تۇپتەرىن كۇمىس­تەيىن جالت-جۇلت ەتەر كۇرەك­پەن عانا قوپسىتارسىز. كار­توپتى كەتپەنسىز, قاۋىن-داربىزدى شاپاشوتسىز باپتاپ بايقاڭىزشى. قولىڭىزدان تۇك كەلمەس. بەيقامدىققا بەرىلمەگەن, جاي­قۋاتتىق-جايباراقاتتىققا جەڭدىر­مەگەن جاندار كۇدىرە كەت­پەن­دەرى مەن كۇمىس كۇرەكتەرىن كۇتىپ ۇستاي­دى. كيە تۇتادى. باپپەن پايدالا­نادى. ۇيىرگەلىك تەلىم-تەگىستىكتەرىن دە, جەكەشەلەندىرىلگەن جەرلەرىن دە كەتپەن-كۇرەكپەن ءوڭ­دەپ-جوندەپ, جايناتىپ جۇرگەن­دەر جۇزدەپ-مىڭداپ سانالار. كەتپەن-كۇرەك ۇستا­ماق­قا نامىستانىپ, كەجىرلىك­تەن كەگەجەسى كەرى كەتكەندەر “كەربەز كەدەيلەرگە” اينالار. كەمباعالسىپ كورىنىپ, الدەكىم الدەنە اكەپ بەرسە دەپ كۇتەتىندەر دە كوبەيگەن. جاقىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق ىشكى ساياسات باسقارماسى بىرەر كىسىنىڭ باسىن قوسىپ اقىل­داسقان ەدى. وندا دا وسى جاعداياتتار ءسوز ەتىلدى. تىلدەردى دامىتۋ باسقار­ماسىنىڭ باستىعى كۇليا ايدار­بەكوۆا حانىم ورداباسى اۋدانىنا جولداۋدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن ىسساپارعا بارىپتى. الىستاعى اۋىلدا مىناداي كورىنىسكە كۋا بوپتى. كوشەنىڭ باسىندا زەينەت­اقى­لارىن العان شالدار ورتاعا شولمەك قويىپ, جانتايىپ كارتا سوعىپ جاتىپتى. ءدال سول كوشەنىڭ اياعىندا جاستار توپ-توپقا ءبولىنىپ, شولمەكتەرىن ءشوپ اراسىنا جاسى­رىڭقىراپ, كارتا ويناپ وتىرىپتى. ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ جاڭا باستىعى باتىربەك جال­مۇرزاەۆ مىرزا دا بىرقاتار اۋدان­دار­دىڭ ءبىراز قىستاقتارىنا بارىپ قايتىپتى. كوپتەگەن اۋىلداردا جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار ءتۇنى بويى ەلتەڭ-سەلتەڭ سەندەلىپ, كۇندىز ۇيىقتاۋدى ءبىراز جىلدان بەرى ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە اينالدىرعان سىڭايلى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ ارا­سىندا اۋىلدىق مەكتەپتەرگە مۇلدە باس سۇقپايتىندارى جەتىپ-ارتىلادى ەكەن. اتا-انالاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى بالالارىن قالاعا جىبەرە­دى. قالادا ءبىراز جۇرىڭكىرەگەن جاس­تار ەشقاشان اۋىلدارىنا ورنىعۋعا ورالمايدى. قىلمىستىڭ, بۇزاقى­لىقتىڭ ءورشىپ بارا جاتقانىن جانە جوققا شىعارا المايسىز. سول باسقوسۋدا بۇرىنعى سەناتور سايلاۋكۇل باراقوۆا حانىم ءبىر­­تالاي وي ءبىلدىردى. ول كىسىنىڭ ايتۋىن­شا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جاستارىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, جوسپارلى تۇردە وزگە وڭىرلەرگە قونىس اۋدارتۋ جونىندە مەملەكەتتىك, رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەي­دەگى ارنايى باعدارلاما قاجەت. سەبەبى, ءاربىر بەسىنشى قازاق وسى وڭتۇستىكتە, ءاربىر بەسىنشى, كەيدە ءتورتىنشى جاس پەن ءجاسوسپىرىم وسى