كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
ورتاعاسىرلىق زەرتتەۋشى ابىلعازى ءباھادۇر بەركە حان تۋرالى جازا كەلىپ: ء«بىر كۇنى اتتانىپ, اعاسىنىڭ (باتۋدىڭ – ءا.م.) سالدىرعان سارايشىق اتتى شاھارىنا باردى», دەپ انىق كورسەتەدى [ابىلعازى تۇرىك شەجىرەسى. – الماتى, انا ءتىلى, 1991. – 115 ب.]. قالا ارقىلى باتۋ حان ولاردى ەكونوميكا مەن قالالىق مادەنيەت ورتالىعىنا اينالدىرىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بولشەگى جاسادى. دەگەنمەن, قالالاردىڭ بارلىعى بىردەي استانا دەڭگەيىنە جەتپەدى. بۇگىندە كوپشىلىككە ءمالىمى جوشى ۇلىسى استانالارى قاتارىندا بۇلعار, ساراي-باتۋ (ساراي ءال-ماحرۋس-ءتاڭىردىڭ قورعاۋىنداعى ساراي), ساراي-بەركە (ساراي ءال-جاديد-جاڭا ساراي) جانە سارايشىق اتالادى. قۇربانعالي حاليد ءوزىنىڭ «بەس تاريحىندا»: «ساراي, سارايشىق پەن حان ورداسى قالالارىنىڭ اينالاسىنا ورنالاسقاندىقتان حان, حانزادالار بيلىگى ۇزىلمەي جالعاسىپ وتىردى», دەپ كورسەتەدى [حاليد قۇربانعالي. تاۋاريح حامسا (بەس تاريح). اۋد. ب.توتەناەۆ, ا.جولداسوۆ. – الماتى: قازاقستان, 1992. – 50 ب.]. تاريحشى ۆ.ل.ەگوروۆ جازعانداي: «ۆ رەزۋلتاتە ۆ مونگولسكوم وبششەستۆە ۆىدەلياەتسيا سپەتسيفيچەسكايا چينوۆنيچيا پروسلويكا, كوتورايا نە كوچۋەت ۆمەستە س حانوم, ا وسەداەت نا پوستوياننوە جيتەلستۆو ۆوكرۋگ ەگو ستاتسيونارنوي زيمنەي ستاۆكي. تاكيم وبرازوم, سوزداەتسيا يادرو وسەدلوگو ناسەلەننوگو پۋنكتا, فورميرۋيۋششەەسيا ۆوكرۋگ دۆورتسا ۆەرحوۆنوگو پراۆيتەليا. يمەننو و تاكوي سحەمە زاروجدەنيا ستوليتسى زولوتوي وردى گورودا سارايا سۆيدەتەلستۆۋەت ي ەگو نازۆانيە, كوتوروە پەرەۆوديتسيا سلوۆوم «دۆورەتس». تاكوە جە نازۆانيە نوسيلا ي ۆتورايا ستوليتسا گوسۋدارستۆا – ساراي ال-دجەديد (نوۆىي دۆورەتس). موجنو ۆسپومنيت ي تسەنتر كرىمسكوگو حانستۆا باحچيساراي ي گورود سارايچيك نا يايكە. ۆسە ەتي ناسەلەننىە پۋنكتى ۆوزنيكالي پو ودنوي سحەمە» [ەگوروۆ ۆ.ل.زولوتايا وردا: ميفى ي رەالنوست. – م.: زنانيە, 1990. – 64 س.]. وسىلايشا جوشى ۇلىسى تاريحىنداعى ساراي اتاۋىمەن باستالاتىن قالالار يمپەريا ساياساتىندا باستى ءرول اتقارادى.
