رۋحانيات • 01 مامىر، 2020

مۇستافا شوقاي جانە «تۇركىستان لەگيونى» ماسەلەسى

810 رەت كورسەتىلدى

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا جانە ودان كەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى، تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن مۇستافا شوقاي جايىندا كوپتەگەن جالعان اقپارات تاراپ، ۇلى تۇلعاعا كۇيە جاعىلعانى بەلگىلى. بولشەۆيزمنىڭ قاس دۇشپانى رەتىندە بيلىكپەن ىمىراعا كەلمەي شەتەل اسقان الاش ارىسىنا تاڭىلعان ايىپتار بۇل كەزەڭدە نەگىزىنەن تۇركىستان لەگيونى توڭىرەگىندە ءوربيتىن ەدى. بۇل جايىندا ءتىپتى، «سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ» اياسىندا كوركەم شىعارمالار جازىلىپ، قارالاۋ ناۋقانىنا ءتۇرلى بايگەلەر بەرىلىپ جاتتى.

ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ، تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى ءبىرشاما اشىلىپ، الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارى اقتالىپ جاتقان تۇستا مۇستافا شوقايعا قاتىستى ويلار دا باسقاشا ءوربىپ، جاڭا دەرەكتەرمەن تولىسقان تاريح كوزدەرى اقيقات سىرلارىن اشا ءتۇستى. دەگەنمەن، مۇستافا شوقايعا جانە ونىڭ مۇراسىنا سىن كوزبەن قارايتىندار، ءتىپتى سىڭارجاق يدەولوگيانىڭ اسەرىمەن ءالى كۇنگە قارالايتىندار دا جوق ەمەس. سوندىقتان، الاشتىڭ ارداقتى ۇلى جايىندا اقيقاتتى ءبىلۋ ءۇشىن دايەكتى دەرەككە جۇگىنگەنىمىز ابزال.

مۇستافا شوقايدىڭ فاشيستىك بيلىكپەن بايلانىسى بار ما ەدى؟ ونىڭ فاشيزمگە، ال، اسىرەۇلتشىلداردىڭ شوقايعا دەگەن كوزقاراسى قانداي ەدى؟

