كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
حالىق مۇراسى اتانعان بۇل تراكتاتتا ءال-فارابي ەل بيلەۋگە قاجەتتى قاسيەتتەردى سانامالاپ, ونىڭ نەگىزگى تالاپتارىن اتايدى. بۇل پرينتسيپتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
ەل بيلەۋ ءۇشىن ادام بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋى كەرەك؟! بۇل تۋرالى ۇلى بابامىز نە دەيدى؟ ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن دانىشپان, كەمەڭگەر بابامىزدىڭ اتالعان ەڭبەگىنە نازار اۋدارعان ءجون. جوعارىداعى سۇراقتارعا وسى تراكتاتتان جاۋاپ الاسىڭ.
عالىم ويىنشا قالا «ەل, ۇلت» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سوندىقتان دا قالا باسشىسى بولۋ ءۇشىن قانداي قاسيەتتەر كەرەك؟ ونىڭ باستى قاعيداتى مىنادا: «ول – يمان, ول – قايىرىمدى قالانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, ول – قايىرىمدى حالىقتىڭ باسشىسى جانە جەر ءجۇزىن مەكەندەيتىن ەلدىڭ باسشىسى. ءوز بويىندا تۋا بىتكەن ون ەكى قاسيەتتى ۇشتاستىرعان ادام عانا وسىنداي (بيلەۋشى – ۋ.ق.) بولا الادى».
ءيا, ءال-فارابي ءوز زامانىنىڭ وزا تۋعان عالىمى, ويشىلى, داناگويى رەتىندە باسشى بولاتىن ادامنىڭ قاسيەتتەرىن ءار تۇرعىدان قاراستىرادى. باسشىعا لايىق ادامنىڭ تۇتاس كەلبەتىن كورسەتەدى.
ويشىل بابامىز ەل بيلەيتىن ادامنىڭ قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى «ادامنىڭ مۇشەلەرى مۇلدەم ءمىنسىز بولۋعا ءتيىس» دەپ جازادى. قازىرگى زامان تۇرعىسىنان قاراعاندا ەل بيلەۋشىنىڭ جۇرتتى وزىنە قاراتىپ, تارتىپ الاتىن قاسيەتى بولۋى شارت. ياعني, «حاريزماتيكالىق» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
رەسەيدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, مارقۇم بوريس ەلتسيننىڭ: «سىزدەردىڭ ءسوزى قاي جەردە دە وتەتىن, كەلبەتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي پرەزيدەنتتەرىڭىز بار عوي. سوندىقتان دا رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى بارلىق ماسەلەنى نولدىك جاعدايدا شەشتىك», دەپ كرەملدە ايتقان ءسوزى ەلباسىنىڭ حاريزماتيكالىق بەت-بەينەسىنىڭ ايعاعى ەمەس پە؟!
بيلىكتەگى ادام «جاراتىلىسىنان وزىنە ايتىلعانىنىڭ ءبارىن جەتە تۇسىنەتىن, ايتىلعان ءسوزدى سويلەۋشىنىڭ ويىنداعىسىنداي جانە ءىستىڭ جاي-جاعدايىنا سايكەس ۇعىپ الاتىن بولۋى كەرەك».
مۇنى دا قازىرگى جاعدايعا سالىپ قاراساق «حالىق ءسوزىن ەستيتىن جانە تىڭدايتىن» ادامنىڭ بەينەسىن كورەمىز. ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ق.توقاەۆ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ حالىقتىق, ءبىلىمدى جانە بىلىكتى ساياساتكەر ەكەنىن دالەلدەدى.
كازىرگى الەمدىك ىندەت, كوروناۆيرۋس تاراپ وتىرعان كەزدە دە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ حالىقتان ەشتەڭەنى جاسىرعان جوق. قيىن ساتتە حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەدى. ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. قازاقستاننىڭ بارلىق بۋىنىنا كومەك كورسەتىلەتىنىن ايتتى. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن ادامدار دا وسى ساناتقا ەندى. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇراتىنى بەلگىلى. سونداي-اق زەينەتكەرلەر دە قامقورلىقتان تىس قالعان جوق. كوكتەمگى ەگىس كەزىندەگى جاعدايعا وراي قانداي كومەك كورسەتىلەتىنى تۋرالى دا سىندارلى ءسوز ايتتى.
