سوڭعى كەزدەرى ماۋلەت بالۋاننىڭ جوعارىداعى ءبىر اۋىز ءسوزى كوكەيىمنەن كەتپەي قويعانى. قىزىق ەكەن؟! كۇرەسكە رۋحتىڭ قانداي قاتىسى بار؟! ءدال وسى سۇراق توڭىرەگىندە وي تارقاتىپ كورسەك دەيمىز؟!
ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن ناقتى دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق: قازىرگى تاڭدا جەكپە-جەك سپورت تۇرلەرى بويىنشا رەسەيدىڭ قۇراماسىنىڭ 80 پايىزى كاۆكازدىقتار, ياعني, تاۋ حالىقتارى. ەركىن جانە گرەك ريم كۇرەسى بويىنشا الەمدەگى ەڭ مىقتى بالۋاندار دا وسى وڭىردەن, ءتىپتى, دەنى داعىستاندىقتار. سوندا دەيمىز-اۋ, رەسەيدە ءدال قازىر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 114 ميلليون ورىس اي قاراپ ءجۇر مە؟! بارلىعى 2. 946 035 (ەكى ميلليون توعىز ءجۇز قىرىق التى مىڭ وتىز بەس) تۇرعىنى بار, ورىس جۇرتىنان وتىز ەسە از, ءبىر ۋىس داعىستاندىقتار قانداي قۇدىرەتكە يە؟!
جەكپە-جەك سپورت تۇرلەرى بويىنشا رەسەيدىڭ ءبىرىنشى نومىرىنە ىلىنبەي قالعان داعىستاندىقتاردى بۇرىنعى كسرو قۇرامىنان شىققان قازاقستان, وزبەكستان, گرۋزيا, ارمەنيا, ازەربايجان ەلدەرى تالاسىپ-تارماسىپ ساتىپ الادى. ءتىپتى سوڭعى جىلدارى تاۋلىقتار تۇركيا, ماكەدونيا, گرەكيا, اۆستراليا قاتارلى ەلدەردىڭ قۇراماسى ساپىنان دا تابىلىپ ءجۇر. ولار عالامدىق جارىستاردان التىن بولماسا دا, كۇمىس, قولا جۇلدە اكەلىپ بەرىپ, ءبىز سياقتى بەيباقتاردى قۋانتۋدا…
رۋح ازاتتىعى…
قوش سونىمەن… ۇلكەن سپورتتىڭ اقشامەن باعالانبايتىن تۇستارى دا بار سياقتى. ەگەر, كوپ اقشا سپورتشىلاردى جەتىستىككە جەتكىزەتىن بولسا, قازاقستان سياقتى سپورتقا اقشا ءبولىپ وتىرعان مەملەكەت از. جوعارىداعى داعىستاندىقتاردىڭ سپورتقا بولەتىن قارجىسى ءبىزدىڭ ءبىر وبلىستىڭ سپورتقا بولەتىن قارجىسىمەن شامالاس. جالپى ءبىزدىڭ ەلىمىز بويىنشا سپورتقا بولىنگەن قارجىنى ۇلتتىق قۇراما ساپىنداعى سپورتشىلار مەن باپكەرلەرگە شاعىپ ەسەپتەسەك, ءتىپتى رەسەيدەن دە وزىپ كەتەتىن جاعدايدامىز. بىراق, ناتيجە شامالى. سونىڭ ىشىندە قازاق بالاسىنىڭ ۇلكەن سپورتتا جەتكەن بيىگىن تاۋلىقتارمەن سالىستىرىپ باعامداپ كورسەڭىز, ۇياتتان جەر ءسۇزىپ قۇلايسىز.
الدە, ءبىز, دارىنسىز, قۋاتسىز, ءالسىز حالىقپىز با؟! ەگەر, ءالسىز بولساق, عالامدا كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن مىنا دارحان دالاعا قالاي يە بولىپ كەلدىك؟! ءسوز جوق بابالارىمىز باتىر بولعان. دوسپانبەت جىراۋدىڭ مىنا ءبىر سوزىنە نازار سالىڭىزدارشى:
اينالا بۇلاق باسى – تەڭ,
ازاۋلىنىڭ ستامبۇلدان نەسى كەم؟!
