كرەديتتىك دەمالىس قوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن, مۇشە ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيا, جاپونيا جانە قىتايدىڭ ەرىكتى جارنالارىمەن تولىقتىرىلادى. قوردىڭ رەسۋرستارىنان بولىنەتىن قارجى تەك كەدەي ەلدەرگە كومەك ءۇشىن عانا ەمەس, دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن دە باعىتتالۋى مۇمكىن.
الەمدەگى ەڭ باي جانە ەڭ كەدەي ەلدەردى انىقتاۋ ىسىمەن دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى اينالىسادى. ولار ءار ەلدىڭ حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى جالپى ۇلتتىق كىرىسى مەن جالپى ىشكى ءونىم كولەمىن, ەكسپورت, مەملەكەتتىك كىرىس دەڭگەيىن ەسەپتەلەدى. جۇمىسسىزدار سانىنىڭ كوپ بولۋى دا, قىلمىستىق دەڭگەيدىڭ جوعارى بولۋىنان مەملەكەت ەڭ كەدەي ەلدەر قاتارىنا كىرىپ كەتۋى مۇمكىن. كوزىن تاپپاساڭ قازبا بايلىعى دا كەدەي ەلدەردىڭ قاتارىنان الىستاتا المايدى ەكەن. ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى الەمدەگى كەدەي مەملەكەت رەتىندە 171 ورىندا تۇر. حالىق سانى 5,057 ملن ادام. جان باسىنا شاققاندا ءجىو 391 دوللار. ساۋاتتىلىق - 48%. وا حالىقارالىق ۇيىمدارىنىڭ بولجامى بويىنشا تاياۋ 10 جىلدا ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى الەمنىڭ ەڭ كەدەي ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. بىراق ەلدە تابيعات رەسۋرستارى, قازبا بايلاعى جەتەدى. جەرگىلىكتى حالقىنىڭ كۇن كورىس كوزى اۋىل شارۋاشىلىعى.
باي مەملەكەت, كەدەي مەملەكەت دەگەن تۇسىنىك بىزگە تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جەتتى. جوعارعى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ەكونوميكالىق تاقىرىپتارعا دەن قويا باستاعان كۇننەن باستاپ حالىقارالىق ۆاليۋتا نەسيەسى باي جانە كەدەي ەلدەر ءۇشىن دەپ جىكتەلەتىنىن بىلدىك. كەيىن نورۆەگيالىق ەكونوميست ەريك س. راينەرت «باي مەملەكەتتەر قالاي باي بولدى, ال كەدەي ەلدەر نەگە كەدەي بولىپ قالا بەردى؟» دەگەن كىتابىندا الەمدىك قاۋىمداستىق كەدەي دەپ تانىعان مەملەكەتتەردىڭ الداعى 5-10 جىلدا دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىگى جوق دەپ كەسىپ ايتقان. ءتىپتى رەسۋرسى بار مەملەكەت ءوز مۇمكىندىگىن پايدالانىپ شيكىزاتىن ءوندىرىپ, وڭدەپ تازا ءونىم شىعارا الماسا, ول مەملەكەت ەشقاشان باي مەملەكەت بولا المايدى.
ايتپاقشى, كىتاپتا جازىلعانداي, كەدەي مەملەكەتتەردى انىقتاۋ بويىنشا ەكى تەراپيا قولدانىلادى. ءبىرىنشىسى مارشال مودەلى. ەكىنشىسى گانس مورگەنتاۋ مودەلى. مارشال مودەلى بويىنشا ءاربىر مەملەكەتكە دۇنيەجۇزىلىك بانك, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, امەريكالىق USAID (United States Agency for International Development) سىندى اگەنتتىكتەر كەلىپ: ء«بىز سىزدەرگە يندۋستراليزاتسيا ءجۇرۋ ءۇشىن اقشا قۇيامىز. سوزدەر وزدەرىڭىزدىڭ مەملەكەتتەرىڭىزدى دامىتاسىزدار» دەيدى. بىراق الگى قارجىنىڭ ۇستەمە پايىزى 35-40 پايىز. ال بۇل قارجىنى العان مەملەكەتتەر ونى ءبىر جىلدان كەيىن قايتارا باستاۋى ءتيىس. وسىدان كەلىپ, سول قاراجات جۇمسالعان ءوندىرىس كەپىلدىككە بەرىلەدى. تاعى باسقا مەملەكەتتەن قارجى الىنادى. وسى تۇرعىدان العاندا مارشال مودەلى دامىعان ەلدەر ءۇشىن تيىمدىلىگى جوعارى. 5 جىل ىشىندە 5 ەسەدەن 10 ەسەگە دەيىن قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بار.