دانىشپان بابامىز ء«وزى تۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن جانە اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جاقسى ساقتايتىن, بۇلاردان ەش نارسەنى ۇمىتپايتىن بولۋ كەرەك» دەپ ەسكەرتكەن ەدى.
بايىبىنا قاراپ, باعامداساق مۇنىڭ ار جاعىندا ءوز سوزىنە ءوزى جاۋاپ بەرەتىن, ءسوز بەن ىسىندە الشاقتىعى جوق ادامنىڭ بەينەسى كەلەدى.
ءال-فارابي جازادى: «...ايتەۋىر ءبىر زاتتىڭ كىشكەنە عانا بەلگىسىن بايقاعان زاماتتا سول بەلگىنىڭ يشاراتىن ءىلىپ اكەتەرلىكتەي, العىر دا, اڭعارىمپاز اقىل يەسى بولۋى شارت». ياعني, العىرلىق, اڭعارىمپازدىق, اقىلدىلىق سىندى قاسيەتتەر باسشىنىڭ بويىندا نەعۇرلىم كوپ بولسا, سونشالىقتى حالقىنىڭ دا جاعدايى جاقسى بولادى.
ەل بيلەۋشى بويىندا تاعى ءبىر قاسيەت بولۋى قاجەت. بيلەۋشى «وتكىر ءسوز يەسى جانە تۇيگەنىنىڭ ءبارىن ايدان انىق ايتىپ بەرە الاتىن ءتىلمار بولۋى شارت». ارينە, بۇل قاسيەت كەز كەلگەن بيلەۋشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. ماسەلە سوزۋارلىق تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. ايتقانىنا جۇرتتى يلاندىرا الاتىن شەشەن دە, كوسەم دە بولاتىن تۇلعاعا لايىق ۇعىم. بي-شەشەندەردەن قالعان ءسوز – سونىڭ ايعاعى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى, شامامەن 620-555 جىلدارى ءومىر سۇرگەن اناحارسيس قالدىرعان مىنا جولدارعا نازار اۋدارالىق:
مەنىڭ بار جامىلعىم –
ساقتىڭ شاپانى,
ەتىگىم – اياعىمنىڭ تەرىسى,
تاڭعى اسىم مەن تۇستىگىم –
ءسۇت, ىرىمشىك جانە قۋىرداق,
سۋسىنىم – سۋ.
«حالقىمنىڭ سۇلتانى ەمەس – ۇلتانىمىن» دەگەن ءسوز وسىنداي زامانداردان قالعان جادىگەر.
كۇلتەگىن ايتادى:
سوناۋ باستان, و باستان,
ءبىر-بىرىنە جاراسقان,
جارالعالى قارا جەر,
جارالعالى كوك اسپان,
ەستەمي مەن بۇمىننىڭ,
ادامزاتتىڭ باعى اسقان.
ءتورت بۇرىشى دۇنيەنىڭ,
سولارمەنەن ساناسقان.
بۇكىل تۇركى الەمى,
ەكەۋىنە قاراسقان.
مىنە, قانشاما جىلدار, عاسىرلار اۋىسسا دا ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمى وشكەن جوق. ەسىمدەرى تاريحتا قالدى.
بۇقار جىراۋ بابامىز حان ابىلاي اۋىرىپ جاتقاندا كوڭىل سۇراي بارىپ:
قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان,
حانىم-اي,
قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان,
حانىم-اي,
قالىڭسىز قاتىن قۇشتىرعان,
حانىم-اي,
ءۇش جۇزدەن ءۇش كىسىنى قۇربان قىلسام,
سوندا قالار ما ەكەن قايران,
جانىڭ-اي»
دەگەن ءسوزدىڭ ار جاعىندا ابىلاي حانعا دەگەن حالىق ماحابباتى تۇر.