وڭتۇستىكتە. سون­دىق­تان دا رەسپۋب­ليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, كەز كەل­گەن كەنتى مەن شاھارىندا شىم­كەنت­تىكتەردىڭ, وڭتۇستىكقازاق­ستاندىقتاردىڭ ءجيى كەزدەسەتىنى – زاڭدى جاعداي. بىراق وسى جاعدايدى تۇسىنەتىندەر دە, تۇسىنبەيتىندەر دە بار. ء“وزىمىز كوردىك قوي استانادا جۇرگەندە, – دەيدى كۇنى كەشەگى سەناتورىڭىز سايلاۋكۇل. – ەلور­دا­مىزدىڭ با­زارىن­دا دا شىمكەنت­تىكتەر, ءدام­حانا­لارىندا دا, تاكسيىن­دە دە, قۇرىلىستارىندا دا شىمكەنتتىكتەر, كوشە سىپىرىپ, قار تازالاۋشىلارى دا شىم­كەنتتىكتەر. استاناسىنا بارماعاندا, وڭتۇستىكقازاق­ستاندىق­تار قايدا كەتەدى ەندى؟ الماتىدا دا قارا جۇمىستا قاپتاپ جۇرگەن شىمكەنت­تىكتەر. ارنايى باعدارلاما كەرەك دەيتىنىم سودان...” بۇل-داعى – قاپەردە قاتتىراق ۇستار, قورىتىندى شىعارار ۇسىنىس. بىراق, ءبارىبىر, ءبىرتالاي نارسە جاستىڭ دا, جاسامىستىڭ دا وزدەرىنە بايلانىستى. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقار­ما­سىنىڭ باستىعى جەڭىسبەك ماۋلەن­قۇلوۆتىڭ ماعلۇمداۋىنشا, بىلتىر جۇمىس ىزدەپ كەلگەن 36,2 مىڭ ادامنىڭ 30 مىڭنان استامى تۇراقتى جۇمىس تاپقان. بىرنەشە جىلدان بەرى بوس جۇمىس ورىندارى مەن لاۋازىمدىق قىزمەتتەرگە جارمەڭكە وتكىزىلىپ ءجۇر. 2009 جىلى وبلىس بويىنشا 72 جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلىپ, 4 مىڭنان استام جاس ورنالاسىپ, 219 ادام قوعامدىق جۇمىستارعا, 150 جاس قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا جىبەرىل­گەن. جالپى “جول كارتاسى” اياسىندا 37971 جۇمىس ورنى اشىلىپتى. “جاستار تاجىريبەسى” بويىنشا 15 مىڭعا جۋىق جاس مامان ەڭبەك داعدىسىن جەتىلدىرۋگە جىبەرىلىپتى. ارينە, بۇل تسيفرلارىڭىزدىڭ ءبارى, ءبىر قاراعاندا, جامان ەمەس سەكىلدى. الايدا, التىن قۇرساقتى ايماق ءۇشىن ونشا ۇلكەن كورسەت­كىشتەر ەمەس. وكىنىشكە قاراي, كوپ­تەگەن جاس ماماندار جالاقىسى جو­عارى جۇمىستاردىڭ ءوزىن اۋىرسى­نىپ, وڭايعا قاراي قاشقاقتايدى. بيىگىرەك لاۋازىمداردى جىلدام يەلەنىپ, جايلى-جۇمساق ورىندارعا جەدەل جايعاسپاقتى كوزدەيدى. مۇنداي مىسالدار بىلتىر سايرام, سارى­اعاش, تاعى باسقا دا بىرقاتار اۋدان­دار مەن قالالاردا كوبىرەك ورىن الدى. “جول كارتاسى” بويىنشا دانە­كەرلەۋشى, مەحا­ني­زاتور, شاش­تاراز سياقتى اسا دىلگىر مامان­دىقتاردىڭ ءوزىن تەگىن مەڭگەرگىسى كەلمەيتىن, بوستان-بوسقا سەندەلىپ جۇرگەن جاستارعا نە ايتۋعا بولادى؟ بيۋدجەت قارجىسىنان ۇيىمداس­تىرىلعان قىسقا مەرزىمدى كۋرستارعا جولداما بەرىلگەن جاستاردىڭ ساباق­تارعا سالعىرت قاراۋىنا قالايشا رەنجىمەيسىز؟ “وتكەن جىلى وردا­باسى, سايرام, تۇلكىباس اۋدان­دارى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ جاستارى جانە جۇمىسپەن قامتۋ بولىمدەرىنەن بەكىتىلگەن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر ءبىزدى قاتتى اۋرە-سارساڭعا سالدى. بۇدان كىم ۇتىلادى؟ ءوز تاعدىرلارىنا نەم­قۇرايدى قارايتىن جاستار دا, باس­قالار دا, سايىپ كەلگەندە, مەملە­كەتى­مىز دە ۇتىلادى”, – دەيدى ءماۋ­لەنقۇلوۆ مىرزا. ءتۇرلى سەبەپ­تەردى سىلتاۋراتىپ, ەشقانداي جۇمىسقا بارعىسى كەلمەيتىندەردىڭ, ەشبىر تىرلىكتى ىستەگىسى كەلمەيتىن­دەردىڭ, تەك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك نەمەسە جاردەماقى تۇرلەرى ارقىلى ازىق-اۋقات ايىرىپ, كۇيزەۋ-جۇدەۋ جۇرە بەرگىسى بارلاردىڭ ازايىپ ەمەس, كوبەيىپ بارا جاتقانى ويلانتۋى ءتيىس. بار-بارشانى. بەرەكەڭىز بەينەتىڭىزدەن ەڭبەككە دەگەن كوزقاراس, ەڭبەك ادامىن قۇرمەت تۇتۋ, ەڭبەكسۇي­گىش­تىكتى ماداقتاپ, جان-جاقتى ناسي­حاتتاۋ جونىندە قاي-قاي تاراپتاردان دا ولقىلىقتار از ەمەس. “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ 2010 جىلعى 5 ناۋرىز كۇنگى نومىرىندە جاريالان­عان ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى, مادەنيەتتانۋشى عالىم اقتولقىن قۇلساريەۆا قارىنداسى­مىزدىڭ “ەڭبەككە قۇرمەتتى ورنىق­تىرۋ نەمەسە ول تۋرالى بۇگىنگى تۇسىنىك” دەگەن ماقالاسى كوپتىڭ كوكەيىندەگى ويدى ءدوپ باساتىن دۇنيە ەكەن. اقتولقىن قارىنداسىمىز قوعامداعى قۇندى­لىق­تاردى قايتا قاراۋ جانە ولار­دىڭ وڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, قازاق مەنتاليتەتىنە ءتان بيلىك پەن قاراپايىم ەڭبەك ادامى اراسىن­داعى قارىم-قاتىناس­تار حاقىندا تاعىلىمدى ويلار قوزعايدى. ەڭبەك­تىڭ قۇنسىزدانۋ جانە قادىر­سىزدەنۋ سەبەپتەرىن, سودان تۋىندايتىن سالدارىن تارازىلاپ, تالدايدى. تەر توكپەي-اق تابىس تابۋ­دىڭ, الداپ-ارباۋدىڭ, الاياقتىقتىڭ, لاۋازى­مىن پايدالانۋ ارقىلى قورقىتىپ-ۇركىتۋدىڭ, پاراقورلىق­تىڭ پايدا­كۇنەمدىك كوزىنە اينالعانىن اشىپ كورسەتەدى. سويتە كەلە, ءبۇي دەيدى: “ادال ەڭبەكتى بيىك قۇندىلىق دەپ بىلمەگەن جەردە, ادال ەڭبەكپەن سىي-قۇرمەتكە بولەنبەگەن ەلدە ءىس­كەر­لىككە تىرەك بولار ەڭبەك مادە­نيەتى قالىپتاسپايدى. ەندەشە, قازاق­ستانعا جاڭا مۇمكىندىكتەر سىيلايتىن ەكونوميكالىق ورلەۋگە جول باستاي­مىز دەسەك, ەڭبەك ادامى­نا دەگەن قۇر­مەتتى ارتتىرۋى­مىز, تازا ەڭبەك­پەن بايلىققا كەنە­لۋ مۇمكىن دەگەن سەنىم قالىپتاس­تى­رۋى­مىز قاجەت... سەنىم مەن يمان­دىلىق ماسەلەسىنە ءمان بەرىپ, ءدىن­نىڭ جانە قازاق زيالى­لارىنىڭ ادال ەڭبەككە, ىسىراپ پەن ۇنەمگە قاتىس­تى وي-پىكىرلەرىن كەڭى­نەن ۋاعىزداپ, ەڭبەك ادامىن ءار­دايىم ەسكەرىپ وتىرعانىمىز ابزال”. زيالىلاردىڭ زيالىسى بوپ وتكەن ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ “ايدالا­دا كەزدەسكەن ەكى قازاقتىڭ ءبىرى كەم دەگەندە ەكى اقىل ايتادى, سونىڭ بىرەۋىن ءوزى ىستەسە, الدەقايدا العا وزىپ كەتكەن بولار ەدىك”, دەگەندى مىسقىلداڭقىراپ مەڭزەگەن