توعىز جولدىڭ تورابى تۇيىسكەن سارايشىق ءحىىى-ءحىV عاسىرلاردا ەدىل-جايىق ارالىعىنداعى ءىرى قالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاسىنىڭ اۋماعىن 1861 جىلى سارايشىق قۇلاندىلارىن زەرتتەگەن توپوگراف ا.ە.الەكسەەۆ 3 ۆەرست 350 ساجەن (بۇگىنگى ولشەممەن 4,5 كم2) [سارايشىق – بابالار مۇراسى. – 54-55 ب.], جايىق بويى قالالارىن ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەگەن ارحەولوگ ل.ل.گالكين بۇل كەزەڭدە سارايشىق حالقى 50 مىڭنان كوپ ەمەس دەپ انىقتايدى [باينەكەەۆا ز.رازرۋشيتەل لەگەند // اقجايىق. – 2011. – 29 سەنتيابر].
ارينە سارايشىق ساراي-باتۋمەن سالىستىرعاندا شاعىنداۋ قالا بولدى. زەرتتەۋشى ۆ.ل.ەگوروۆ ۆ.گ.تيزەنگاۋزەننىڭ ەڭبەگىنە (سبورنيك ماتەريالوۆ, وتنوسياششيحسيا ك يستوري زولوتوي وردى. سپب., 1884) سۇيەنىپ, ساراي-باتۋ قالاسىنىڭ كولەمى شامامەن 10 كم2, ال حالقى 75 مىڭ شاماسىندا بولعانىن دالەلدەدى [ەگوروۆ ۆ.ل. يستوريچەسكايا گەوگرافيا زولوتوي وردى ۆ XIII – XIV ۆۆ. م.: ناۋكا, 1985. – س.115]. مۇنىڭ ءوزى سارايشىقتىڭ التىن وردانىڭ كىشى سارايى بولعانىن دا ايعاقتايدى.
سارايشىق قالاسى مۇسىلمان ءدىنىن جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى دەڭگەيىنە كوتەرگەن رۋحاني استاناسى بولدى. وسىندا بەركە (1257-1266), ءىنىسى توقاي-تەمىر 1263 جىلى مۇسىلمان ءدىنىن قابىلدادى, ال وزبەك حان ۇلىستىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى دەپ جاريالادى. نەمىس عالىمى ب.شپۋلەر بەركە حان يسلام ءدىنىن ءحىىى عاسىردىڭ 40-جىلدارى قابىلدادى جانە حانعا بۇحارا وقىمىستىسى 1261 جىلى قايتىس بولعان شامسۋددين ءال-بۇحاري ىقپال جاسادى دەپ ەسەپتەيدى [شۋپلەر بەرتولد. زولوتايا وردا. مونگولى نا رۋسي. – س.188]. ول تۋراسىندا ابىلعازى بەركە حان بۇحارادان كەلگەن كەرۋەنشىلەرمەن سويلەسىپ «مۇسىلمانشىلىقتىڭ شارتتارى مەن تاريحىن سۇرادى. بۇل كىسىلەر مۇسىلمانشىلىقتى جاقسى بايان قىلدى. بەركە حان تازا جۇرەگىمەن مۇسىلمان بولدى. سوسىن ول حالقىن يسلامعا سەنۋگە شاقىردى», وزبەك حان «ەلدىڭ ۇلىس- ۇلىسىن يسلامعا كىرگىزدى, حالىقتىڭ داۋلەتى ارتتى» [ابىلعازى تۇرىك شەجىرەسى. – 99,116 ب.], يبن باتتۋتا سارايشىقتا «بۇل قالادا تۇركىدەن شىققان قۇرمەتتى تاقۋا ءدىندار كىسىنىڭ تۇرارجايى بار, ونىڭ اتى – اتا. ول ءبىزدى قوناق قىلىپ ءارى باتاسىن بەردى», دەپ تولىقتىرادى. اراب ساياحاتشىسى سۋفيلىك مەكەمەگە – زاۆياعا بارعان.