«...ونەر بىلىمگە قۇشتار بولۋ, وقىپ ۇيرەنۋدەن شارشاپ شالدىقپاي, وسىعان جۇمسالاتىن ەڭبەكتەن قينالىپ ازاپتانباي, بۇعان جەتەتىن بولۋى كەرەك» دەيدى ءال-فارابي.
بۇل – ۇلاعات. بابامىزدىڭ ويىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن ۇلى اباي حاكىمنىڭ قىرىق ءبىرىنشى قارا سوزىنە جۇگىنگەن ءجون.
– قازاققا اقىل كەرەك, تۇزەيمىن دەپ قام جەگەن ادامعا ەكى نارسە كەرەك, – دەيدى حاكىم اباي. – اۋەلى – بەك زور وكىمەت, جارلىق قولىندا بار كىسى كەرەك».
ال جارلىق كىمنىڭ قولىندا بولادى؟ ارينە, بيلىك يەسىندە. باسىندا باق, استىندا تاعى بار ادامنىڭ قولىندا بولماق. سول جارلىقتى اباي بابامىز حالىقتى وقىتۋ, ءبىلىم-عىلىمعا ۇيرەتۋ ءۇشىن جۇمساۋ كەرەك دەپ بىلەدى.
«...دۇنيەدە كوپ ەسەپسىز عىلىمنىڭ جولدارى بار, ءاربىر جولدا ۇيرەتۋشىلەرگە بەرىپ, سەن بۇل جولدى ۇيرەن, سەن ول جولدى ۇيرەن دەپ جولعا سالىپ, مۇنداعى حالىققا شىعىنىن تولەتىپ جىبەرسە, ءحاتتا قىزداردى دا ەڭ بولماسا مۇسىلمان عىلىمىنا جىبەرسە, جاقسى ءدىن تانىرلىق قىلىپ ۇيرەتسە, سوندا سول جاستار جەتىپ, بۇل اتالارى قارتايىپ, سوزدەن قالعاندا تۇزەلسە بولار ەدى».
ءال-فارابي بابامىزدان قالعان مۇرانى اباي حاكىم دە امانات, ۇلاعات ەتىپ بىزگە تاستاپ كەتتى.
بۇگىندە قوس دانىشپانىمىزدىڭ وسيەتى ورىندالىپ جاتىر. ونىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. دارىندى بالالارىمىزعا ارنالعان مەكتەپتەر بار, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى. ون ءۇش مىڭنان استام تالانتتى قىز-جىگىت الەمنىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ كەلدى. قازىر ولار جوعارى بيلىكتە, ەكونوميكادا, ساياساتتا, بيزنەستە, كۆازيسەكتورلاردا جاۋاپتى جۇمىستار اتقارىپ ءجۇر.
– «...تاعامعا, ىشىمدىك ىشۋگە, سۇحبات قۇرۋعا كەلگەندە قاناعاتشىل بولۋى كەرەك, جاراتىلىسىنان ساۋىققۇمارلىقتان اۋلاق بولىپ, بۇدان الاتىن لاززاتقا جيرەنە قاراۋى شارت» دەگەن سوزدەردى دە ءال-فارابي ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكەر ساقتاناتىن قاسيەت دەپ ەسەپتەيدى.
مەملەكەتتى باسقارۋ باقىتىنا يە بولعان ادامنىڭ قاپەرىنەن شىقپايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى شارت بار. ۇلى ويشىل «...شىندىق پەن شىنشىل ادامداردى ءسۇيىپ, وتىرىك – جالعان مەن سۋايتتاردى جەك كورۋى كەرەك, جانى اسقاق جانە ار-نامىسىن ارداقتايتىن بولۋى شارت, ونىڭ جانى جاراتىلىسىنان پاسىق ىستەردىڭ بارىنەن جوعارى بولىپ, جاراتىلىسىنان يگى ىستەرگە ىنتىزار بولۋعا ءتيىس» دەگەن سوزدەردىڭ ەش ۋاقىتتا ەسكىرمەيتىن, وشپەيتىن مۇراتى بار.
كەز كەلگەن بيلەۋشى قاسىنا جانى تازا, ارى تازا, شىندىقتى جاقتايتىن, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن ادامدار ءجۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
قازاقتىڭ باتىر ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلى: «شىندىق بار ما؟» دەگەن سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن عوي: «شىندىق بار. بىراق شىندىققا شىرىلداپ جەتەم دەگەنشە وسەك پەن وتىرىك الدىڭدى ورتەپ جىبەرەدى».
ويشىل, داناگوي بابامىز «قايىرىمدى قالانىڭ» باسشىسى بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەتتەردىڭ ءبىرى ونىڭ ادالدىعى دەپ بىلەدى. وقيىق: «...ديرحەم, دينار اتاۋلىعا جالعان دۇنيەنىڭ باسقا دا اتريبۋتتارىنا جيرەنە قاراۋى كەرەك, جاراتىلىسىنان ادىلەتتىلىك پەن ادىلەتتىلەردى ءسۇيىپ, ادىلەتسىزدىك پەن وزبىرلىقتى جانە وسىلاردىڭ يەلەرىن جەك كورۋ كەرەك».
«التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايادى» دەپ حالىق بەكەر ايتپاعان عوي. وسى ويدى عۇلاما ءارى قاراي تەرەڭدەتە تۇسەدى. «...جاقىندارىنا دا, جات ادامدارعا دا ءادىل بولىپ, جۇرتتى ادىلدىككە باۋلىپ, ادىلەتسىزدىكتەن زارداپ شەككەندەردىڭ زالالىن وتەپ, جۇرتتىڭ بارىنە ءوز بىلىگىنشە جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتىپ وتىرۋى قاجەت, ءادىل بولۋ كەرەك, بىراق قىڭىر بولماۋى كەرەك». ناعىز ۇلتتىق فيلوسوفيا وسى. ادامزاتتىڭ بارىنە قاجەت قۇندىلىق جانە ۇلاعات.
بۇل ويدى ءال-ءفارابيدىڭ زامانداستارى دا, كەيىنگى داناگوي ويشىلدار دا ايتقان.
ج.بالاساعۇني ءوزىنىڭ اتاقتى «قۇتادعۋ بىلىك» اتتى ىزگىلىك كىتابىندا بىلاي دەيدى:
«تۋراشىل ەر – ءتىلى شىندىق,
تىڭدالىق
تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇپ اتاسى – تۋرالىق.
تۋرا ءجۇر دە ز ۇلىمدىقتى جەبەمە,
قارانى اققا, قاراعا اقتى
تەڭەمە دەمەي مە؟
ۇلى اباي بابامىز وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە «ىنساپ, ۇيات – بۇل عادىلەتتەن شىعادى» دەيدى. بۇل – ويشىلدار ۇندەستىگى.
ءال-فارابي بەرىك شەشىم ايتا الۋ بيلەۋشىگە ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. «...قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندى بىلمەيتىن, باتىل, ەرجۇرەك بولۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى وسىنىڭ ايعاعى.
ءال-فارابي ءىلىمىن تۇسىنۋگە تالاپتانا وتىرىپ «قايىرىمدى قالا» باسشىسى بولۋ ءۇشىن قانداي قاسيەتتەر كەرەك ەكەنىن بىلدىك. بىراق وسىلاردىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ بويىندا بولۋى مۇمكىن بە؟ بۇعان دانىشپان ءال-ءفارابيدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرەدى. «كىمدە-كىم تۋعان كەزىنەن باستاپ جانە جاس جەتكىنشەك شاعىندا جوعارىدا اتالعان شارتتاردى بويىنا دارىتقان بولسا جانە ەسەيگەننەن كەيىن باسقا التى شارتقا ساي كەلەتىن بولسا, ءبىرىنشىسىنىڭ ورنىن باساتىن ەكىنشى باسشى سول بولادى».
مىنە, ءومىر وسىنى دالەلدەپ وتىر. ساياسي سىننان وتكەن, الەمدىك وركەنيەت جولى دامۋىنىڭ نەگىزدەرىن بىلەتىن, ساياسي ساراپشى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ۇكىمەت باسشىسى, سەنات توراعاسى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ق.ك.توقاەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى بولىپ سايلانۋى وسىنداي سىندارلى سىننان وتكەندىگىنىڭ كورىنىسى.