ازاۋلىنىڭ ايمادەت ەر دوسپانبەت اعانىڭ,
حان ۇلىنان نەسى جوق,
بي ۇلىنان نەسى كەم؟!
ءتاڭىرىنىڭ ءوزى بەرگەن كۇنىندە,
حان ۇلىنان ارتىق ەدى مەنىم نەسىبەم!
ازاۋلىدا اعا بولعان ەرلەر كوپ ەدى,
ايتسە دە الامانعا ات بايلاعانى جوق ەدى!
سەرە, سەرە, سەرە قار,
استى كىلەڭ, ءۇستى مۇز,
كۇن-ءتۇن قاتسا جىبىمەس.
مەن كولىككە قوسىمدى ارتقانمىن,
كومبىدەي ارۋ جالارعا,
كۇرەكتەي مۇزدى توندىرىپ,
كىرمەمبەس اۋىر قولعا باس بولىپ,
كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقانمىن
ءبۇي دەپ ايتقان باتىرى بار حالىقتىڭ وسال بولماعى مۇمكىن ەمەس؟! رۋحسىز حالىقتان مۇنداي جىر تۋمايدى. دەيتۇرعانمەن, ءدال قازىرگى كۇيىمىز نەگە كوڭىل كونشىتپەيدى؟! اباي اتامىز ايتقانداي, زامانا جەلى ارادا التى عاسىر اينالىپ سوققاندا, كەشەگى, «كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقان» جۇرتتىڭ ۇرپاعى الاپات رۋحىنان ايىرىلىپ قالدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق شايىرلارى:
قارا قازاق بالاسى,
قايتكەندە ادام بولادى؟
ءبارى قاتىن جۇرەكتى,
ىزدەسەڭ ەمگە تاپپايسىڭ,
ەڭىرەگەن جالعىز ەرى جوق.
اۋزى تۇكتى ءبىر حوحول,
شەتىنەن ۇستاپ سابايدى,
وعان قارسى دەرى جوق.
مال ىزدەي شىقسا بەس ورىس,
قاتىن, بالا, قارت انا,
ءبارىن تاستاپ بوسادى,
جۇرەگى قورقىپ ۇشادى.
ويلاپ تۇرسام بۇلاردى,
بۇ كۇندەگى جىگىتتىڭ,
كەۋدەسىندە جانى بار,
ءتىرى دەيتىن جەرى جوق.
ءبارى كەتتى قازاقتان,
نە دەرگە مۇنى بولادى… – (قۇمار قاراش) دەپ جىرلايتىن كۇيگە جەتتى.
قىسقاسى, وتارلاۋشىلار قازاقتىڭ جان-دۇنيەسىندەگى رۋحىن توناپ الدى. رۋحسىز حالىقتى التىنعا بولەپ قويساڭدا ءبارى ءبىر, رۋحى مىقتى قاۋىمنىڭ الدىندا ەڭكىش تارتىپ تۇرادى. رۋح دەگەنىمىز ول كوزگە كورىنبەيدى, حالىقتىڭ گەندىك بيوسفەراسىندا بولاتىن ۇرەيدى جەڭۋ قۋاتى. بويىندا ۇرەي ۇشقىنى بار سپورتشىنى مىڭ جەردەن باپتاعانمەن ۇلكەن ناتيجە بەرمەيدى. ۇرەي قان ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاق جالعاسىپ كەتە بەرەتىن اسا قاتەرلى قۇبىلىس. قانداي ءبىر قاۋىمنىڭ رۋحاني ەركىندىگى (تاۋەلسىزدىگى) حالىقتىڭ بويىنداعى ۇرەيدىڭ از-كوپتىگىمەن ولشەندى. بولاشاعىنىڭ باياندى بولۋىن ويلايتىن جۇرت ۇرپاعىنىڭ رۋحىن شىڭدايدى.
