ساعادان ساپ ەتىپ جاعادان العانشا قاسام ءىشىپ, قارۋ ۇمسىنباس. ول – قاھارمان ەلدىڭ قاعيداسى. ال ومىلدىرىگىن ۇزەردەي القىنعان اتتار مەن ۇزەڭگىسىنە شىرەنە وتىرىپ قيقۋعا قيقۋ قوسقان قازاق ازاماتتارىنىڭ بۇل شابىسى بولەك. بۇل – نەشە مىڭجىلدىقتان بەرى جالعاسقان ۇلتتىق ويىن - كوكپاردى بىلەكتى دە جۇرەكتى جىگىتتەردىڭ تارتقان ءساتىنىڭ كورىنىسى.
ۇلى دالانىڭ توسىندەگى بۋداق-بۋداق شاڭ, قيقۋلاعان سايىن قۇستاي ۇشقان تۇلپار, ادىر-بۇدىر جەردە وماقاسامىن دەگەن ويدان ادا ازاماتتار... الىستان بارلاعان ادام جالپى كوكپارعا جاراقتانعان جىگىتتەردىڭ جانتالاسىن, تەبىسىنەن تەڭسەلە جازداپ توپقا كىرگەن قازان اتتىڭ قارقىنىن كورگەندە, قۇددى جەر ءۇشىن ايقاسىپ جاتقان ساربازدار ەكەن دەر. وسىنداي رۋح پەن كۇشتى قاجەت ەتەتىن ات سپورتىن بابالاردىڭ قالاي ويلاپ تاپقانىنا تاڭداناسىڭ. الەم حالىقتارى كيىز ءۇيدى كورىپ, جاسالۋى مەن قۇرىلۋىن زەرتتەي كەلە قازاقتىڭ كەمەڭگەرلىگىن ەرىكسىز باعالاعان ەدى. ال كوكپار ويىنى الەمگە تانىلا باستاعاندا, جاعاسىن ۇستاپ ۇرىككەندەر مەن تاڭدانىسىن جەتكىزگەندەر دە تابىلىپ جاتتى. بۇل باتىر بابالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى ءۇشىن زور ماقتانىش. شىندىعىندا قازاق حالقى كوكپار ويىنىن قالاي ويلاپ تاپتى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ءتىپتى, سول دوداعا شىداس بەرەتىن تەك سەركە ەكەنىن ءدوپ تاپقاندارى بۇگىنگىلەر ءۇشىن تىنىپ جاتقان تىلسىم دۇنيە.
الايدا الىمساقتان بۇگىنگە جالعاسقان ءداستۇرلى مەرەكەمىزدىڭ كورىگىن قىزدىرار «كوكپاردىڭ شىعۋ تاريحى ءالى ءدۇدامالداۋ. سالت-سانامىزدى ساپىرىپ, قالام ۇشىندا وي تەربەگەن عالىمدار «كوك-بورتە» سوزىنەن, ياعني تەرىسى جىرتىلمايتىن سەركە بولعاندىقتان سوعان ساي «كوكپار» اتاۋى بەرىلگەن دەپ تۇسىندىرۋدە. كوكپاردىڭ شىعۋ تاريحىنا دەندەۋ ءۇشىن «جازىلماعان تاريحىمنىڭ جولدارىن, اۋىزەكى اڭىزىڭنان ىزدەدىم» – دەپ تولعانعان مۇقاعاليشا ءبىز دە اڭىزعا بويلاپ كورەلىك. مال باققان ەلدىڭ تۇراعى قىستا قىستاۋ, جازدا جايلاۋ بولعانى بەلگىلى. سول قىستاۋداعى شوپان تىرلىگىنىڭ تۇلەنى – قىزىل كوز, قاندى ازۋلى قاسقىر. اي قورالانعان كۇنى قوراسىنداعى تاماقتالعان قويىن كورگەن شوپاندار شيرىعىپ, تالاعى تارس ايىرىلعان دەسەدى. بارلىق قويشىنىڭ باسىنداعى ناۋبەت بولعان سوڭ, ىرگەلەس وتىرۋعا بەكىنىپ, ءتۇز تاعىسىنا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋال تاستايدى. ءسويتىپ, تۇراقتارىن ءبىر جەردەن سايلاعان شوپاندار, قوراعا تۇسكەن قاسقىردى اتپەن ومىراۋلاتا قۋىپ, سىلەسى قاتقاندا تاقىمداپ تارتىپ, قولىن قول, بۇتىن بۇت ەتۋگە داعدىلانادى. قايسار قازاقتىڭ ارعى بابالارى قاسقىردان قاسقىر قويماي تاقىمداپ, قيناپ ءولتىرىپ, بەرتىن كەلە كوكسەركەگە اۋىسقان دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. وسى ايتىلعان اڭىزدىڭ جانى بار ىسپەتتى. مال باققان ەلدىڭ جاۋىنىڭ ءبىرى قاسقىر ەكەنى راس. ال مىلتىقسىز زاماندا قازاق قويىن قاسقىرعا تالاتىپ قاراپ وتىرماعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا, كوكپاردىڭ شىعۋ تاريحى وسى اڭىزعا سايادى.