ەدى. جا­قىن­دا ازاتتىق اۋىلىندا “تەمىر قاتىن” اتانعان تويدىق اپكە قايتىس بولدى. سەگىز قىزى, ءبىر ۇلى, قۇداي قوسقان قوساعى – ءبارى تىزىلە جىلاپ تۇردى. بۇكىل ازاتتىق اۋىلى قيماي-قيماي قوشتاستى. تويدىق اپكە ۇنەمى ك ۇلىمسىرەپ جۇرەتىن. سيرەك سويلەيتىن. تەك تىرلىكتىڭ ادامى-تۇعىن. كۇيەۋى مۇعالىم. مەكتەپتەن بوسامايدى. قو­سىمشا تابىسى جوق. تويدىق اپكە بار بەينەتتى ءوز موينىنا الدى. جيىرما بەس سوتىق جەردە قىزاناق, قيار, ءسابىز جانە پياز وسىرۋمەن اينالىستى. كەشەگى كەڭەس كەزىندە دە, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دا. تۇندە ءتورت ساعاتتان ارتىق ۇيىق­تامادى. “تەمىر قاتىننىڭ” قىزا­ناعى, قيارى, ءسابىزى مەن پيازى وزگە­لەردىكىنە مۇلدە ۇقسا­مايتىن. ءىرى-ءىرى, قاراساڭىز كوزىڭىزدى اجىرا­تىپ اكەتۋىڭىز قيىن, يىستەرى بۇرقى­راپ تۇرار تاڭعاجايىپ دۇنيە­لەر­تۇعىن. تويدىق اپكەنى تاشكەن­تىڭىز, شىمكەنتىڭىز, قالا بەردى اۋىل-ايماعىڭىز تانيتىن ەدى. تۇنگى اۆتو­بۋس­پەن, بىرنەشە شەلەگىمەن-اق تاش­كەنتكە تارتىپ كەتىپ (ەكى ءجۇز ەلۋ شاقىرىم), ءتۇس اۋا تۇلكىباس ستانسا­سىندا جۇرەتىن. ءسىز بەن ءبىز قيت ەتسە, وزبەك-وزبەك دەپ ءوز­اعا­لارى­مىزدى ايتامىز عوي. ديقان­شىلىق جونىندە. ۇيىرگەرلىك تەلىم­دەر تۋرالى. ال تويدىق اپكە – قازاقتىڭ قاراپايىم عانا قىزى-تۇعىن. جۇمات جەزدەمىزدىڭ مۇعا­لىمدىك قىزمەتىن تومەندەتكىمىز كەل­مەيدى. بىراق سەگىز قىز بەن ءبىر ۇل­دىڭ جوعارى ءبىلىم الىپ, جۇرت قىزى­­عارلىقتاي جاقسى جاندارعا, ەڭبەك­سۇيگىش ادامدارعا اينالۋى “تەمىر قاتىن” اتانعان اپكەمىزدىڭ ارقاسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىققا جاتپاس. اپكەمىزدى ادەيىلەپ اسپەتتەگەلى وتىرعان جوقپىز. از جاسادى دەمەي­مىز. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە قاراي بەت­ت­ە­گەن ەدى. شۇكىرشىلىك. ءبىز بەرە­كە اكەلەر بەينەتقورلىقتى بولەكتەڭ­كىرەي ماداقتاپ وتىرمىز. قازىر ۇيىرگەلىك تەلىمدەر تولايىم-تۇتاس پايدالانىپ ءجۇر دەي الماي­سىز. ءۇش قازاقتىڭ بىرىندە بوس جاتىپ­تى. عابەڭ (مۇسىرەپوۆ) جاز­عان­داي ءمانىس قوي. ۇيىرگەلىك تەلىم­دەردى بىلاي قوي­عاندا, اجەپتەۋىر-اجەپتەۋىر كولەم­دەگى جەكەشەلەن­دىرىلگەن جەرلەر شە؟ شارۋا قوجالىقتارى شە؟ ۇساق-تۇيەك شارۋاشىلىق­تاردى, مايدا-شۇيدە قوجالىقتار­دى, بارشا جەكەشەلەردى جاپپاي جالقاۋلىق جايلاپ بارادى دەۋدەن اۋلاقپىز. الايدا ءىستىڭ كوزىن تاپپاي, قارجىعا قول جەتكىزە الماي, قينالۋشىلار جىلى جاعىڭىزدا دا جەتىپ-ارتىلادى. ءجيى-ءجيى جينالىس­تار جاسالادى. سوزۋارلىق باسىمى­راق. ناقتىلى ناتيجە كەمشىن. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى مالىمەت­تەرگە قاراساڭىز, ماقتاارال اۋدانى بويىنشا 19115 ۇساق شارۋاشى­لىقتىڭ 3424-ءى, تۇركىستاندا 4314 ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ 1876-سى, سارىاعاش اۋدانىنداعى 8265 ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ 2320-سى, قازى­عۇرتتاعى 1966 ۇساق شارۋاشى­لىقتىڭ 864-ءى, تولە بي اۋدانىندا 3428 ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ 1366-سى, تۇلكىباستاعى 3526 ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ 987-ءسى عانا ىرىلەندىرىلگەن. وبلىس بويىنشا 58822 ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ 18261-ءى ىرىلەندىرىلىپ, 533 شارۋاشىلىق قۇرىلعان. ارينە, بۇل ۇدەرىستىڭ كۇردەلى كۇرمەۋلەرى, قيىن تۇيىندەرى از ەمەس. زاڭنامالاردا ىرىلەندىرۋىڭىز جەر پايدالانۋشىلاردىڭ ەركىمەن عانا جۇزەگە اساتىنى انىق كورسە­تىلگەن. دۇرىس-اق. الايدا, جوعارىدا كەلتىرگەنىمىزدەي, كىلتيپاندار دا كەدەرگى كەلتىرەدى ەمەس پە؟ سون­دىقتان, مەنتاليتەتىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, اكىمدىكتەر, ءماسليحاتتار, اۋىل شارۋاشىلىق, جەر قاتىناس­تارى مەكەمەلەرى تاراپىنان ىنتا­لاندىرۋ, ۇيىمداستىرۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى پارمەندىرەك جۇرگىزىل­مەگى ءجون ەمەس پە؟ حاديستەردە دە كوپكە پايدالى پايىمداردى ءجۇز رەت قانا ەمەس, ءجۇز ءبىرىنشى مارتە دە مانىستەي قايتالاۋدىڭ قاجەتتىگى قاعيدالانعان ەمەس پە؟ وسىنداي-وسىنداي سەبەپتەر بار, باسقالارى بار, وڭتۇستىگىڭىزدىڭ وزىندە بىلتىرعى ەسەپ بويىنشا 189464 گەكتار ەگىستىك جەرلەردىڭ پايدالانىلماي جاتقانى انىقتال­دى. ونىڭ ىشىندە وتىرار اۋدانىن­دا 30537 گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 19597 گەكتارى نەمەسە 64,17 پايى­زى, ارىستا 41424 گەكتاردىڭ 23968 گەكتارى نەمەسە 57,8 پايىزى, ءبايدى­بەك اۋدانىندا 122944 گەكتار بارلىق ەگىستىكتىڭ 51428 گەكتارى نەمەسە 41,8 پايىزى, تۇركىستاندا 43300 گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 13641 گەكتارى نەمەسە 31,5 پايىزى, شاردارادا 59975 گەكتار سۋارمالى القاپتاردىڭ 16644 گەكتارى نەمەسە 27,7 پايىزى, ورداباسىدا 80231 گەكتار جەردىڭ 17783 گەكتارى نەمەسە 22,1 پايىزى, سارىاعاش اۋدانىندا 64501 گەكتار ەگىستىكتىڭ 11813 گەك­تارى نەمەسە 18,3 پايىزى پايدا­لانىلماي قالعان. مۇنداي مىسال­داردى وزگە اۋدانداردان دا كەلتىرۋگە بولادى. توبىقتايىن تۇيىندەۋ كۇنى كەشە عانا ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى اتانعان, نۇق پايعام­باردىڭ كەمەسى ايالداپ, كەمەل كوك­جيەك­تەرگە كوز تىككەن قازىعۇرت تاۋى­نىڭ باۋرايىندا جىلى جاعى­ڭىزدىڭ جۇرتى – وڭتۇستىك قازاق­ستان ءوڭىرى­نىڭ ارداگەرلەرى, ەل اعا­لارى مەن ەل انالارى, وبلىستىڭ, قالالار مەن اۋدانداردىڭ تىزگىن ۇستارلارى, زيالى قاۋىم مەن جاستار وكىلدەرى, ءداستۇرلى ءدىن, وزگە دە قوعامدىق ۇيىمدار, ساياسي پار­تيا­لار فيليالدارى جانە باق باس­شى­لارى “ىرىس الدى – ىنتىماق” اتتى ارنايى جيىنعا جينالدى. داستۇرگە اينالا باستاعان باسقوسۋ­دىڭ ءبىرىنشىسى بىلتىر تۇركى دۇنيەسى­نىڭ ءتۇپ قازىعى, تەكتى ءتورى تۇركىستاندا 22 ناۋرىز كۇنى ۇيىم­داستىرىلعان ەدى. قازىعۇرتتا, ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنىندە وتكەن بيىلعى باسقوسۋ تىكەلەي جاستار تاربيەسى ماسەلەلەرىنە ارنالدى. وسىناۋ ويلاسۋدا وڭتۇستىكتىڭ ورنى, ۇلىسىمىزدىڭ ۇيىتقىسى ەكەندىگى ەرەكشە اڭگىمە بولدى. ناۋرىز مەيرامىنىڭ الدىندا عانا ەلباسىمىزدىڭ كوك تەڭىزىمىز – كوكسارايدىڭ العاشقى كەزەگىن, شىمكەنت شاھارىنداعى كەرامو­گرا­نيت زاۋىتىن, ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيا­نىڭ جاڭادان سالىنعان عاجايىپ عيمارا­تىن اشقاننان كەيىن ايتقان ء“وڭتۇس­تىك مەملەكەت دامۋىنىڭ دىڭگە­گى بولۋ­عا ءتيىس” دەگەن ءسوزىنىڭ تەرەڭ ءمانى­نە دەن قويىلدى. ناۋرىز­عا ورايلاس­تىرىلعان وسى ويلاسۋدا بايانداما جاساعان وبلىس اكىمى اسقار مىر­زاحمەتوۆ ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا وڭتۇستىكتە وڭدى ىستەردىڭ ەسەلەنە تۇسكەنىن, وكىنىشكە قاراي, جاستار بەلسەندىلىگى جوعارى دەي المايتىنىن اتاپ كورسەتتى. جاستار تاربيەسى جونىندە قاي تاراپتاردان دا كەمشىلىكتەر كوبىرەك. جاستاردىڭ وزدەرى جاعىنان دا وزىق يدەيالار, جارقىن باستاما­لار جەتكىلىكسىز. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇلاعات­تى جالعاستىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ جاستار بۇگىنگى ۋاقىت تالابى­نا, زامان زارۋلىگىنە ساي ما؟ بيزنەس پەن باسەكەگە يكەمدى مە؟ اۋىلدا دا, قالادا دا ەلتەڭ-سەل­تەڭگە, ساۋىق­قۇمار­لىققا, ەرىككەن­دىك­كە ەلتۋشىلىك ۇدەپ بارا جاتقان جوق پا؟ دەگەن­دەيىن دىلگىر ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ, پىكىر بىلدىرۋشىلەر از بولمادى. قازى­عۇرت جيىنىندا باسىلىمى­مىز­دىڭ باسشىسى ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆ­. “وڭتۇستىك ەجەل­دەن-اق ەڭبەكسۇيگىش­تىگىمەن ەرەكشە­لەنەر ەدى. كەيىنگى كەزدە سول قاسيەتىن كەمىتىڭ­كىرەپ, بەينەتقور­لىعىن باسەڭدەتىڭ­كىرەپ بارا جاتقان سياقتى. وسىنى كوكەيگە مىقتاپ ءتۇيىپ, ءتيىستى قورى­تىندى شىعارايىق, اعايىن”, دەدى. “راس-راس”, دەستى جينالعاندار. ءيا, وڭتۇستىكتىڭ ورنى بولەك. ەڭبەكسۇيگىشتىگى ەرەك. سولاي بولىپ قالا بەرمەگى – قاسيەت. سول ۇلى قا­سيەتتەن اينىسا, ول – قاسىرەت. جاسى­راتىنى جوق, جالقاۋلىققا بوي الدىرۋ, بەينەتقورلىقتىڭ باسەڭ تارتۋى بەلەڭ الىپ بارا جاتقان جاعداياتتار باسىمىراق بايقالادى. كەگەجەسى كەيىن كەتكەندەر كوبەيگەن­دەي كورىنەتىنى راس. جىلى جاقتى جالقاۋلىق جايلاسا, ەلىڭىزدە ەرىن­شەكتىك ەسىرەر. ادامزاتتىڭ ابايى ايتقانداي, ەسىرگەن ەرىنشەكتىكتەن وتكەن كەسەپاتتى كەسەل جوق. ويلانايىق, اعايىن. مارحابات بايعۇت.