تاۋلىقتاردىڭ وتتى رۋحى
وسىدان ەكى عاسىر بۇرىن تاۋلىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن اق پاتشانىڭ سولداتتارىمەن قول باستاپ ايانباي ايقاسقان يمام شامىلدەن: «جارتىلاي اش داعىستان وزىنەن مىڭداعان ەسە كۇشتى, ءارى ۇلكەن يمپەريامەن جەڭىلمەي جيىرما بەس جىل قالاي سوعىستى؟» دەپ سۇرايدى. ءشامىلدىڭ جاۋابى: «ەگەر, ءبىزدىڭ بويىمىزدا وتتاي لاۋلاعان رۋح بولماعاندا, بۇلاي ۇزاق شىداس بەرمەگەن بولار ەدىك. ءبىر كۇنى تاڭنان تۇرىپ, باۋ-باقشاما قارا توپىراق تاسىپ ءجۇر ەدىم, ءبىر توپ قارۋ اسىنعان اتتى ادامدار كەلىپ: ء«شامىل, جاۋلار ءبىزدىڭ بۇلاقتان اتىن سۋارعالى كەلە جاتىر, ولار ءبىزدىڭ شاڭىراعىمىزدا مازداپ تۇرعان وتى رۋحىمىزدى وشىرمەك, سەن ءوزىڭ اتقا قوناسىڭ با, الدە ءبىز مىنگىزەيىك پە؟» دەدى. وسى ءسوزدى ەستىگەن ساتتە مەنىڭ كەۋدەمدە تىعىلىپ جاتقان وتتى رۋح لاپ ەتىپ جاندى. سول ساتتە, مياۋالى باقشامدى دا, ازعانا بايلىعىمدى دا ۇمىتتىم. وسى وتتى نامىس مەنى 25 جىل اتتان تۇسىرمەدى. وسىلاي كۇللى قاپ تاۋى لاپىلداپ جاندى. ونى كوكتەن جاۋعان جاڭبىر دا, قارلى بوران, داۋىل دا وشىرە المادى» دەپتى.
ءشامىلدى 1859 جىلى قولعا تۇسىرگەن گەنەرال الەكساندر بارياتينسكي وعان: «سەنىڭ كۇرەسىڭ وسىمەن اياقتالدى, ءبارىبىر پاتشانى جەڭە المادىڭ, وسىنى بىلەتۇرا نەگە 25 جىل سوعىستىڭ؟» دەيدى. تۇتقىن ءشامىلدىڭ ايتقانى: ء«سىز قاتەلەسىپ تۇرسىز مىرزا, سەندەردىڭ ارقالارىڭدا بۇرىن باسى بىرىكپەي جۇرگەن تاۋلىقتاردىڭ باسى قوسىلدى, مەن بۇلارعا جاۋعا باس يمەۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتىم جانە جۇرەكتەرىنە نامىستىڭ وتىن جاقتىم, ول وت ەشقاشان سونبەيدى, ازعانا داعىستاندىقتارعا سەندەردەن (ورىستاردان) ەشقاشان قورىقپايتىن رۋح سىيلادىم, بۇل جەڭىس ەمەس پە؟!» دەپتى ك ۇلىپ.
بىردە ءبىر توپ عالىمدار كىسىكيىك (ادام سياقتى ماق ۇلىق) ىزدەپ قاپ تاۋىن كەزەدى. ابدەن تيتىقتاپ كيكۋني اۋلىنىڭ ماڭىنا كەلگەندە ماشينالارى باتپاققا باتادى. يتەرىپ شىعارۋ مۇمكىن بولمايدى. ىزكەسۋشىلەردىڭ امالى تاۋسىلىپ, قايراڭداپ تۇرعاندا تاۋدان بالپاڭ-بالپاڭ باسقان الىپ تۇلعالى ادام ءتۇسىپ كەلىپ, قۇيعا باتىپ جاتقان ماشينانى بالانىڭ ويىنشىعىنداي كوتەرىپ, قۇرعاق جەرگە قويادى. عالىمدار «مىناۋ الگى ءبىز ىزدەپ جۇرگەن كىسىكيىك شىعار…» دەپ تاڭ-تاماشا بولادى. بۇل ادام اۆار جۇرتىنىڭ اتاقتى بالۋانى, سالماعى 150 كەلى, بويى 2.20 سم وسپان ءابدىراحمانوۆ ەكەن. عالىمدار وسپاننان «مۇنشالىق كۇش-قۋاتقا قالاي يە بولدىڭىز؟» – دەپ سۇرايدى. وسپان ءابدىراحمانوۆ ايتادى: «تاۋلىقتاردىڭ بويىنشا وتتى رۋح پەن قايسار نامىس بار, ايتپەگەندە, قارا كۇشپەن ماشينانى سۇيرەپ شىعارا المايسىز» دەپتى.