عۇلاما عالىم ەل باسقارۋعا لايىق ادامنىڭ تاعى التى قاسيەتىن العا تارتادى. ولار «دانا بولۋ», «زاڭداردى, ەرەجەلەر مەن ادەپ عۇرىپتاردى جادىندا ساقتاپ جەتىك ءبىلۋ, ءوزىنىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتىن وسىلارعا سايكەس جۇرگىزۋ», «بۇرىنعىلاردان ءتيىستى زاڭ ساقتاماعان جاعدايدا, ءبىرىنشى يمانداردىڭ (اتا زاڭ – ۋ.ق.) ۇلگىسىمەن ارەكەت جاساي وتىرىپ, بۇل جونىندە تاپقىرلىق كورسەتۋ», «...بولاشاق وقيعالاردى دا قالاعان كەزىندە تانىپ ءبىلىپ وتىرارلىقتاي تاپقىر دا بىلگىر بولۋ, ءوزىنىڭ وسىنداي ءىس-ارەكەتتەرىندە ول حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى ماقسات ەتۋگە ءتيىس», «...ءوزى بەلگىلەگەن زاڭداردى ورىنداۋعا جۇرتتى ءوز سوزىمەن جىگەرلەندىرە ءبىلۋ», «اسكەري ىستەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى دارەجەدە قايراتتى بولۋ, ونىڭ بەر جاعىندا اسكەري ونەردى قىزمەت بابىنداعى ونەر رەتىندە جانە بيلەۋشى ونەر رەتىندە ءبىلىپ الۋ».
داناگوي عالىم, دانىشپان رەتىندە ءال-فارابي بابامىز ويعا وي قوسادى. ال وسى التى قاسيەت ءبىر ادامنىڭ بويىندا بولماعان جاعدايدا نە ىستەۋگە بولادى؟ وسىعان وراي ويشىل تومەندەگىدەي قورىتىندى جاسايدى. «...ەگەر وسى قاسيەتتەر ءبىر توپ ادامنىڭ باستارىنا بولەك-بولەك بىتكەن بولسا, ءسويتىپ بىرىندە دانالىق, ەكىنشىسىندە تاعى ءبىر قاسيەت, ۇشىنشىسىندە تاعى ءبىر, بەسىنشىسىندە تاعى ءبىر, التىنشىسىندا تاعى ءبىر قاسيەت بولسا, وندا وسى ادامدار ءوزارا كەلىسكەن جاعدايدا, ءبارى دە قايىرىمدى باسشىلار بولماق».
كەز كەلگەن مەملەكەت تاريح سىنىنان وتەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە اۋىر سىنداردى باسىنان وتكىزدى. ەلتۇتقا بولعان ادامدار حالىقتى تالاي تىعىرىقتان الىپ شىقتى. ءبىز ەگەمەن, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ساياسي ساحناعا شىقتىق. الەم مويىندادى, وركەنيەتتى وتىز ەلدىڭ ساناتىنا قوسىلۋدى مۇرات ەتىپ وتىرمىز.
تاريحي, ادەبي مۇرالارىمىزدى زەرتتەپ, زەردەلەپ جاتىرمىز. ءال-فارابي بابامىزدىڭ ۇلى مۇراتتارى دا جاڭا زاماننىڭ جاڭا ادامدارىن قالىپتاستىرۋعا, تاربيەلەۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
ءال-ءفارابيدىڭ دانالىق ويلارىن انا تىلىمىزگە اۋدارعان ق.ساعىندىقوۆ, م.جانعالين, م.يشمۋحاممەدوۆ سياقتى ءسوز زەرگەرلەرىنە جاس ۇرپاق ريزا عوي دەپ ويلايمىن.
حاكىم اباي:
بىلىمدىدەن شىققان ءسوز,
تالاپتىعا بولسىن كەز.
نۇرىن, سىرىن كورۋگە,
كوكىرەگىندە بولسىن كوز – دەيدى.
بابالار رۋحى اسقاقتاپ, قازاق ەلىنىڭ كوك بايراعى جەلبىرەي بەرسىن.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