ورتاعاسىرلىق ساراي شەجىرەشىلەرى مەن اتاقتى تۇلعالاردان ەستىگەنىن جازعان ابدۋلعاففار قىرىمي «ۇمبەت ءال-احبار» ەڭبەگىندە: «يستوريك حادجي تارحانلى ەل-حادج نياز پەرەداەت, چتو پوچتەننىي حان ي ەششە ۆوسەم چەلوۆەك ناپراۆيليس ۆ حورەزم, زاتەم پريشلي سارايچيك. ون وپوۆەستيل و توم, چتو ياۆلياەتسيا بەركە حانوم بين دجۋچي حانوم.ودناكو يز-زا نوۆوستي, كوتورۋيۋ وني وتپراۆيلي حۋلاگۋ بىلي ۋديۆلەنى. بىلو پولۋچەنو يزۆەستيە و توم, چتو ۆوينى حۋلاگۋ ۆ ەتو ۆرەميا ناپراۆلياليس پو دوروگە ۆ شيرۆان. ۆسە بىلي وشاراشەنى ي حوتەلي وتۆەرنۋتسيا وت بەركە حانا. بەركە حان سكازال يم: «يستيننايا رەليگيا – مۋحاممەدا, پۋت احمەدا. پو ۆولە اللاحا, س چۋدەسنوي پوموششيۋ ليۋبيموگو درۋگا اللاحا ي شەيحا» [ابدۋلگاففار كىرىمي. ۋمدەت ال-احبار. كنيگا 2: پەرەۆود. سەريا «يازما ميراس. پيسمەننوە ناسلەديە. – كازان: ينستيتۋت يستوري يم. ش.ماردجاني ان رت, 2018. – س.46]. وتەمىس قاجى «چينگيز-نامە» زەرتتەۋىندە بەركە حان: «يز ۋرگەنچا پوشەل ۆ سارايچۋك. راسسكازىۆايۋت. پوكا ون شەل يز ۋرگەنچا دو سارايچۋكا, ۆوكرۋگ نەگو سوبراليس پياتسوت چەلوۆەك. پوكاجە وني, پرويديا چەرەز سارايچۋك, دوشلي دو بەرەگا رەكي يديل, تو سوبراليس ۋجە بىلو تىسياچا پياتسوت چەلوۆەك دەپ تولىقتىرا تۇسەدى» [ۋتەميش-حادجي. چينگيس نامە /فاكسيميلە, پەرەۆ, ترانسكريپتسيا, تەكستولوگيچەسكيە پريمەچانيا, يسسلەدوۆانيە ۆ.پ.يۋدينا. كوممەنتاري ي ۋكازاتەلي م.ح.ابۋسەيتوۆوي. – الما-اتا: عىلىم, 1992. – س.97].
وسى تۇستا سارايشىقتا مەشىت-مەدرەسەلەرمەن بىرگە قوعامدىق مونشا, اجەتحانا, كارىز جۇيەسى, سۋ قۇبىرلارى, قاۋىزدار, بۇرقاقتار سالىنادى. ونى دامىتۋ ماقساتىندا ەلدىڭ وڭتۇستىگىنەن ءدىني عالىمدار شاقىرىلادى. سارايشىقتا سەيىتتەر, مولدالار, قوجالار, حافيزدەر قىزمەت ەتە باستايدى. ۆ.ترەپاۆلوۆ نوعايلى كەزەڭىنەن ەستەرەك تۇسىندا سەيىتتەردىڭ باسشىسى رەتىندە يبراگيم ب. كالەۆات, سايف اد-دين ب. كالەۆاتتى اتايدى. ولار ساۋاتتى تۇلعالار بولعاندىقتان مەملەكەت باسشىسىنا اقىل-كەڭەس بەرىپ, حالىقارالىق بايلانىستا شەشۋشى ءرول اتقارعان [ترەپاۆلوۆ ۆ.ۆ. يستوريا نوگايسكوي وردى. – س.569-571].
سارايشىقتا بىرنەشە ءدىني ورتالىق قىزمەت جاساعان. ولاردا ءارتۇرلى ءدىني ميسسيونەرلەر ءوز دىندەرىن ۋاعىزداعان. ميسسيونەرلەر قالا ارقىلى ازياعا جول تارتقان. ءوز زەرتتەۋىندە ۆ.ۆ.بارتولد 1338 جىلى ميسسيونەر پاسحاليانىڭ سارايشىققا كەلگەنىن جازادى [قاسەنوۆ م.سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحى. – اتىراۋ: ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى امۋ باسپاسى, 2007. – 31-32 ب.].