راسۋل گامزاتوۆ ايتادى: «قانجاردىڭ ۇياسى قىنى, وتتىڭ ۇياسى وشاعى, ەر جىگىتءتىڭ ۇياسى وتباسى. وشاقتان شاشىراعان وت, ول بيىك تاۋدى شارپىپ لاۋلاسا: ناعىز قانجار قىنىندا جاتپايدى, ناعىز ەر ۇيىندە جاتپايدى».
قۇمىق حالقىنىڭ ۇلكەن اقىنى ەرشى قازاق: «داعىستاندىقتار تەك باتىر بولۋعا لايىق!» دەيدى.
دارگينتس اقىنى ومارلا باتىراي ءوزىءنىڭ ولەر الدىندا جازعان وسيەتىندە: «ەرءجۇرەك حالىقتان ىنجىق ۇل تۋماسا ەكەن!» دەپ تىلەگەن.
تاۋلىق اكە بالاسىنا, «بۇل قارۋدى ۇستاعان دا اكەڭنىڭ جۇرەگى ءدىر ەتپەگەن, سەنىڭ دە جۇرەگىڭ ءدىر ەتپەسىن!» دەيتىن سابىندا جازۋى بار قانجار سىيلاعان.
سەگىز جىلدىڭ الدىندا, ەستون جۋرناءليسى ماركو ميحكەلسون جاۋىنگەر گەنەرال دجوحار دۋداەۆقا: «تاۋ حالقى بوستاندىعى ءۇشىن سوعىسقانىنا 300 جىل بولدى. بۇنشا ۇزاق سوعىسۋىنىڭ قۇپياسى نەدە؟» دەپ سۇراق قويعان ەكەن.
دۋداەۆتىڭ جاۋابى: «تاۋلىقتار پايدا بولعانىنان بەرى قۇل بولۋعا جارالماعان حالىق. كاۆكازدىقتاردىڭ رۋحى ەشقاشان ولاردىڭ رۋحاني قۇل بولۋىنا سەيكەس كەلمەيدى» دەگەن ەكەن.
ءبىز جوعارىداعى وسيەتنامالاردان نەندەي وي تۇيەمىز؟! تاۋلىقتاردىڭ عاسىرلار بويى شىڭدالعان رۋحىن اڭعارامىز. رۋح جولىنداعى تاربيەنى بايقايمىز.
ءشامىل ءھام كەنەسارى
قازاقتىڭ كەنەسارى سۇلتانى مەن كاۆكازدىڭ يمام ءشامىلى ءدال ءبىر مەزگىلدە وتارلاۋشىلارعا قارسى كوتەرىلدى. قاپ تاۋىندا ءشامىل اتقا قونعاندا, اق پاتشادان شەن العان بەك-سۇلتاندار اتاقتى قاجى مۇرات, اۆار جۇرتىنىڭ ابىرويى گامزات بەك, ەلىسۋ سۇلتانى دانيلدەر يىقتارىنداعى التىن زەرلى پاگوندى ج ۇلىپ تاستاپ كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلدى. بارلىعى دەرلىك ءشامىل ايتقان «وپاسىزدار جەردىڭ استىندا جاتسىن!» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ ىعىنا جىعىلدى. ناتيجەسىندە كوتەرىلىسشىلەر سانى 40 مىڭعا جەتىپ, 20 مىڭ تۇراقتى جاساق ۇستادى.