كوكپار – قازاقتىڭ جانى. ءۇي ىرگەسىنەن دۇبىرلەتىپ اتتار وتسە قانى تۋلاپ, كەرمەدەگى تۇلپارىنا تۇرمان سالاتىن جۇرتپىز. بۇل ۇلتتىق ات سپورتىنا جاتقانىمەن, ويىننىڭ استارى تەرەڭدە جاتىر. جاۋگەرشىلىك زاماندا باتىرلىق پەن ەپتىلىككە بەيىمدەۋ, سارباز جولداسى ىسقىرىپ جەتكەن وقتان وپات بولعان جاعدايدا, ات ۇستىنەن وڭگەرىپ الىپ, جات جەرگە, جاۋ تابانىندا قالدىرماۋعا ماشىقتانۋدىڭ ەڭ ىڭعايلى ءادىسى دەسەك تە بولادى. ويتكەنى شايقاستا شەيىت كەتكەن اقسۇيەك نەمەسە قولباسىنىڭ سۇيەگىن جاۋ قولىنا بەرۋ, جالاۋىنىڭ جىعىلعانىمەن تەڭ. سوندىقتان دا كوكپار تارتىپ, مايدان دالاسىندا ورىن العان توسىن وقيعادا توسىلىپ قالماۋ ءۇشىن ماشىقتانعان سەكىلدى. بۇل ءبىز بىلەتىن ءبىر عانا سيپاتى مەن سىرى.
بۇگىنگى تاڭدا كوكپار ويىنى قازاق ساحاراسىندا عانا ەمەس, كورشىلەس قىرعىز, موڭعول, وزبەك سىندى ەلدەردە دە وينالادى. ءباھادۇر بابالاردان قالعان عاجايىپ ويىنىمىز «دودا كوكپار», «سايىس كوكپار» جانە «جالپى كوكپار» بولىپ ۇشكە بولىنەتىنى اتقا ءمىنىپ, قازاقى قانىن تۋلاتىپ جۇرگەن جاندارعا بەلگىلى. ال ايماقتىقتان باستاپ حالىقارالىق جارىستارعا دەيىن وتىلەتىن ءتۇرى «سايىس كوكپار». بۇل الەمدىك ارەناعا سۇرانىپ تۇرعان سپورت ءتۇرى دەسەك تە بولادى. الايدا, ات ۇستىندە قازاقتاي قاسقايىپ وتىراتىن حالىق جوق بولعاندىقتان: «بۇل ويىن ەمەس, جابايىلىقتىڭ اسقان شەگى», – دەگەن ساراڭ پىكىرگە سالىنىپ جۇرگەن ەلدەر دە بار. ەر قاناتى ات دەپ بىلگەن قازاقتىڭ التى جاسار بالاسى ات قۇلاعىندا ويناپ, دوداعا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قاريانىڭ ءوزى تىكسىنبەي تۋرا كىرەدى.
الايدا كوكپاردى قىرعىز اعايىندار بىزدەن شىققان ويىن دەپ بايبالام سالۋدا. ولار دا اتقا ءمىنىپ, جامبى اتقان جۇرت بولعاندىقتان تالاسقا تۇسكىسى كەلەدى. دەگەنمەن, ءسۇيىنبايدان جەڭىلگەن قاتاعاندى ومىردە بولماعان, بىزدە ونداي اقىن جوق دەپ وتكەنىن وشىرگىسى كەلەتىن قىرعىزداردىڭ كوكپاردى تابيعي قىلىپ العىسى كەلگەندىگى دە جالعان. «وركەنيەت جوق كەزدە وزگەلەردە, بىزدەردە التىن, كۇمىس, مىس تا بولعان, تەمىرىن بالقىتىپ تۇلپارىنا, ۇزەڭگى سوققان العاش ۇستا قولدان», – دەپ ايىسكەر رۇستەم قايىرتاي ۇلى ايتقانداي, الەمگە شالبار كيگىزۋدى ۇيرەتكەن قازاق ەلىنە ءتان ويىن ەكەنى داۋسىز. سول سەبەپتى ءداستۇرىن دارىپتەپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز كوكپاردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇلكەن-ۇلكەن جارىستار ۇيىمداستىرىپ, جۇيەلى تۇردە جۇمىس اتقارۋدا. مۇنىڭ ءوزى ەگەمەن ەلدىڭ ەرتەڭى مەن بابالار اماناتى جولىندا ىستەلىنىپ جاتقان عيبراتتى ءىس.
