ەكونوميكا • 04 مامىر، 2020

ت ۇلىك تولىنەن وسپەي مە؟!

30 رەت كورسەتىلدى

اقمولالىق شارۋاشىلىقتاردا 502 052 باس ءىرى قارا بار. ونىڭ 143 875-ءى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا تيەسىلى. 91 140-ىن شارۋا قوجالىقتارى باعىپ وتىر. ال اۋىلداعى اعايىننىڭ قولىندا 267 037 باس بار. بيىل ءتول توگىنى جامان ەمەس. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ءوسىم بار. قازىردىڭ وزىندە مالساق قاۋىم اق ۋىزعا جارىپ وتىر. تەك مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسى ولقى سوعىپ تۇر. باعىمداعى مالدىڭ 16،3 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى.

ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە مۇم­كىندىك كوپ. وبلىستاعى جەر كولەمى 13 ملن 199 مىڭ گەك­تار جەردى قۇراسا، ونىڭ 38 پا­يىزى ەگىن ەگۋگە جارامدى جەر­لەر، قالعانى مال جايىلىمى­نا ابدەن لايىقتى. تاياۋدا وب­لىس­­تىق پروكۋراتۋرا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە 1 ملن 500 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردىڭ بوس جات­قانى انىقتالدى. عىلىمي ەسەپ بويىنشا، جەر قۇنارىنا باي­لانىستى ءبىر قارا مالعا 8 گەكتار جەر قاجەت. ەگەر شارۋاعا مۇ­قيات بولساق، وسى جەردە قان­شاما مال باسىن وسىرەر ەدىك.

ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى اقمولا وبلىسىنىڭ مالساق قاۋىمى وبلىستىڭ ىشكى قا­جە­ت­تىلىگىن وتەۋمەن قاتار، نۇر-سۇلتان قالاسى تۇتىنۋ­شىلارىنىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزۋىنا بولادى. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن قولدا بار مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ قاجەت. قازىرگى باعىمداعى مالدىڭ جۇقالاپ ايتقاندا، 70 پايىزعا جۋىعىنىڭ ونىمدىلىگى تومەن. ماسەلەن، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىنداعى 267 037 باس قارا مالدىڭ دەنى تۇقىمىن جاق­سارتۋدى قاجەت ەتەدى. ەت ءونىمىن ەسەلەۋ ءۇشىن تۇقىمى بەلگىسىز، ونىمدىلىگى تومەن مالدى سىڭىرە بۋدانداستىرۋدى قولعا العان ءجون. سوندا وزىمىزدە تۇقىمى سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاقسارعان مال قۇبىلمالى اۋا رايىنا، تابيعاتتىڭ جاعدايىنا ءبىرشاما جاقسى بەيىمدەلگەن ءارى نەشە ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلار­عا بوي الدىرمايتىن ءتوزىمدى بولماق. مۇنداي مال تابيعي جا­يىلىمداردى دا جاقسى پايدالانىپ، تەز قوڭ جينايدى ءارى وسىمتالدىعى دا جوعارى بولادى.