ال, قازاقتىڭ بي-سۇلتاندارى شە؟! كەنەسارىنى قولداپ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكە شىعۋدىڭ ورنىنا پاتشانىڭ سولداتتارىمەن بىرىگىپ وعان قارسى تۇردى. اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين 1840 جىلى 5 اقپاندا كەنەسارىعا كورسەتكەن قارسىلىعى ءۇشىن پاتشادان «پولكوۆنيك» شەنىن الدى. ارقا وڭىرىنە اتاقتى بيلەردىڭ ءبىرى كىشكەنتايدىڭ اققوشقارى كەنە حاندى قولداعان قازاق اۋىلدارىن شاپقانى ءۇشىن باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنان «التىن شاپان» سىيلىعىن الدى. 1843 جىلدىڭ تامىزىندا سۇلتاندار ا.جانتورە ۇلى مەن ب.ايشۋاق ۇلى كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى جاساق جابدىقتادى…
بىراق, يمام ءشامىل دە, كەنەسارى دا جەڭىسكە جەتكەن جوق. تەك قانا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلى تۇلعالار رەتىندە ەكەۋى دە تاريحتا قالدى. حان كەنە 1847 جىلى 45 جاسىندا قىرعىزداردىڭ قولىنان مەرت بولدى. يمام ءشامىل بولسا 1859 جىلى ورىستاردىڭ قولىنا ءتۇستى. ونى ولتىرۋگە وتارشىلاردان قورىقتى. ءشامىل ولسە قاھارلى تاۋلىقتاردىڭ تاعى ءبىر سويقانى باستارىن ءبىلدى. كالۋگادا ول اۋلاسىندا باۋ-باقشاسى مەن مەشىتى بار, ەڭ جاقسى ۇيلەردىڭ بىرىنە قونىستاندى. كەيىن يمامنىڭ داعىستاندا قالعان وتباسى دا تۇگەل وسىندا جەتكىزىلەدى. اق پاتشا ءشامىل ءۇشىن جىل سايىن قازىنادان 20 مىڭ رۋبل بولگىزىپ, يمامنىڭ وزىنە 15 مىڭ رۋبلدەي پەنسيا تاعايىندادى. 1868 جىلى مەككەگە بارىپ امان-ەسەن قاجىلىق پارىزىن وتەدى, 72 جاسىندا تاعى دا قاجىلىققا بارىپ, مەدينا جەرىندە دۇنيەدەن ءوتتى. سۇيەگى اتاقتى «باقي» زيراتىنا جەرلەندى. ال, ءبىزدىڭ كەنەسارىنىڭ سۇيەگى قايدا قالدى؟ باسى قايدا جاتىر؟ ىزدەسەڭ دە تابىلمايدى؟!
قازاقتىڭ رۋحى وسى كەزدەن باستاپ السىرەدى. وعان نەگىزگى سەبەپ, وتارلاۋدىڭ زاردابى بولسا, ەكىنشى تاراپتان اباي اتامىزدىڭ, «الىس جاقىن قازاقتىڭ ءبارى قاڭعىپ, اياماي ءبىرىن-ءبىرى ءجۇر عوي اڭدىپ…» دەگەنىندەي ساتقىندىق, اتاققا الدانباقتىق نەمەسە ء«ماز بولادى بولىسىڭ, ارقادان ۇلىق قاققانعا» دەمەكشى ماقتانشاقتىق سياقتى كەسەلدىڭ ۇلت ومىرىنە جالپىلاسىپ كەتۋىنەن تازا رۋحى لايلاندى.
قازاق ءھام كاۆكاز
مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارىڭىز: جوعارىداعى 2.9 ملن. تاۋلىقتار اراسىنان سوڭعى 50 جىلدا سامبو, دزيۋدو, ەركىن جانە گرەك-ريم كۇرەس تۇرلەرىنەن وليمپيادا, الەم, ەۋروپا چەمپيونى اتانعان 308 بالۋان تۋىپ شىعىپتى. ال, ءبىزدىڭ 13 ملن 910 مىڭ (الەم بويىنشا ناقتى قازاقتىڭ سانى) قازاقتان شىققان سوڭعى 50 جىلدا وليمپيادا, الەم, ەۋروپا چەمپيونى اتانعان ازاماتتاردى ساناپ كورىڭىز. بۇل ءبىر.