ەڭ باستا ايتا كەتەرلىك جايت، مۇستافا شوقايدىڭ جانە بولشەۆيكتەردەن تەپەرىش كورىپ شەتەل اسقان ەميگراتسياداعى ءتۇرلى ۇلت جەتەكشىلەرىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قۇرىلعان «پرومەتە» قوزعالىسى فاشيزمگە ءاۋ باستان كۇمانمەن قاراپ، سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانىپ كەتۋىنە ءاردايىم الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىن ەدى. راسىندا، 1939 جىلى قىركۇيەك ايىندا فاشيستىك المانيانىڭ پولشاعا باسىپ كىرۋىمەن بىرگە، وسى «پرومەتە» قوزعالىسى ەڭ ماڭىزدى قولداۋشىسىنان ايرىلدى. ويتكەنى كەڭەستىك جۇيەگە قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن ۇلت وكىلدەرى مارشال پيلسۋدسكي كەزەڭىنەن باستاپ پولشا ۇكىمەتىنە ارقا سۇيەيتىن ەدى. ال 1940 جىلى نەمىس اسكەرلەرىنىڭ پاريجگە باسىپ كىرۋىمەن بىرگە قوزعالىس مۇشەلەرى مۇلدە قورعانسىز قالىپ، رەسمي باسىلىمدارى دا جابىلىپ قالدى. پولشانىڭ باسىپ الىنۋى جانە ونىڭ المانيا مەن كەڭەستەر وداعى تاراپىنان بولىسكە ءتۇسۋى، ونىڭ ۇستىنە، المان-كەڭەس باسقىنشىلىق كەلىسىمى «پرومەتەيشىلدەردىڭ» ارمانىن كوككە ۇشىردى. وسى كەزەڭدە: «گيتلەر دە، ستالين دە – زالىم. ءبىرى اسىرەۇلتشىل، ال ەكىنشىسى ينتەرناتسيوناليست بولىپ كورىنگەنىنە قاراماستان، ەكەۋىنىڭ دە ساياساتى مەن زالىمدىعى تەڭ دارەجەدە»، –دەپ جازعان مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ پىكىرلەس دوستارى، ۋكرايندىق ا.شۋلگين، كاۆكازدىق مير ياكۋب مەحتيەۆ جانە گرۋزيندەردىڭ كوسەمى نوە جوردانيامەن بىرگە شەت ەلدەردەگى بارلىق وتانداستارىن گەرمان-سوۆەت كواليتسياسىنا قارسى بىرىگىپ، قارسى تۇرۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار مۇستافا شوقاي بەلسەندى اۆتور بولعان «پرومەتە» جۋرنالىنىڭ 1940 جىلى ءساۋىر ايىندا شىققان سوڭعى سانى فيندەردىڭ كەڭەس اسكەرلەرىنە قارسى قاھارمانشا تاباندىلىق تانىتۋىنان قاناتتانىپ، وقىرماندارىن «وبا مەن تىرىسقاق» اراسىندا تاڭداۋ جاساماۋعا ۇندەدى. مۇنداعى ادامزاتقا اپات اكەلەتىن ىندەت اۋرۋلاردىڭ اتتارى ەكى يمپەرياعا قاراتىلىپ ايتىلىپ تۇرعانى بەلگىلى بولسا كەرەك. وسىلايشا مۇستافا شوقاي ۇلت شىندىعىن جوققا شىعارعىسى كەلەتىن بولشەۆيكتىك بيلىككە قانشالىقتى قارسى بولسا، الەمدە تەك ءبىر عانا ۇلتتىڭ ۇستەمدىگىن قالايتىن فاشيزمگە دە سونشالىقتى قارسى ەكەنىن قايمىقپاي، رەسمي تۇردە مالىمدەدى. ويتكەنى جۇبايىنىڭ جازبالارىنا سەنسەك، ناشار ۇلتتار ەمەس، جامان ادامدار بولاتىنىن ايتاتىن ول، بارلىق ۇلتتاردىڭ تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ءومىر ءسۇرۋىن قالايتىن ەدى. سونىمەن قاتار ۇلى تۇلعاعا لايىقتى جار بولا بىلگەن ماريا شوقايدىڭ ەستەلىكتەرىندە مۇستافانىڭ مەيلىنشە مەيىرىمدى جانە سوعىس اتاۋلىعا قارسى ەكەنى سيپاتتالىپ جازىلعان. تۇتقىندار لاگەرىندە مۇستافا شوقايدىڭ جاردەمى ارقاسىندا عانا امان قالعان ايگىلى تاريحشى بايمىرزا حايت، ىستامبۇلدا ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە ماريا حانىمنىڭ وسى سوزدەرىن اينا قاتەسىز قايتالاپ ەدى.

ال سوندا سوعىس اتاۋلىعا، قان توگۋگە جانە ادامزاتقا ءتونىپ كەلە جاتقان الاپات اۋرۋ – فاشيزمگە قارسى بولعان مۇستافا شوقاي، راسىندا، لەگيون قۇرۋعا ات سالىسىپ، قارۋ كەزەنگەن بە ەدى؟ مۇستافا شوقايدىڭ لەگيوننىڭ رەسمي قۇرۋشىسى ءۋالي قايۋمعا دەگەن كوزقاراسى قانداي ەدى؟