نەگىزىندە, سايىس كوكپارعا 25-30 كگ. سەركە تارتىلادى. بۇل جارىستىڭ ەسەبى اشىلۋ نەمەسە قوس كوماندانىڭ بىرەۋى ايقىن باسىمدىلىقپەن جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن. ال دودا كوكپاردا 80 كگ-عا دەيىنگى سەركە سالىنادى. بۇل ات ۇستىندە ەكى اياقپەن جۇرگەندەي سەزىنەتىن قازاق ەلىنىڭ ۇلاندارى ءۇشىن اۋىرلىق ەتپەيدى. سايىس كوكپاردىڭ جۇلدە قورى بۇگىنگى قوماقتى اقشا بولسا, بۇرىندارى دودا كوكپاردىڭ ءوتۋى تىپتەن ەرەك بولعان دەسەدى. قوس توبەدە تۇرعان شەندى-شەكپەندى باي ماناپتار, جالپىلاي سىنعا تۇسكەن ازاماتتارعا 1 تۇيە نەمەسە باسقا كولەمدەگى مال اتاپ, سەركەنى ماعان الىپ كەل دەپ داۋىستايتىن كورىنەدى. تويعا جيىلعان نەبىر سايىپقىراندار توپتاسىپ ەمەس, جالعىز تاقىمداپ باي تۇرعان جەرگە لاقتى الىپ بارۋ كەرەك-ءتى. ءجۇز نەمەسە مىڭداعان تاقىمشىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, ءوزىنىڭ ەپتىلىگىن كورسەتكەن جان باي اتاعان مالدى ەنشىلەپ كەتەتىن كورىنەدى. بۇل دا قازاق حالقىنىڭ ەرلىگىن پاش ەتەتىن, ازاماتتىڭ تۇرقى بولەك تۇرىمتايداي جان ەكەنىن دارالاپ بەرەتىن كوكپاردىڭ ءبىر ءتۇرى.
ءيا, قازاق حالقىنىڭ ءاربىر ۇلتتىق ويىنىنىڭ استارىنا بويلاساق, تىلسىم دا تۇنىق, قاھارماندىق پەن ەرلىككە, ادەپ پەن يباعا باستايتىڭ سىر جاتقانداي. تەك سونى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزە ءبىلۋ لازىم. ال بۇگىنگى كۇنى اتويلاماساق تا ات ويناتىپ جۇرگەنىمىز بابالار ءىزىن جالعاعانىمىز بولار. جاس شايىرلارىمىزدىڭ ءبىرى: «ۇل وسپەيدى قۇر ماقتاپ ەرسىڭ دەسە, ۇلت وسپەيدى ءداستۇرىن مەنسىنبەسە, ناعىز قازاق ەكەم دەپ ايتپا, جىگىت, تاقىمىڭا تۇلپاردان تەر سىڭبەسە», – دەپ جىرلايدى. راس, تاقىمىندا تۇلپارىن تۋلاتقان, تۇركىلەردىڭ ايبىنىن اسقاقتاتقان التى الاشتىڭ ازاماتتارى ۇلتتىق ويىنىن ويناپ, سايگ ۇلىكتىڭ قادىرىن بىلمەسە قيىن-اق. الايدا ەل مەرەيىن اسىرعان شاباندوزدارىمىزدىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ, كوكپار سايىس ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقاندىعىنا دا شۇكىر. جاۋىن جەر جاستاندىرماي مايدان دالاسىن بوساتپايتىن, اتقا قونسا اتويلاپ العا شىعار, تاقىمىنداعى تۇلپارى تۋلاسا تالاي ەلدىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارار جۇرتتىڭ قانىن قىزدىرىپ, جانىن راحاتقا بولەيتىن كوكپار ويىنى ارقاشان كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعالىپ عاسىردان عاسىرعا جەتەتىنى اقيقات.