ارى قاراي ەپتەپ تەرەڭدەپ كورسەك: عالامدا جان سانى 946 مىڭ (850 مىڭى داعىستاندا تۇرادى) اۆار دەيتىن حالىق بار. جوعارىداعى يمام ءشامىل مەن راسۋل گامزاتوۆ وسى حالىقتىڭ ۇلدارى. وسىلاردان 42 وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارى شىققان ەكەن. بەرگى جاعىن عانا سۋىرتپاقتاپ ايتساق: حادجىمۋراد موگومەدوۆ (ەركىن كۇرەس, اتلانتا – 1996), ساگيد مۋرتازاليەۆ (ەركىن كۇرەس, سيدنەي – 2000), ماۋلەت باتىروۆتار (ەركىن كۇرەس, افينى-2004, بەيجىڭ – 2008) وليمپيادا جەڭىمپازى اتانىپتى. بۇعان الەمنىڭ كوپ مارتە چەمپيونى الي اليەۆتى قوسىپ قويىڭىز. ال, بار-جوعى 431 مىڭ قۇمىقتان: تەك قانا ءبىر ەركىن كۇرەس تۇرىنەن وليمپيادا چەمپيوندارى مەن جۇلدەگەرلەرى – سايپۋللا ابسايتوۆ, ماگومەد – گاسان ابۋشەۆ, راسۋل باتتالوۆ, يلياس بەكبۋلاتوۆ, باحتيار احمەتوۆ, الەم جانە ەۋروپا چەمپيوندارى مەن جۇلدەگەرلەرى – ناسرۋللا ناسرۋللاەۆ, ناريمان يسراپيلوۆ, مۋراد رامازانوۆتار شىقسا, بارلىق كۇرەس تۇرلەرى بويىنشا 17 بالۋان وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى اتانىپتى. لەگزيندەر بولسا 385 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. بىزگە قاراعاندا جان سانى 26 ەسە از. ال, بالۋاندارىنىڭ ناتيجەسى بىزدەن كەم ەمەس. دزيۋدودان الەم چەمپيونى سادير ايۆازوۆ, تەلمان كۋربانوۆ جانە تاۋەلسىز ازەربايجان (وسى ەلدىڭ اتىنان كۇرەسكەن) تاريحىندا تۇڭعىش وليمپيادا جەڭىمپازى بولعان نازيم كۋربانوۆ بار. سامبودان الەم چەميونى اتانعان: ەلدار اليەۆ, نازير مامەداليەۆ, يسلام مامەدوۆ. ەركىن كۇرەستەن الەمنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى رۋسلان اشۋراليەۆ ت.ب. كەتە بەرەدى. تاۋلىقتاردىڭ قۇرامىنداعى دارگينتستەردىڭ سانى 490,4 مىڭ ادامدى قۇراسا, 14 جىگىتى ءار قيلى كۇرەس تۇرلەرىنەن وليمپيادا جانە الەم, ەۋروپا چەمپيونى اتانىپ ۇلگەرىپتى. اتاپ ايتقاندا, 1995 جىلى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك بالۋانى اتاعىنا يە بولعان, ەركىن كۇرەستەن الەمنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى, ەۋروپانىڭ 4 دۇركىن چەمپيونى ماگومەد ازيزوۆ, ەۋروپا چەمپيونى الي يساەۆ, الەم كۋبوگىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى رۋسلان كاراەۆ, ەۋروپانىڭ ەكى مارتە جەڭىمپازى, الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى بۋزاي يبراگيموۆ ت.ب. داعىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن جوعارىداعى ءتورت حالىقتان باسقا: نوعاي (40,4 مىڭ), لاك (161 مىڭ), تاباساران (118 مىڭ), اگۋل (28 مىڭ), تساحۋر (9,8 مىڭ), تات (0.2 مىڭ)… ت.ب. جۇرتتاردىڭ ۇلاندارى دا قاشاننان بەرى تۋ ۇستاپ, تۇلپار ءمىنىپ ۇيرەنگەن. اتاپ ايتقاندا, ەركىن كۇرەستەن وليمپيادا چەمپيونى شيرۆاني مۋرادوۆ (لاك), وليمپيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى ناسي بۋلگاەۆ (اگۋل), دزيۋدودان الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى كامال حان-ماگومەدوۆ (تاباساران) جانە 2002 جىلى فۋتبولدان وتكەن الەم بىرىنشىلىگىندە «التىن گول» سوعىپ تۇرىك قۇراماسىن قولا مەدالعا جەتكىزگەن يلحان مانسىز (نوگاي) ت.ب.