اۋىلداعى اعايىننىڭ ەڭ­بەگىنىڭ زەينەتىن كورە الماي وتىرۋى دا، ازىن-اۋلاق مالى­نىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا قولى جەتپەي جۇرگەندىگى­نەن. وبلىستىق اۋىل شارۋاشى­لىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازىر مال تۇ­قى­مىن اسىلداندىرۋعا اسا قاجەتتى ساۋاتتى تەحنيك-ۇرىق­­تاندىرۋشى ساۋساقپەن سانار­لىقتاي. جەكە سەكتورداعى ءىرى قارا مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى تابيعي جانە جاقىن تۋىسقان­­دىق شاعىلىستان وتكىزىلەتىن­دىك­تەن باعىمداعى مال ونىم­دىلى­گىنىڭ تومەندەۋىنە جانە بىر­تىندەپ ارقيلى اۋرۋعا شال­دى­عۋىنا سوقتىرۋدا. بۇل – ەڭ باستى كەمشىلىك. قازىر جەكە شارۋا قولىنداعى بىرەر قارا­نىڭ ءتولىن ەتكە تاپسىرارلىق دەڭگەيگە جەتكەنشە كەمىندە 2-2،5 جىل باعادى. ال اسىل تۇقىمدى مال بۇل كولەمدى ون وراپ الادى. ماسەلەن، بۇلاندى اۋدانىنداعى «زاپوروجە-1» جشس-نىڭ باسشىسى قۋان­تاي سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، شارۋاشىلىقتاعى اقباس سيىر ءتولىنىڭ تىرىدەي سالماعى 18-20 ايدىڭ ىشىندە 700 كيلوعا جەتەدى ەكەن. مىنە، اسىلدىڭ ەڭبەكتى اقتايتىن، ىرىستى مولايتاتىن تۇسى وسى. بۇل شارۋاشىلىقتا قازىر 2100 اقباس سيىر بار. بۇگىنگە دەيىن انالىق مال­دىڭ 99 پايىزى تولدەدى. شارۋا­شىلىقتاعى مالدىڭ اسىلدانۋىنا باسشىلىق جاسايتىن تيمۋر انداروۆ مال تۇقىمىن عىلىمي نەگىزدە اسىلداندىرۋعا قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. باعىمداعى ىشكى قاجەتتىلىك ءۇشىن ۇستاپ وتىرعان 400 باس جىلقى ۇيىرلەرىندەگى ايعىر ءۇش جىل سايىن الماستىرىلادى. جاقىندا شارۋاشىلىق اقتوبەدەن 27 باس قوشقار اكە­لىپ، وتارعا قوسىپتى. ويتكەنى قوي شارۋاشىلىعىندا اسىل تۇقىمدى مالدان قوماقتى ءونىم الاتىنىنا كوزى جەتىپ وتىر. جەمشوپ قورىن دا وزدەرى دا­يىندايدى. ماسەلەنىڭ ءبىر ءمانىسى، وسى جەمشوپ قورىن دايىنداۋدا.

مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ايماقتىق جەمشوپ قورىن جاساۋ، قۇراما جەم ءتارىزدى مال ازىعىن پايدا­لانۋ ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. بىزدە بۇل جاعى ءالى دە سىن كوتەرمەيدى. الەمدەگى مال شا­رۋا­­­شىلىعىمەن ەتەنە اينالىساتىن دامىعان مەم­لە­ك­ەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە قا­راساڭىز، ەت جانە ەت ونىم­دەرىن مولايتۋ ەڭ الدىمەن تازا تۇقىمدى، دەنى ساۋ مال ءوسى­رىپ، تابيعي جايىلىمداردى كەڭىنەن پايدا­لا­نۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلا­دى. ماسەلەن، اقش-تا ەتتىڭ 74 پايىزى جەمدى مەيلىنشە از جۇمساپ، تابيعي جايىلىمدى مولىنان پايدالانۋ ارقىلى وندىرىلەدى.

– بۇل ارادا مىنانى ەس­كەرۋى­مىز كەرەك، – دەيدى باسقار­ما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ، – مال شا­رۋا­شىلىعى تابىستى سالا­عا اينالۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسە­لەسىنە دەن قويۋ كەرەك. اري­نە، ءىرى شارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارىنىڭ مۇمكىندىگى مول، ال جەكە شارۋاشىلىقتىڭ قولى ءالى جەتپەي جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن، تەحنيك-ۇرىق­تاندىرۋشىلاردىڭ جە­تىس­­پەۋ­شىلىگى وتە وتكىر كۇيىن­دە. ءبىز بۇل جۇمىستىڭ ماۋ­سىم­­­دىق جۇمىس ەكەنىن جاقسى تۇ­سىنەمىز. بىراق مىنا ءبىر جاي­دى ايتا كەتەلىك، تەحنيك-ۇرىق­­تاندىرۋشىعا ءار سيىردى ۇرىقتاندىرعانى ءۇشىن 1500-2000 تەڭگە تولەماقى تولەنەدى. ول ءبىر ماۋسىم ىشىندە 300 باس­قا دەيىن ۇرىقتاندىرا الادى. دەمەك، ءتاپ-ءتاۋىر قارا­جات تاۋىپ تۇر.

بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى وبلىستاعى ەت جانە ەت ونىمدەرىن مولايتۋعا ىقپال ەتسە، ەكىنشى­دەن مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن اعايىننىڭ احۋالى كوپ-كو­رىم جاقسارىپ قالار ەدى. ءۇي شارۋا­شىلىعىنداعى تۇقىمى ازعان، ايتپەسە، تۇقىمى بەلگىسىز سيىرلار مەن قۇناجىنداردى ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى گەرەفورد نەمەسە ءسۇتتى باعىتتاعى الاتاۋ بۇقاسىنىڭ ۇرىعىمەن ۇرىقتاندىرا الساق، ەت پەن ءسۇتتىڭ مولشىلىعىن جاسار ەدىك. مىنا ءبىر دەرەكتى ەسكە سالا كەتەلىك. گەرەفورد تۇقى­مىنىڭ بۋدانداستىرىلعان توبىنداعى بۇ­قاشىقتاردىڭ تىرىدەي سال­ماعى 18 ايدىڭ ىشىندە 400 كيلودان اسىپ كەتسە، جەرگىلىكتى مالدىڭ ءتولى وسى ۋاقىت ىشىندە نەبارى 200 كيلو سالماقتا بولادى. قايسىسىنىڭ ءتيىمدى ەكەنى ايتقىزباي-اق كورىنىپ تۇر.

– ءىرى شارۋاشىلىق قۇرى­لىمدارى ءتول توگىنىن جەلتوقسان، قاڭتار، اقپان ايلارىنا جوس­پارلايدى، – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ، – ارقانىڭ ايازىنا ءپىسىپ، تەز ءوسىپ-جەتىلگەن جاڭاعى ءتول كوكتەمدەگى ءشوپ­تىڭ بار شىرىنىن پايدالانا الادى. كوكتەمدە بۇل بۇزاۋ­لار­دىڭ سالماعى 100-120 كي­لوعا جەتىپ قالادى. ال اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ قولىنداعى تۇقىمى ازعان مالدىڭ ءتولى اقپان، ناۋ­رىز ايلارىندا تۋادى دا، كەش جەتىلەدى.

ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدا وزىن­دىك قۇنى ارزان بولۋى ءۇشىن قازاقتىڭ اقباس سيىرىنا جەتەتىن مال جوق. ويتكەنى اسىل تۇقىمدى بۇل مال ءوز اياعى­مەن ءجۇرىپ وتتايدى. دەمەك، جوعارىدا ءبىز اتاپ كورسەتكەندەي اقش، كانادا، انگليا ءتارىزدى ەلدەر تابيعي جايىلىمداردى مۇمكىندىگىنشە كوپ پايدالانادى. ولاردا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارى جاق­سى جولعا قويىلعان. ءبىز دە دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنەن تابىلۋ ءۇشىن قولبايلاۋ كەمشى­لىكتەن ارىلۋىمىز قاجەت. بۇل كەمشىلىكتەردىڭ قاتارىنا ينف­را­قۇرىلىمداردىڭ قالىپ­تاس­پ­اۋىن، مال ازىعى قورى­نىڭ ساپاسىزدىعىن، جەكە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قان­شا العا ۇمتىلعانىمەن، مۇم­كىن­دىگىنىڭ ازدىعىن، سونداي-اق، تەك­سەرىل­مەگەن مال باسىنىڭ كوبە­يۋىن، مال دارىگەرلىك-ساني­تار­لىق ەرە­جەلەردى دۇرىس ساقتا­ماي­تىنى­مىزدى قوسىپ قويىڭىز.

مىنە، وسىنداي قولبايلاۋ كەمشىلىك العا اياق باستىرماي تۇرعان كەزدە قاجەتتى مولشەردە ءونىم ءوندىرۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قولدا بار مالدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەز ارادا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. سانىن كوبەيتىپ، ساپاسىن ارتتىرساق، ءونىم كورسەتكىشى دە جاقسارىپ قالار ەدى.

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق اۋرۋدان ايىقتىرمايدى

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

پنەۆمونياعا باسقا اتاۋ بەرىلۋى مۇمكىن

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

كوروناۆيرۋس ىندەتى 3 كەزەڭنەن تۇرادى

كوروناۆيرۋس • 10 شىلدە، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار