پاراساتتى اجەلەردىڭ: «كەلىنىڭدى قىزداي كور, قىزىڭ كەلىن بولماس پا؟» دەۋى ءوزارا سىيلاستىققا ۇمتىلۋدى مەڭزەگەن, استارى تىم تەرەڭدە جاتقان ءسوز بولسا كەرەك. سوندىقتان, جاس كەلىندى و باستان شارۋاشىلىق, ءۇي شارۋاسىن جۇرگىزۋ مەن مەڭگەرۋدىڭ جاڭا ورتاداعى ۇلگىسىنە بەيىمدەپ, وڭ مەن سولىن تەز تانۋىنا جاردەمدەسۋى كەرەك. وسى وتپەلى كەزەڭگە اسا ءمان بەرگەن اتالار «قاتىندى باستان» (تاربيەلە) دەگەن وسيەت قالدىرۋى تەگىن ەمەس.
ءسويتىپ, بۇرىنعى ەركە قىز, بۇلا بويجەتكەننىڭ, ەندىگى كەلىننىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى (ستاتۋسى) وزگەرۋىنە بايلانىستى, ونىڭ ءىس-قيمىلىنا, مىنەز-ق ۇلىقتارىنا ءتۇرلى شەكتەۋلەر سالىنىپ, ىرىم-تىيىمدارعا بوي ۇسىنۋىنا تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, كۇيەۋىنەن باسقا بوگدە ادامدارعا «اۋرەت» (عاۋرات-اراب ءسوزى) سانالاتىن قولىنىڭ ۇشىمەن بەتىنەن باسقا دەنەسىن جالاڭاش كورسەتپەۋ, جالاڭ باس, جالاڭ اياق جۇرمەۋ, ەرلەردىڭ جولىن كەسىپ وتپەۋ, ۇلكەندەر وتىرعان ۇيگە كىرمەۋ, ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىنە ارالاسپاۋ, ولارعا شاي قۇيعاندا ءبىر تىزەرلەپ قىرىن وتىرۋ, قازان اياعىن سىلدىرلاتپاۋ, ۇلكەن ادام كوزىنشە داۋىس كوتەرىپ سويلەمەۋ, بالالارعا قاتقىل سويلەمەۋ, شاڭقىلداپ ۇرىسپاۋ, ۇلكەن ءۇيدىڭ تورىنە شىقپاۋ, اتا-ەنەسىنىڭ, قايىن اعالارىنىڭ, قاينىلارىنىڭ توسەگىنە وتىرماۋ, جەر تايانىپ وتىرىپ اس ىشپەۋ, كيىمىن جەلبەگەي جامىلماۋ ت.س.س.
وسى اتالعان جانە وسى تەكتەس كەلىنگە بايلانىستى ىرىم-تىيىمدار مەن ادەت-عۇرىپتاردىڭ تاربيەلىك مانىنەن تىس ولاردىڭ تۇپكى ءمانى – ەندىگى كەزەكتە دۇنيەگە ۇرپاق اكەلۋشى, بولاشاق انا دەنساۋلىعىنا, ياعني بولاشاق ۇرپاقتىڭ يماندىلىعى مەن ساۋلىعىنا دەگەن قامقورلىقتا جاتقانى داۋسىز. پاتريارحالدىق-رۋلىق نەگىزگە قۇرىلعان قازاق قوعامىندا بالانىڭ دەنەسى اكەدەن (رۋدىڭ ىشىندەگى ۇساق تارماقتاردى قازاق «سۇيەك» دەپ اتاعان), قانى شەشەدەن دەپ تانيتىن ءۇردىس قالىپتاسقانى ءمالىم. بۇنى «سۇيەك اكەدەن, ەت انادان» دەپ تە ايتادى. سوندىقتان, جاتىرداعى ۇرىق-ۇرپاققا انانىڭ اسىل مىنەز-قۇلقى, تەكتىلىگى قانمەن بەرىلەتىندىكتەن كەلىن بولسىن, جالپى ايەل زاتىنا قاراستى ىرىم-تىيىمداردىڭ كوپ بولىپ كەلۋ سەبەبى ۇلتتىڭ اسقاق بولاشاعىنا دەگەن ارمان-مۇراتتان تۋىندايدى. «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە!» دەگەن ۇراندا وسى نيەتتەن تۋعان.
قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا كەلىن بالا الدىمەن تۇسكەن جەرىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى, ەرلەر مەن ايەلدەرىنە وزىنشە ات قويا ءبىلۋى ءتيىس. ول قازاقتا «ات تەرگەۋ» دەپ اتالادى. ات تەرگەۋ – جاس كەلىننىڭ تۇسكەن جەرىنە, كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىنا دەگەن ىزگى قۇرمەتىنىڭ, ادەبىنىڭ يگى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى عانا بولىپ, ولاردى ءوز اتىمەن تىكەلەي اتاماي, ارنايى يشارالاپ ات قويۋى. كەلىن تاراپىنان وسى ات تەرگەۋ بارىسىندا ونىڭ تاپقىرلىعى, تەڭەۋ سوزدەرگە شەشەندىگى, جاراسىمدى ازىلقويلىعى دا سىنعا تۇسەتىن بولعان. جاس مولشەرى, مىنەزى, كەلبەتى مەن ەرەكشە بەلگى, قاسيەتىنە, تۋىستىق قاتىناسى مەن مارتەبەسىنە قاراي قيسىنى تابىلىپ, ۇتىمدى قويىلعان ءاربىر اتتان كەلىننىڭ تاپقىرلىعى مەن اقىلدىلىعى اينالاسىنا تانىلادى. دۇنيەدەن الدەقاشان وزعان اتالاردىڭ دا اتىن اتاماي, جاناما سوزدەر قولدانادى. ماسەلەن, ءبىر اتانىڭ اتى ءتۇسىپحان نەمەسە تۇسىپاقىن ت.ب. بولسا, ءتۇس, ءتۇسۋ, ءتۇسىپ قالدى, ءتۇسىرىپ الدى دەگەن سياقتى ت.ب. ەتىستىكتى تەرگەپ, ونىڭ ورنىنا «دومالاۋ» سياقتى سوزدەردى قولدانادى. سونداي-اق, بالتا ەسىمدى ادام اتىن سول اۋىلدىڭ كەلىندەرى «بالتا» دەگەن ەڭبەك قۇرالىن ايتار كەزدە, اۋىزعا الماي, «اسپاپ» دەپ تەرگەۋمەن كەلەدى. ال, قايىن اتا, قايىن اعالارىنا – ساياتشى بولسا «بۇركىتشى اتا, بۇركىتشى», ءدىندار ادام بولسا «مولدا اتا, اعا», جاقسى كيىنەتىن, سىمباتتى ادام بولسا «سەرى اتا, اعا», جاسىنا قاراي «كىشى اتا, كىشى اعا» دەگەن سياقتى ت.ب. ات قويسا, قايىندارىنا قالجىڭعا نەگىزدەلگەن, كۇلكىلى اتتار دا قويادى. مىسالى, تاپالدى «سۇڭعاق بويلى», جالقاۋدى «پىسىق قاينىم» دەگەن سياقتى.
بۇرىندارى ءوز كۇيەۋىن ء«بىزدىڭ ءۇيدىڭ كىسىسى», «وتاعاسى», «ۇلكەن كىسى» دەپ اتايتىن سالت ءبىرلى-جارىم جاعدايدا ءالى كۇنگە دەيىن ۇشىراسادى. وسىنىڭ بارلىعى كەلىن مەن قايىن جۇرت اراسىنداعى ءوزارا سىيلاستىق پەن بەرەكە-بىرلىككە قىزمەت ەتەتىن حالىقتىق ادەت-عۇرىپ نورمالارىنىڭ ايقىن كورىنىستەرى بولىپ تابىلادى.
ەندىگى كەزەكتە ەنەسى كەلىننىڭ تەزىرەك قۇرساقتى بولىپ, وزدەرى نەمەرە سۇيۋگە اسىعادى. كەلىن ءوز دەنساۋلىعىمەن بىرگە, ومىرگە دەنى ساۋ بالا اكەلۋ ءۇشىن اياعى اۋىر كەلىن قورشاعان ورتا, تابيعات, اۋا-رايى قۇبىلىستارىنا اسا ءمان بەرىپ, كوپ نارسەدەن ساقتانىپ ءجۇرۋى كەرەك بولادى. ماسەلەن, بالانىڭ بەتى شۇبار بولادى دەپ كۇنگە قىزدىرىلمايدى, بالانىڭ ءتىلى شىقپاي, كەشىگەدى دەپ, بالىق جەۋگە, تولعاعى قاتتى ءارى, توعىز ايدان ارتىق كوتەرەدى دەپ, تۇيەنىڭ ەتىن جەۋگە تىيىم سالىنادى. قولونەرمەن شۇعىلدانعان كەزدە بالانىڭ كىندىگى موينىنا ورالىپ قالادى دەپ ارقان ەسۋ, ۇرشىق ءيىرۋ, كەستە تىگۋدەن ساقتاندىرادى.
مۇنىڭ سىرتىندا دۇرىس, قۇنارلى تاماقتانۋى كەرەك ەكەنى, ارينە, بەلگىلى جايت. كەيىن, امان-ەسەن بوسانعان سوڭ بالاسىن ۇلكەندەردىڭ جانىندا ەمىزۋگە تۋرا كەلسە, ءبىر قىرىنداي وتىرىپ ءتوسىن جاسىرۋى ءتيىس. ۇلكەندەر وتىرعان داستارقاندا ەڭ تومەندە وتىراتىن جاس كەلىن, سۋسىن, شاي ۇسىنعاندا قوس قولداپ, نەمەسە سول قولىمەن كەسە, توستاعان ۇستاعان وڭ قولىنىڭ بىلەك تۇسىن سول قولىمەن دەمەي ۇستاپ, يناباتپەن ۇسىنۋ كەرەك. ۇلكەندەرگە تۋرا قاراماي نازارىن تومەن سالىپ وتىرۋى, سۋسىن ىشكەندە, تاماق جەگەندە ءبىر قىرىنداي وتىرىپ, اۋزىن ءبىر قولىمەن كولەگەيلەپ, اس شايناپ وتىرۋى كەرەك دەگەن سياقتى ءوزىن يبالى ۇستاي بىلۋگە, ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا ساق, اباي بولۋعا ۇيرەتەتىن تاربيەلىك ءماندى كوپتەگەن ت.ب. تىيىمدار بار.