سارايشىق قالاسى جوشى ۇلىسى حاندارىنىڭ تاققا وتىراتىن ماڭىزدى ساياسي ورتالىعى – استاناسى بولدى. سارايشىق حان سايلانۋ داستۇرىمەن, التىن تاعىمەن اتى شىقتى. ول تۋراسىندا ابىلعازى ەڭبەگىندە: «وزبەك حان ولگەننەن سوڭ ونىڭ ۇلى جانىبەكتى حان كوتەردى, جانىبەك حان عاجايىپ مۇسىلمان پاتشا بولدى, ءوزى عۇلاما, يبالى, اقىلدى كىسى ەدى, سارايشىق شاھارىندا تاققا وتىردى», «جانىبەك حان ولگەننەن سوڭ تەبريزدەن بەردىبەك حان سارايشىققا كەلدى. ءۇش كۇن ازا تۇتىپ, ازادان سوڭ بارلىق حانزادالار مەن امىرلەر جينالىپ, بەردىبەكتى حان كوتەردى», دەپ جازسا [ابىلعازى تۇرىك شەجىرەسى, 114-115 ب.], بەلگىلى نوعايتانۋشى ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆ وسى تىزىمگە وزبەك حاندى دا قوسادى [ترەپاۆلوۆ ۆ.ۆ. يستوريا نوگايسكوي وردى. / وتۆ. رەد. م.ا.ۋسمانوۆ. 2-يزد., يسپر. ي دوپ. – كازان: يزداتەلسكي دوم «كازانسكايا نەدۆيجيموست», 2016. س.589]. تاريحي دەرەكتەر حاندار «التىن تاستا», «التىن تاقتا» وتىردى دەپ جازادى. ماسەلەن, يبن باتتۋتا جازعان قىرىمداعى سۇلتان مۇحاممەد وزبەك حاننىڭ «التىن تاس» ەرەكشە قىزىقتى. نەمىس تۇركىتانۋشىسى بەرتولد شپۋلەر يبن باتتۋتانىڭ تاريحي ەڭبەگىن سارالاي كەلە جاڭا سارايداعى: «التىن تاس (زولوتوي كامەن) پرەدستاۆليال سوبوي ۆەليچەستۆەننوە زدانيە, باشني كوتوروگو ۋكراشالا پولنايا لۋنا ۆەسوم ۆ دۆا ەگيپەتسكيح كيككارا (ودين كيككار بىل راۆەن پريمەرنو 42,5 كگ). ترون پراۆيتەليا پەرۆوناچالنو بىل دەرەۆياننىم. ۆوكرۋگ دۆورتسا راسپولوگاليس جيليششا تاتارسكوي زناتي» دەپ تولىقتىرا تۇسەدى [شۋپلەر بەرتولد. زولوتايا وردا. مونگولى نا رۋسي. 1223-1502 / پەر. س نەم. س.يۋ.چۋپروۆا. – م.: زاو تسەنترپوليگراف, 2018. – س.238]. ياعني مۇنداي «التىن تاس» نەمەسە «التىن تاق» سارايشىقتا دا بولعان.