جوعارىداعى ۇلت- ۇلىستار سياقتى داعىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا بولماسا, جالپى تاۋلىقتار دەيتىن اتقا يە, كاباردين-بالقار (545 مىڭ), ادىگەيلەر (128,5 مىڭ), وسەتيندەردىڭ (516 مىڭ) سپورتتا جەتكەن جەتىستىكتەرى ءبىزدى ون ورايدى. ءجۇز جيىرما سەگىز مىڭ ادىگەيلەردىڭ 48 ۇلانى, سامبو, ەركىن كۇرەس, گرەك ريم, دزيۋدودان وليمپيادا, الەم, ەۋروپا چەميونى نەمەسە جۇلدەگەرى (الەم, ەۋروپا كۋبوگى يەگەرلەرى) اتانىپ ۇلگەرگەن ەكەن. جەتىستىكتىڭ باسى 1948 جىلى وليمپيادانىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن گۋشە ياشاردان باستالسا, ارى قاراي اتالاي ماحمۇد, ارامباي ەميج, اسلانبەك حۋشتوۆ ت.ب. كەتە بەرەدى. ال, الەمدە جارتى-اق ميلليون وسەتيندەردىڭ جەتىستىگى ادىگەيلەردەن كەم تۇسپەيدى. ەركىن كۇرەستەن الەمنىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى بەسيك كۋدۋحوۆ, ەكى دۇركىن چەمپيونى تايمۋراز دزگوەۆ, وليمپيادانىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى سوسلان انديەۆ, ءۇش دۇركىن چەمپيونى ارتۋر تايمازوۆ (وزبەكستان اتىنان كۇرەسىپ ءجۇر), الەم جانە ەۋروپا چەمپيوندارى: يبراگيم الداتوۆ, يۋ. گۋسوۆ, الان دۋداەۆ, اراۆات سابەەۆ, يربەك فارنيەۆ… ت.ب. كاباردين-بالقار باۋىرلارىمىزدىڭ دا ونشاقتى ءجىگىتى كۇرەستە الەمدىك دەڭگەيدە كوتەرىلگەن ەكەن. اتاپ ايتقاندا: بيليال ماحوۆ, مۋليد لامپەجەۆ, انزور ۋريشەۆ, الەكسەي كازيەۆ, ارسەن مايروۆ, راسۋل ماشەزوۆ… ت.ب.
كۇرمەۋ
وسى جەردەن تىزگىندى تارتتىق. ەرتە يمام ءشامىلدى جاۋدىڭ سولداتتارى گۋنيب تاۋىندا قورشاۋعا الادى. شاكەڭ بيىك تاۋدىڭ ۇستىنە شىعىپ نامازىن وقيدى. سول ساتتە ءبىر قولىنا وق تيەدى. يمام وعان ءمان بەرمەي قۇلشىلىعىن جاساپ ورنىنان تۇرادى. قاسىنداعى نوكەرلەرى: «يمام ءسىز جارالاندىڭىز» دەسە, ءشامىل ونى ەلەڭ قىلماي: «قويىڭدارشى, مەنىڭ جارامدا تۇرعان تۇكتە جوق, ەرتەڭ جازىلادى, ال, كۇللى داعىستان جارالانسا ول قالاي جازىلماق» دەپ قايعىرعان ەكەن. سول سياقتى جەكە ادامىنىڭ بويىندا وتتى رۋحتىڭ بولماۋى مۇمكىن, ال, كۇللى ۇلتتىڭ بويىنان وتتى رۋح وشسە نە بولماق!!!
