قالاۋدىڭ ءبىز بىلەتىن بىرنەشە ءتۇرى بار. ءبىرىنشى, قالاۋشى ادام الاتىن زاتىنىڭ يەسىنە قۇر قول بارماي, قالاعان نارسەسىنە لايىقتى باعالى تارتۋ-تارالعى اپارادى. تارتۋ-تارالعىنى كوبىندە سول ءۇيدىڭ كەنجە بالاسىنا نەمەسە باسقاداي سۇيىكتى, ارداقتى دەگەن بىرەۋىنە ارناپ اپارادى. ءۇي يەسى سۇڭعىلا, ءجون-جوسىق بىلەتىن ادام بولسا مۇنداي تارتۋ-تارالعىمەن كەلگەن قوناققا بىردەن «قالاۋىڭىزدى ايتىڭىز؟» دەپ كوشەلىلىك تانىتادى. مۇندايدا قالاۋى بار قوناق «مەنىڭ قالاۋىم وسى ەدى» دەپ سۇرايدى. ارينە قالاعان زاتى بەرىلەدى.
ال قالاۋدىڭ كەلەسى ءبىر ءتۇرى الىستان ات ارىتىپ كەلگەن سىيلى قوناقتان, اعايىنشىلاپ كەلگەن تۇقىم-جۇراعاتتان, قىزدىڭ جاساۋىن اكەلگەن قۇدالاردان, توركىندەپ كەلگەن قىزدان اتتانار الدىندا «قالاۋىڭىز نە؟» دەپ سول اۋىلدىڭ يەلەرى, كوبىنەسە جاسى ۇلكەندەرى سىپايىلاپ سۇرايدى. كەلگەن قوناق كوڭىلگە العانى بولسا ايتادى جانە اسا ءبىر اياۋلى زات, سەتەر مال بولماسا دىتتەگەنىن الىپ قايتادى. ءوز بالالارىنا ارناعان باسىرە ات بولا ما, ايتپەسە اتا-باباسىنان قالعان قۇندى مۇرا, قيماس جادىگەر بولا ما سونداي اسا اياۋلى زاتىن بەرە الماسا, ءۇي يەسى سوعان تاتيتىن باسقا ءبىر مال نەمەسە زات اتاپ, قالايدا قالاۋشىنى قۇر قول قايتارماۋعا تىرىسقان, ونىڭ مەسەلىن قايتارۋدى ءمىن ساناعان. ارينە, «ايىرىلار دوس ەردىڭ ارتقى قاسىن سۇرايدى» دەگەندەيىن قالاۋشى دا بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرمايدى. ولار كوبىندە «وسىدان مەسەلىم قايتپاس-اۋ» دەگەن كوڭىلى جەتەر سىيلاس ادامدارىنا قولقا سالاتىنىن جوعارىدا ايتتىق.
ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا جيەن ناعاشىسىنان ءۇش رەتكە دەيىن كوڭىلى تۇسكەن نارسەسىن (جۇيرىك ات, قىران قۇس, العىر يت, بەرەن مىلتىق, ت.ب.) قولىنان قالاپ الۋعا ەرىكتى بولعان. بالانىڭ كىندىگىن كەسكەن ادام دا كىندىك بالاسىنىڭ اتا-اناسىنان وزىنە قاجەتتى دەپ ساناعان نارسەسىن قالاپ الاتىن سالت بار. مۇندايدا اسا قۇندى مال-م ۇلىك قالانباعان. مۇنى ءۇي يەسىنىڭ شاما-شارقىنا ساي, سىيلاستىق نەگىزىندە ورتاعا جۇرەتىن جورالعى دەسە دە بولادى.
دىتتەگەن زاتىنا قولى جەتپەسە قالاۋشىنىڭ وكپەلەپ كەتەتىنى بولادى. ماسەلەن, قالاعان قىران قۇسىن نەمەسە جۇيرىك اتىن الا الماسا «ەكى قانات, ءبىر قۇيرىق, سىپىرعىشىن قيمادى», ء«ىشى بوق, سىرتى تۇك ءبىر تايىن بەرمەدى» دەپ ات قۇيرىعىن كەسىسەتىندەر دە بولادى. قالاۋدىڭ ءبىر شارتى, اعايىن ادامدار, اسىرەسە قىز الىسىپ, قىز بەرىسكەن قۇدا-جەگجاتتار ءبىر-بىرىنەن يت قالامايدى.