سارايشىق جوشى ۇلىسى بيلەۋشىلەرىنىڭ, داڭقتى تۇلعالاردىڭ پانتەونى. ول 1459 جىلعى ۆەنەتسيالىق موناح فرا ماۋرونىڭ كارتاسىندا جايىقتىڭ وڭ جاعالاۋىنا سالىنىپ, كۇمبەزبەن بەلگىلەنىپ, «بيلەۋشىلەر قابىرستانى» اتالادى [ترەپاۆلوۆ ۆ.ۆ. يستوريا نوگايسكوي وردى. – س.589]. كەيىن ول پ.ي.رىچكوۆ [ترۋدى پ.ي.رىچكوۆا. توپوگرافيا ورەنبۋرگسكايا, تو ەستوبستوياتەلنوە وپيسانيە ورەنبۋرگسكوي گۋبەرني, سوچينەننوە كوللەجسكيم سوۆەتنيكومي يمپەراتورسكوي اكادەمي ناۋك كوررەسپوندەنتوم پەتروم رىچكوۆىم / ناۋچنو-پوپۋليارنوە يزدانيە پود رەد. س.ۆ.بوگدانوۆا. سەريا «ترۋدى پ.ي.رىچكوۆا». –ورەنبۋرگ, پەچاتنىي دوم «ديمۋر», 2012.], پ.س.پاللاس [سارايشىق – بابالار مۇراسى. سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوزدەر /قۇر. ج.ك.جۇماباەۆا, م.ق.كيپيەۆ/ عىل. رەد. ج.ك.جۇماباەۆا. –اتىراۋ: «اعاتاي» باسپاسى, 2015. – 224 ب.], ءحىح عاسىردا ا.ي.لەۆشين [سارايشىق – بابالار مۇراسى. سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوزدەر], 1861 جىلى توپوگراف ا.ە.الەكسەەۆ [سارايشىق – بابالار مۇراسى. سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوزدەر] ەڭبەكتەرىندە انىق كورىنىس تابادى. سارايشىقتا ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزگەن ن.ارزيۋتوۆ (1937 جىلى) «التىن وردا حاندارىنىڭ جەرلەنگەن جەرى» [سارايشىق – بابالار مۇراسى. سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوزدەر], گ.ي.پاتسەۆيچ (1950 جىلى) «سارايشىقتا جوشى ۇلىسىنىڭ استاناسى جانە العاشقى التىن وردا حاندارىنىڭ جەرلەنگەن ورنى بولعانداي» [سارايشىق – بابالار مۇراسى. سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوزدەر], ءا.مارعۇلان (1950 جىلى): «جازبا قاينار كوزدەرىنەن بايقاۋىمىزشا, حV-ءحVى عاسىرلارداعى تاماشا ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قازاق حاندارى جانىبەك پەن قاسىم حانعا سارايشىقتا تۇرعىزىلدى... 1524 جىلى سارايشىقتا قازاق حانى – قاسىمنىڭ قازا تاۋىپ, جەرلەنگەنى قاينار كوزدەرىنەن بەلگىلى» [سارايشىق – بابالار مۇراسى. سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوزدەر] دەگەن توقتامعا كەلەدى. ولارعا نەگىزگى دەرەك قادىرعالي جالايىردىڭ «جىلنامالار جيناعى» [قادىرعالي جالايىر. شەجىرەلەر جيناعى. – الماتى: قازاقستان, 1997. – 128 ب.] مەن ءحVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى» [ابىلعازى تۇرىك شەجىرەسى] جانە ەپيكالىق جىرلارىمىز بولادى [ەديگە: نوگايسكايا ەپيچەسكايا پوەما / پود رەد. ن.ح.سۋيۋنوۆوي; كاراچاەۆو-چەركەسسكي ينستيتۋت گۋمانيتارنىح يسسلەدوۆاني پري پراۆيتەلستۆە كچر. – م.: ناۋكا, 2016. – 512 س.]