فاشيستەر جاۋلاپ العاندا پاريجدە بولعان مۇستافا شوقايعا سول كەزدەرى بەرليندە تۇراتىن، گەستاپوعا جۇمىس ىستەيتىن ءۋالي قايۋم كەلىپ، اڭگىمەلەسەدى. الايدا شاقىرىلماعان قوناقتى جاقتىرماي، اڭگىمەدەن مەيلىنشە تارتىنشاقتاعان شوقاي، قايۋمدى، ءتىپتى شايعا دا شاقىرماستان شىعارىپ سالادى. بۇل – مۇستافا شوقاي مەن ءۋالي قايۋمنىڭ العاشقى كەزدەسۋى ەدى. ويتكەنى ءبىر حات جازعانى بولماسا، ءۋالي قايۋم بەرليندە تۇرعانىنا قاراماستان وسى قالادا شىعاتىن «ياش تۇركىستان» جۋرنالىمەن، ونىڭ باس رەداكتورى شوقايمەن جانە وزگە دە تۇركىستاندىق شاكىرتتەرمەن ارالاسپايتىن ەدى. وسى وقيعادان ەكى اپتادان كەيىن، ياعني 1940 جىلى ءساۋىر ايىندا تاعى كەلگەن ءۋالي قايۋم بۇل جولى شوقايدى بەرلينگە شاقىرادى. بۇل جولى دا قوناعىنا ىڭعاي بەرمەگەن شوقاي، تەك ىقتيات ءۇشىن ايگىلى تۇركولوگ، پروفەسسور گەرحارد فون مەندەمەن حات الىسقاننان كەيىن عانا ىقتيارسىز بولعاندىقتان، بەرلينگە بارۋعا بەل بايلايدى. بەرليندە كەڭەستەر وداعى، ونىڭ اسكەري قۋاتى سياقتى سۇراقتار قويعان قىزمەتكەرلەرگە ءوزىنىڭ تەك تۇركىستان ايماعىنىڭ جاي-كۇيىمەن عانا تانىس ەكەنىن، وزگە جايتتاردان حابارى جوق ەكەنىن ايتىپ، جاۋاپ بەرەدى. وسىلايشا ول ءبىر اپتانىڭ ىشىندە پاريجگە قايتىپ كەتەدى. قاعاز بەتىنە تۇسكەن بۇل دەرەكتەردەن  م.شوقايدىڭ فاشيستىك بيلىككە بۇيرەگى بۇرمايتىنىن، ونىمەن بايلانىسقىسى كەلمەيتىنىن جانە ارادا جۇرگەن ءۋالي قايۋمدى جاقتىرمايتىنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كۇنى مۇستافا شوقاي قاتتى دەگبىرى قاشىپ، مازاسىزدانادى. ونى سول كۇنى فاشيستەر نوجانداعى ۇيىنەن تۇتقىنداپ اكەتەدى. تۇتقىندار لاگەرىندە ءۇش اپتا بولعان سوڭ، ۇيىنە ەكى كۇن رۇقسات بەرگەن نەمىستەر ونى بەرلينگە قايتا الىپ كەتەدى. ءومىر اعىمىنىڭ ىڭعايىندا كەتە بارعان مۇستافا، بەرليندە ءتىپتى، ەسىرىك فاشيست وفيتسەرى تاراپىنان كوشە ورتاسىندا سوققىعا دا جىعىلادى.

بۇدان كەيىنگى ءومىرى اۋمالى-توكپەلى جاعدايدا وتكەن م.شوقاي تۇتقىندار لاگەرىنە جىبەرىلەدى. وتانداستارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىنا قابىرعاسى قايىسقان قايسار ەر، ولاردى تۇتقىننان بوساتۋعا، تىم بولماعاندا ولىمنەن اراشالاپ قالۋعا ۇمتىلادى. بۇل كەزدەگى ونىڭ كوڭىل كۇيىن جازعان حاتتارى مەن كۇندەلىكتەرىنەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن، جۇبايىنا جازعان ءبىر حاتىندا مۇستافا شوقاي تۇتقىنداردىڭ قورقىنىشتى ءارى ۇرەيلى جاعدايلارىن ايتۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەرگە مالىمدەمە جاساعانىن، مۇندا: «سىزدەر – فاشيستەر، وزدەرىڭىزدى ەۋروپاداعى ەڭ مادەنيەتتى ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزاسىزدار. ەگەر سىزدەردىڭ مادەنيەتتەرىڭىز مەن كورىپ جۇرگەندەي بولسا، وندا مەن سەندەرگە دە تۇتقىنداردىڭ شەككەن ازابىن كورۋلەرىڭىزدى تىلەيمىن. سىزدەر حح عاسىردا ءومىر سۇرە وتىرىپ، ءحىىى عاسىرداعى شىڭعىس حاننىڭ جاساعان ز ۇلىمدىعىنان اسىرىپ جىبەردىڭىزدەر. مادەنيەتتى حالىق ەكەنىڭىزدى ايتۋعا ءتىپتى دە حاقىلارىڭىز جوق» دەپ جازعانىن، بۇل قورقىنىشتى جاعدايلاردان كەيىن مۇنداي «مادەنيەتتى» قوعامدا ءتىپتى ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىنىن، شىنىندا دا ۇيقىسى قاشىپ، ەش نارسەگە تابەتىنىڭ جوق ەكەنىن حابارلاعان. ول جۇبايىنا جولداعان باسقا حاتىندا فاشيستەردىڭ حايۋاننان دا بەتەر ەكەنىن ايتا وتىرىپ، ءوزىنىڭ بۇل جاعدايعا بۇدان ءارى توزە المايتىنىن، ولگىسى كەلەتىنىن جازعان.

وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك جايت، سوناۋ ءبىر جىلدارى مۇستافا شوقايدىڭ گيتلەرمەن كەزدەسكەنى جايىندا نەشە ءتۇرلى اڭىز-ءاپسانالار ايتىلىپ، فاشيستىك فورمامەن سۋرەتكە تۇسكەن ءبىر بەيتانىس بەينەنى شوقايعا تەلۋ بەلەڭ العان بولاتىن. مۇستافا شوقاي تۋرالى ايتىلعان مۇنداي اقپاراتتاردىڭ ستاليندىك ساياساتتان تۋعان جالا ەكەنىن بىردەن اشىپ ايتۋ كەرەك. شوقاي ومىرىندە گيتلەرمەن كەزدەسكەن ەمەس.

فاشيستەردىڭ تۇپكى پيعىلىن بىلگەن مۇستافا ولارمەن قىزمەتتەسۋگە ق ۇلىقسىز بولدى. تۇتقىندار لاگەرىن ارالاعان كەزدە دە ونىڭ بار ارمان-مۇراتى – باۋداي ءتۇسىپ، قىرىلىپ جاتقان تۇتقىنداعى تۇركىستاندىق بەيكۇنا باۋىرلارىن اجال اۋزىنان امان الىپ قالۋ بولدى. مىڭداپ قىرىلعان تۋعاندارىنا قورعان بولۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەردەن شىرىلداپ اراشا سۇراعان، بىراق لايىقتى جاۋاپ الا الماعان ول، العا قويعان ماقساتىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اتقارىپ، پاريجگە قايتۋدى ويلادى. فاشيستىك بيلىكپەن ىمىراعا كەلە الماعان، ولاردىڭ ايتقانىنا كونىپ، دەگەنىنە جۇرە قويماعان مۇستافا شوقاي سوڭعى حاتىندا بىلاي دەپ جازدى: «مۇنداعى بايلانىستارىم ءبىتتى. مەن پاريجگە قايتامىن دەپ شەشتىم... تەزىرەك كارانتينعا جاۋىپ تاستاماي تۇرعاندا، قۇتىلىپ شىعۋىم كەرەك».

ەسىل ەردىڭ جۇرەگى ءبىر سۇمدىقتى سەزگەندەي ەكەن. الايدا تاعدىر وعان پاريجگە جەتۋدى جازباپتى. كارانتيندە بىرنەشە كۇن بولىپ، تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن بەرلينگە قايتار جولدا تۇتاس تۇركىستاننىڭ قايراتكەر ۇلى جۇمباق جاعدايدا بۇل جالعاننان اتتانىپ كەتە باردى. ونىڭ جۇمباق ولىمىنەن سوڭ ءارتۇرلى سوزدەر تاراي باستادى. ارينە بۇل سوزدەر نەگىزسىز ەمەس-تۇعىن. ويتكەنى شوقاي جەڭىسكە جەتەتىندەرىنە ابدەن سەنگەن، ماسكەۋدىڭ ىرگەسىندە تۇرعان فاشيستىك بيلىككە كەرەك بولماي قالعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە «ايەلى ورىس، ءوزى دەموكرات ءارى فاشيزمگە قارسى» شوقايدان دەرەۋ باس تارتۋ جونىندە ارىز ۇيىمداستىرعان اليمجان يدريسي سىندى لەگيوندى جاقتاۋشىلاردىڭ مۇستافا ءولىمىنىڭ قۇرمەتىنە توست ايتىپ، بوكال كوتەرگەنى دە تاريحي شىندىق. كەلە جاتقان 1942 جىلدى ەرەكشە قۋانىشپەن قارسى العانداردىڭ ءبىرى دە كەيىننەن فاشيستەر تاراپىنان «حان»، «اتا»، «پرەزيدەنت» اتاعى بەرىلگەن ءۋالي قايۋم بولاتىن. بۇل كەزدە «تۇركىستان لەگيونى» ءالى قۇرىلماعان دا ەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • بۇگىن، 19:57

ۇقساس جاڭالىقتار