مەنىڭ بەس-التى جاستاعى كەزىم ەدى. كۇيەۋگە شىققان ءۇنزيلا اپكەمنىڭ ارتىنان جاساۋ الا باردىق. باس قۇداعي رەتىندە شەشەمىز, اتقوسشى ورنىنا قابدولدا دەگەن ءبىر ەگدە جەزدەمىز, سوسىن مەن. مەن ءسىرا, باس قۇدا بولسام كەرەك. بارعان جەردە شاشۋ شاشىلىپ, ىرىم-كادەلەر جاسالدى. مەنى ۇلكەن قۇدا ءوزى قولتىقتاپ اتتان ءتۇسىرىپ الىپ, ءتوردىڭ قاق باسىنا وتىرعىزدى. باستى دا ماعان ۇستاتتى. نە كەرەك, سىي-قۇرمەت كورىپ, قۇدانىڭ اۋىلىندا ءبىر جۇماداي اۋناپ-قۋناپ جاتتىق. بالانىڭ اتى بالا, «باس قۇدالىقتى» بارعان جەردەن ۇمىتىپ, العاشقى كۇنى-اق اۋىلدىڭ قارا دومالاقتارىمەن ارالاسىپ كەتتىم. مەنىڭ كىشكەنتاي كەزىمنەن جاقسى كورەتىن ءبىر حايۋانىم يت, اسىرەسە ونىڭ جاس كۇشىگى بولۋشى ەدى. قۇدانىڭ اۋىلىندا باۋىرىن ەندى كوتەرىپ جۇگىرىپ جۇرگەن ءبىر سۇيكىمدى كىشكەنتاي اق ءتوس قارا كۇشىك بار ەكەن. ءا دەگەننەن سوعان ۇيىرسىكتەپ, يەمدەنە باستادىم...
قايتارعا تاياعاندا شەشەم اقىل ۇيرەتە باستادى. «كەتەرىمىزدە قۇدالار قالاۋىمىزدى سۇرايدى. سوندا سەن انا جاڭا بۇزاۋلاعان قارا قۇناجىندى الامىن دەپ ايت» دەيدى وڭاشادا سىبىرلاپ. ءيا, قۇدانىڭ ءبىر بالىقتاي قۇناجىنى ءبىز بارعان كۇنى بۇزاۋلاپ ۋىزىنا قارىق بولعانبىز بىراق مەن قارا كۇشىكتى قالايتىنىمدى ءۇزىلدى-كەسىلدى مالىمدەدىم. مۇنىمدى ۇناتپاعان شەشەم: اتاسىنىڭ بالاسى مۇنداي سىيلى جەردە يت سۇراپ ادەپسىزدىك كورسەتسە ەلدەن ۇيات بولاتىنىن, ايتىپ ۇگىتتەۋمەن بولدى.
سونىمەن قايتاتىن كۇنى دە جەتتى. ات-كولىك سايلانىپ, قورجىن-قوسپاق قامدانىلدى. قۇدانىڭ اۋىلىنىڭ ەرەسەكتەرى مەن ۇلكەندەرى تەگىس جينالىپ, ءبىزدى شىعارىپ سالۋعا كەلدى. ادەتتەگىدەي اتتانار الدىندا قالاۋ سۇراۋ باستالدى. شەشەم مەن جەزدەم «ەكى جاستىڭ تاتۋ-ءتاتتى ومىرىنەن وزگە نە تىلەيمىز» دەسىپ سىزىلىپ, ەشتەمەگە قولقا سالمادى. كەزەك ماعان جەتتى. «ال, كىشكەنە قۇدا قالاعانىڭىزدى ايتىڭىز» دەدى ۇلكەن قۇدامىز قامقان شال قورازدانا وتىرىپ. مەنى كادىمگىدەي كىسى ساناپ, ءىلتيفات ءبىلدىرىپ وتىر. شەشەمنىڭ كوزى مەندە, «قارا قۇناجىندى ايت» دەپ وتىرعانى بەلگىلى. مەن ەكى ۇداي بولىپ ءبىراز توسىلىپ قالدىم. قۇدالار جاعى «ايت, قاراعىم, ايت, سەنىڭ ءبىر رەتكى قالاۋىڭا ءبىز دە تۇرارمىز» دەسىپ كەۋ-كەۋلەپ كەتتى. قاشانعى وتىرايىن, ءبىر ۋاقىتتا «قارا كۇشىكتى الامىن» دەدىم تۇيەدەن تۇسكەندەي. وتىرعاندار نە كۇلەرىن, نە قويارىن بىلمەي داعداردى دا قالدى. الا كوزبەن اتىپ شەشەم, مىرس-مىرس ك ۇلىپ جەزدەم وتىر. ءبىرشاما اڭتارىلىپ قالعان سوڭ قۇدالار جاعى تىلگە كەلىپ, «يتتەن باسقا ءجىبى ءتۇزۋ بىردەمە قالاڭىز, قۇدا» دەسىپ, اناۋ كۇنگى شەشەم ايتقان ءۋاجدى بۇلار دا العا تارتتى. «قاراعىم, انانى ال, مىنانى ال» دەپ باس قۇداعا وسى ۇنايدى-اۋ دەگەننىڭ ءبارىن اتادى. ۇسىنعاندارىنىڭ ىشىندە جوعارىداعى قارا قۇناجىن دا, بۋرىل قۇنان دا, كوك جورعا دا بار. بىراق قۇدانىڭ اۋىلى قانشا جەردەن جىك جاپار بولىپ, نيەتتەرىن بىلدىرگەنىمەن ايتقانىمنان قايتار مەن بولمادىم. وبالى كانە, ولار دا ۇگىتتەۋدەن جالىقپادى...
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, بۇل جولى قانشا قيسايسام دا قارا كۇشىك ماعان بۇيىرمادى. قۇدالار اتا سالتتى بۇزبادى, شەشەمە ماناعى قارا قۇناجىندى, قابدولدا جەزدەمە ءبىر جىلقىنى, ماعان بۋرىل قۇناندى اتاپ شىعارىپ سالدى.
امانجول اقىن ۇلى