ال قارىز العان مەملەكەتتەردىڭ قارىزى كوبەيە بەرەدى, تيىسىنشە, ءوندىرىس ورىندارىن كەپىلدىككە قويعان سوڭ ولاردان دا ايىرىلىپ قالۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.
قازاقستان مۇنايلى مەملەكەت. شەتەلدىك ينۆەستورلار مۇناي سالاسىنا قارجى قۇيىپ جاتىر. مۇنايدان تۇسكەن تابىستىڭ ءبىراز بولىگىن ءبىز دە الىپ كەلدىك. بىراق سەنگەن مۇنايدىڭ باسىنان باق تايا باستاعىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ىشكى نارىق ارزان مۇناي مەن قىمبات شوك دەپ قابىلداپ جاتىر. ال بۇدان شىعۋدىڭ جولى – تەحنولوگيانى دامىتۋ. بىراق دامىتايىق دەپ ايتۋعا عانا وڭاي. شەتەلدىك مەملەكەتتەر بارلىق تەحنولوگيالاردى پاتەنتتەپ العان. جاپونيا, قىتاي, گەرمانيا سىندى ەلدەردەن كەلەتىن دۇنيەلەردى قۇراستىرعانىمىزبەن, ءبىز ونى وزىمىزدە جاساپ شىعۋعا, بەلگىلى ءبىر شەكتەن اسىپ كەتۋگە قۇقىمىز جوق. ويتكەنى ونىڭ ءاربىر بولىگى, ءتىپتى دوڭگەلەگىنە دەيىن پاتەنتتەلگەن. ءوزىمىز جاساپ شىعارساق مەملەكەتتەر اراسىندا ساياسي داۋ-جانجال تۋىندايدى. ماماندار بۇدان شىعۋدىڭ ءبىر جولى مامان, ساۋاتتى مامانداردى دايىنداۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ولارعا الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىنداعى IT پاركتەردەن ءبىر بۇرىش بەرىپ, الەمدە بار تەحنولوگيانىڭ كوشىرمەسىن جاساۋعا بولسا دا رۇحسات بەرۋ قاجەتتىتىگىن ايتادى. ءبىزدى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا تەك مراماندارىمىزدىڭ جانكەشتىلىگىمەن عانا جەتە الامىز.
ەريك س. راينەر قاراستىرعان اناليز بويىنشا الەمدىك قاۋىمداستىق كەدەي دەپ تانىعان ەلدەردىڭ 5-10 جىلدا دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىگنىڭ جوقتىعى 1945 جىلى انىقتالىپ, مەحانيزمى قالانىپ قويىپتى.
بىراق ودان بەرى 45 جىل وتسە دە كەدەي مەملەكەت دەپ تانىعان وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر سياقتى شاعىن مەملەكەتتەر باي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىن تولىقتىردى. شيكىزاتتارى جوق بولسا دا عىلىمي تەحنيكالىق پروگرەستىڭ اعىمىنا ىلەسىپ, كوشتىڭ الدىنا شىقتى. ولار حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ شەكەلەرىنە كەدەي مەملەكەتسىڭ دەپ شىجعىرتىپ باسىپ قويعان قارعىز تاڭباسىنا دا قاراعان جوق. باسىنا سەندى. باسى تىعىرىقتان الىپ شىقتى.
مىسالى, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قازاقتىڭ ورىمدەي جاس بالالارى ايگىلى iPhone تەلەفونىن جاساپ شىعارىپ, قۇقىق قورعاۋ ورىندارى ەكى اياعىنان تىك تۇرعان كەزدە سول كەزدە باس پروكۋاراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جاعىن باسقارىپ وتىرعان باعداد مۋسين ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا «جىگىتتەر iPhone جاساپ شىعاردى. بۇل كەرەمەت. ولارعا تەحنوپاركتەردىڭ ءبىر بۇرىشىنان ورىن بەرۋ كەرەك. جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامامەن نەسيە بەرۋ كەرەك. ءبىز تسيفرلى قازاقستان باعدارلاماسىن بوستان بوسقا شىعارىپ جاتقان جوقپىز, بۇگىن بالالارىمىزدىڭ قابىلەتى iPhone شىعارۋعا جەتسە, ولاردىڭ كاسىپكەرلىك قابىلەتىنە سەنۋگە بولادى» دەپ جازعان.
دەمەك, ەندىگى مۇنايعا سەنۋ وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن ەريك س. راينەر يدەياسىنا سۇيەنەر بولساق, قازاقستان ەرتەڭگى كۇنى مۇلدە كەدەي ەلدەردىڭ قاتارىنان تابىلماس ءۇشىن تابيعي بايلىققا سەنىپ قالماۋ كەرەك. ادام كاپيتالى عانا ءبىزدى كوشى بىزدەن قوزى كوش وزىپ كەتكەن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسادى...
الماتى