. قادىرعالي جالايىر قاسىم حان جونىندە: «ونىڭ حيكاياسى ءار جەردە ايتىلادى, سوندىقتان ءمالىم, ءماشھۇر بولدى. اقىرىندا سارايشىقتا دۇنيە سالدى. بۇل كۇندەرى ونىڭ قابىرى سارايشىقتا جاتىر» [قادىرعالي جالايىر. شەجىرەلەر جيناعى. -121 ب.], ال ابىلعازى التىن وردا حاندارى توقتاعۋ حان «پاتشالىق ءومىرى التى-اق جىل بولدى, سارايشىق شاھارىندا جەرلەندى», جانىبەك حان وزبەك ۇلىن «ول ون جەتى جىل پاتشالىق قۇردى. سارايشىقتا جەرلەندى» [ابىلعازى تۇرىك شەجىرەسى. – 116-117 ب.] دەپ جازادى. ءبىز ولارعا قوسىمشا وتەمىس قاجىنىڭ, ابدۋلعاففار قىرىميدىڭ جاناما دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرا سارايشىقتا التىن وردا حاندارى جوشىنىڭ باتۋىنان تارايتىن ۇرپاقتارى توقتاعۋ, موڭكە تەمىر ۇلى, جانىبەك وزبەك ۇلى, بەردىبەك جانىبەك ۇلى, جوشىنىڭ توقاي تەمىرىنەن تارايتىن توقتامىس تايقوجا ۇلى, جوشىنىڭ وردا ەجەنىنەن تارايتىن قازاق حاندارىنىڭ اتاسى اق وردا حانى باراق قۇيىرشىق ۇلى, قازاق حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى قاسىم جانىبەك ۇلى سارايشىقتا جەرلەنگەن دەگەن قورىتىندى جاسايمىز. بۇل باعىتتا ءتۇرلى تۇجىرىمدار بولعانىنا قاراماستان, بولاشاقتا زەرتتەۋلەر جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمىز.
سارايشىق الەمدىك تاريحتا اتى قالعان اتاقتى تۇلعالاردىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ولاردىڭ اراسىندا 1549-1554 جىلى ۇلكەن نوعاي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان ەدىگە اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى ءجۇسىپتىڭ قىزى, قازان حاندىعىنىڭ حانشايىمى سۇيىمبيكە (1516-1554), قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانىبەك حاننىڭ جادىگىنەن تارايتىن وندان سۇلتاننىڭ ۇلى, قازاق حاندىعى مەن موسكۆا مەملەكەتى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ نەگىزىن قالاۋشى ورازمۇحامەد سۇلتاننىڭ, بوكەي ورداسى حانى جاڭگىر حاننىڭ تۋعان جەرى.
رەسەي تاريحشىسى ا.ۆ.بەلياكوۆ: «...وراز-مۋحاممەد موگ پوياۆيتسيا نا سۆەت ۆ نوگايسكيح ۋلۋساح..... كازاحسكي سۋلتان, ۆوزموجنو, روديلسيا نا تەرريتوري كازاحستانا. ...ودين يز ارحيۆنىح دوكۋمەنتوۆ, ۆ كوتوروم وندان, وتەتس وراز-مۋحاممەدا, نازۆان «نوگايسكيم تسارەم». ....ون بىل نازناچەن نومينالنىم حانوم پراۆيتەلەم نوگايسكوي وردى بيەم دين-احمەدوم (تينەحمات). حوتيا موجنو ۆىسكازات ي درۋگوە پرەدپولوجەنيە. وندان-سۋلتانا موگ پوستاۆيت حانوم ناد چاستيۋ پودچينيۆشيحسيا ەمۋ نوگايسكيح پلەمەن پراۆيتەل كازاحسكوگو حانستۆا حاكك-نازار-حان» دەپ جازادى [بەلياكوۆ ا.ۆ.ۋراز-مۋحاممەد يبن وندان ي يسينەي كارامىشەۆ سىن مۋسايتوۆ. وپىت سوۆمەستنوي بيوگرافي. –الماتى: او «ابدي كومپاني», 2019. – س.23].
قورىتا كەلگەندە, ورتاعاسىرلىق سارايشىق تاريحى جاڭا ىزدەنىستەرگە شاقىرادى. وعان قاتىستى شەتەل ارحيۆتەرىنەن ماتەريالدار ىزدەستىرىلىپ, قازاقستانعا اكەلىنسە قالا تاريحى تۋرالى تىڭ تۇجىرىمدار جاسالاتىنىنا كامىل سەنەمىز.
ابىلسەيىت مۇقتار,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
«سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك ديرەكتورى