كەلىننىڭ جاڭا ورتاداعى ارمەن قارايعى الەۋمەتتىك مارتەبەسىن بەلگىلەيتىن بىرنەشە شارتتار اتقارىلادى. ولار – ساۋكەلەدەن كەيىنگى – «جەلەك جامىلۋ», ودان كەيىنگى «كيمەشەك كيۋ». ماسەلەن, كەلىن بولىپ تۇسكەننەن كەيىن, ساۋكەلەسىن ساندىققا وراپ ساقتاپ قويعان كەلىن, ءبىر جىلداي ۋاقىت بويى, ياعني بالالى بولعانعا دەيىن «جەلەك» جامىلىپ جۇرەدى. جەلەك – كۇرەڭ ءوڭدى جەڭىل ماتادان تىگىلگەن, باس كيىمنىڭ شەتىن الا, شەكەنى, ماڭدايدى جابا كەلىپ, بەت قانا اشىق قالدىرىلاتىن, توگىلە, دەنەنى وراي جاۋىپ تۇراتىنداي ەتىپ مول قامتىلعان, ۇزىندىعى تىزەدەن اسا كەلەتىن عۇرىپتىق كيىم ءتۇرى. بەلگىلەنگەن مەرزىم بولعان كەزدە مال سويىپ, اۋىل كەمپىرلەرىن, ابىسىن-اجىندارىن شاقىرىپ, ارنايى اتاي وتىرىپ, كەلىننىڭ «جەلەگىن الىپ», «كيمەشەك كيگىزەدى». بۇل — كەلىننىڭ وسى اۋلەتتىڭ تولىق مۇشەلىگىنە ءوتىپ, انا, ادال جار, ءۇي يەسى دەگەن اتاققا يە بولعاندىعىن ايعاقتايتىن جاس, الەۋمەتتىك ينيتسياتسيانى بەلگىلەگەن عۇرىپ بولىپ تابىلادى. جاس كەلىن ءتۇرلى-ءتۇستى, زەر جىپپەن كەستەلەنگەن, مونشاقپەن, تانامەن اشەكەيلەنگەن كيمەشەك كيسە, جاسى ۇلعايا كەلە ول اشەكەيلەرى ازايعان, رەڭكى بىركەلكى كيمەشەك كيەتىن بولادى. وسى ورايدا ەرەكشە ايتا كەتەر جايت, ەگەر بالالى بولىپ ۇلگەرمەي, كەلىن ومىردەن قايتقان جاعدايدا, ەجەلگى قازاق ءتارتىبى بويىنشا كەزىندە تولەنگەن جاساۋداعى جىلقى, تۇيەلەرمەن بىرگە قالىڭدىقتىڭ ۇزاتىلعاندا كيگەن ساۋكەلەسىن دە قوسا قايتاراتىن بولعان. ەگەر بالا تۋىپ, ۇرپاق قالدىرسا, جاساۋ دا, مال دا, ساۋكەلە دە قايتارىلماي, كۇيەۋىنىڭ مەنشىگى بولىپ قالا بەرەدى. سونداي-اق, وتباسىلىق كيكىلجىڭدەردەن تۋىنداپ, اجىراسۋ ماسەلەسى قوزعالىپ, ءادىل سوتقا جۇگىنۋدىڭ ناتيجەسىندە, ايەل زاڭدى اجىراسۋعا قول جەتكىزگەن جاعدايىندا, جاساۋ مالىمەن بىرگە, كۇيەۋى ساۋكەلەنى دە قايتارۋى ءتيىس. ويتكەنى, ساۋكەلە ءوسىپ-ءونۋ سيمۆوليكاسى مىندەتىن اتقاراتىن, قىمبات تاس, قىمبات اڭ تەرىلەرىمەن ساندەلىپ تىگىلگەن عۇرىپتىق باس كيىم ەكەنى بەلگىلى. ساۋكەلە اسا باعالى زات, ماسەلەن كوپتەگەن دەرەكتەردە بەلگىلى بولعانداي اشەكەيلى ساۋكەلەنىڭ قۇنى ءجۇز جىلقىعا باعالاناتىن.
وسىلايشا, ءومىر وتكەلدەرىنەن ءوتىپ, كوپ تاجىريبە جيناقتاپ, نەمەرە-شوبەرە سۇيگەن انالار اۋىل-ايماققا بەدەلدى بولىپ, ەر ادامدار اۋىلدا جوقتا ءىس باسقارىپ, مال سويعىزىپ, قوناق كۇتىپ, تۇسەل ءتۇسىرىپ اتتاندىراتىن جايت قالىپتى راسىمگە اينالادى. ەندەشە, ءاربىر سالتتىڭ, ادەت-عۇرىپتىڭ, ىرىم-تىيىمدار جۇيەسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى سايىپ كەلگەندە قوعام, قاۋىم مۇشەلەرىنىڭ جۇمىلىپ, بىرىگە تۇسۋىنە قىزمەت ەتەتىندىگىن باسا ايتۋ كەرەك.
دوسىمبەك حاتران,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
