ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە مۇمكىندىك كوپ. وبلىستاعى جەر كولەمى 13 ملن 199 مىڭ گەكتار جەردى قۇراسا, ونىڭ 38 پايىزى ەگىن ەگۋگە جارامدى جەرلەر, قالعانى مال جايىلىمىنا ابدەن لايىقتى. تاياۋدا وبلىستىق پروكۋراتۋرا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە 1 ملن 500 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردىڭ بوس جاتقانى انىقتالدى. عىلىمي ەسەپ بويىنشا, جەر قۇنارىنا بايلانىستى ءبىر قارا مالعا 8 گەكتار جەر قاجەت. ەگەر شارۋاعا مۇقيات بولساق, وسى جەردە قانشاما مال باسىن وسىرەر ەدىك.
ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى اقمولا وبلىسىنىڭ مالساق قاۋىمى وبلىستىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن وتەۋمەن قاتار, نۇر-سۇلتان قالاسى تۇتىنۋشىلارىنىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزۋىنا بولادى. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن قولدا بار مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ قاجەت. قازىرگى باعىمداعى مالدىڭ جۇقالاپ ايتقاندا, 70 پايىزعا جۋىعىنىڭ ونىمدىلىگى تومەن. ماسەلەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىنداعى 267 037 باس قارا مالدىڭ دەنى تۇقىمىن جاقسارتۋدى قاجەت ەتەدى. ەت ءونىمىن ەسەلەۋ ءۇشىن تۇقىمى بەلگىسىز, ونىمدىلىگى تومەن مالدى سىڭىرە بۋدانداستىرۋدى قولعا العان ءجون. سوندا وزىمىزدە تۇقىمى سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاقسارعان مال قۇبىلمالى اۋا رايىنا, تابيعاتتىڭ جاعدايىنا ءبىرشاما جاقسى بەيىمدەلگەن ءارى نەشە ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلارعا بوي الدىرمايتىن ءتوزىمدى بولماق. مۇنداي مال تابيعي جايىلىمداردى دا جاقسى پايدالانىپ, تەز قوڭ جينايدى ءارى وسىمتالدىعى دا جوعارى بولادى.
اۋىلداعى اعايىننىڭ ەڭبەگىنىڭ زەينەتىن كورە الماي وتىرۋى دا, ازىن-اۋلاق مالىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا قولى جەتپەي جۇرگەندىگىنەن. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا اسا قاجەتتى ساۋاتتى تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. جەكە سەكتورداعى ءىرى قارا مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى تابيعي جانە جاقىن تۋىسقاندىق شاعىلىستان وتكىزىلەتىندىكتەن باعىمداعى مال ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە جانە بىرتىندەپ ارقيلى اۋرۋعا شالدىعۋىنا سوقتىرۋدا. بۇل – ەڭ باستى كەمشىلىك. قازىر جەكە شارۋا قولىنداعى بىرەر قارانىڭ ءتولىن ەتكە تاپسىرارلىق دەڭگەيگە جەتكەنشە كەمىندە 2-2,5 جىل باعادى. ال اسىل تۇقىمدى مال بۇل كولەمدى ون وراپ الادى. ماسەلەن, بۇلاندى اۋدانىنداعى «زاپوروجە-1» جشس-نىڭ باسشىسى قۋانتاي سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شارۋاشىلىقتاعى اقباس سيىر ءتولىنىڭ تىرىدەي سالماعى 18-20 ايدىڭ ىشىندە 700 كيلوعا جەتەدى ەكەن. مىنە, اسىلدىڭ ەڭبەكتى اقتايتىن, ىرىستى مولايتاتىن تۇسى وسى. بۇل شارۋاشىلىقتا قازىر 2100 اقباس سيىر بار. بۇگىنگە دەيىن انالىق مالدىڭ 99 پايىزى تولدەدى. شارۋاشىلىقتاعى مالدىڭ اسىلدانۋىنا باسشىلىق جاسايتىن تيمۋر انداروۆ مال تۇقىمىن عىلىمي نەگىزدە اسىلداندىرۋعا قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. باعىمداعى ىشكى قاجەتتىلىك ءۇشىن ۇستاپ وتىرعان 400 باس جىلقى ۇيىرلەرىندەگى ايعىر ءۇش جىل سايىن الماستىرىلادى. جاقىندا شارۋاشىلىق اقتوبەدەن 27 باس قوشقار اكەلىپ, وتارعا قوسىپتى. ويتكەنى قوي شارۋاشىلىعىندا اسىل تۇقىمدى مالدان قوماقتى ءونىم الاتىنىنا كوزى جەتىپ وتىر. جەمشوپ قورىن دا وزدەرى دايىندايدى. ماسەلەنىڭ ءبىر ءمانىسى, وسى جەمشوپ قورىن دايىنداۋدا.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ايماقتىق جەمشوپ قورىن جاساۋ, قۇراما جەم ءتارىزدى مال ازىعىن پايدالانۋ ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. بىزدە بۇل جاعى ءالى دە سىن كوتەرمەيدى. الەمدەگى مال شارۋاشىلىعىمەن ەتەنە اينالىساتىن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە قاراساڭىز, ەت جانە ەت ونىمدەرىن مولايتۋ ەڭ الدىمەن تازا تۇقىمدى, دەنى ساۋ مال ءوسىرىپ, تابيعي جايىلىمداردى كەڭىنەن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن, اقش-تا ەتتىڭ 74 پايىزى جەمدى مەيلىنشە از جۇمساپ, تابيعي جايىلىمدى مولىنان پايدالانۋ ارقىلى وندىرىلەدى.
– بۇل ارادا مىنانى ەسكەرۋىمىز كەرەك, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – مال شارۋاشىلىعى تابىستى سالاعا اينالۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسىنە دەن قويۋ كەرەك. ارينە, ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ مۇمكىندىگى مول, ال جەكە شارۋاشىلىقتىڭ قولى ءالى جەتپەي جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وتە وتكىر كۇيىندە. ءبىز بۇل جۇمىستىڭ ماۋسىمدىق جۇمىس ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. بىراق مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتەلىك, تەحنيك-ۇرىقتاندىرۋشىعا ءار سيىردى ۇرىقتاندىرعانى ءۇشىن 1500-2000 تەڭگە تولەماقى تولەنەدى. ول ءبىر ماۋسىم ىشىندە 300 باسقا دەيىن ۇرىقتاندىرا الادى. دەمەك, ءتاپ-ءتاۋىر قاراجات تاۋىپ تۇر.
بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى وبلىستاعى ەت جانە ەت ونىمدەرىن مولايتۋعا ىقپال ەتسە, ەكىنشىدەن مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن اعايىننىڭ احۋالى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالار ەدى. ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى تۇقىمى ازعان, ايتپەسە, تۇقىمى بەلگىسىز سيىرلار مەن قۇناجىنداردى ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى گەرەفورد نەمەسە ءسۇتتى باعىتتاعى الاتاۋ بۇقاسىنىڭ ۇرىعىمەن ۇرىقتاندىرا الساق, ەت پەن ءسۇتتىڭ مولشىلىعىن جاسار ەدىك. مىنا ءبىر دەرەكتى ەسكە سالا كەتەلىك. گەرەفورد تۇقىمىنىڭ بۋدانداستىرىلعان توبىنداعى بۇقاشىقتاردىڭ تىرىدەي سالماعى 18 ايدىڭ ىشىندە 400 كيلودان اسىپ كەتسە, جەرگىلىكتى مالدىڭ ءتولى وسى ۋاقىت ىشىندە نەبارى 200 كيلو سالماقتا بولادى. قايسىسىنىڭ ءتيىمدى ەكەنى ايتقىزباي-اق كورىنىپ تۇر.
– ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ءتول توگىنىن جەلتوقسان, قاڭتار, اقپان ايلارىنا جوسپارلايدى, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – ارقانىڭ ايازىنا ءپىسىپ, تەز ءوسىپ-جەتىلگەن جاڭاعى ءتول كوكتەمدەگى ءشوپتىڭ بار شىرىنىن پايدالانا الادى. كوكتەمدە بۇل بۇزاۋلاردىڭ سالماعى 100-120 كيلوعا جەتىپ قالادى. ال اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىنداعى تۇقىمى ازعان مالدىڭ ءتولى اقپان, ناۋرىز ايلارىندا تۋادى دا, كەش جەتىلەدى.
ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدا وزىندىك قۇنى ارزان بولۋى ءۇشىن قازاقتىڭ اقباس سيىرىنا جەتەتىن مال جوق. ويتكەنى اسىل تۇقىمدى بۇل مال ءوز اياعىمەن ءجۇرىپ وتتايدى. دەمەك, جوعارىدا ءبىز اتاپ كورسەتكەندەي اقش, كانادا, انگليا ءتارىزدى ەلدەر تابيعي جايىلىمداردى مۇمكىندىگىنشە كوپ پايدالانادى. ولاردا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارى جاقسى جولعا قويىلعان. ءبىز دە دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنەن تابىلۋ ءۇشىن قولبايلاۋ كەمشىلىكتەن ارىلۋىمىز قاجەت. بۇل كەمشىلىكتەردىڭ قاتارىنا ينفراقۇرىلىمداردىڭ قالىپتاسپاۋىن, مال ازىعى قورىنىڭ ساپاسىزدىعىن, جەكە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قانشا العا ۇمتىلعانىمەن, مۇمكىندىگىنىڭ ازدىعىن, سونداي-اق, تەكسەرىلمەگەن مال باسىنىڭ كوبەيۋىن, مال دارىگەرلىك-سانيتارلىق ەرەجەلەردى دۇرىس ساقتامايتىنىمىزدى قوسىپ قويىڭىز.
مىنە, وسىنداي قولبايلاۋ كەمشىلىك العا اياق باستىرماي تۇرعان كەزدە قاجەتتى مولشەردە ءونىم ءوندىرۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قولدا بار مالدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەز ارادا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. سانىن كوبەيتىپ, ساپاسىن ارتتىرساق, ءونىم كورسەتكىشى دە جاقسارىپ قالار ەدى.
اقمولا وبلىسى
