ارقا اندەرى مەكتەبىنىڭ شەبەر ورىنداۋشىلارى قايرات بايبوسىنوۆ, مايرا ءىلياسوۆا, قاپاش ق ۇلىشەۆا, رامازان ستامعازيەۆ, ساۋلە جامپەيىسوۆا جانە ت.ب. وزدەرىنىڭ رەپەرتۋارلارىنان ۇكىلىنىڭ اندەرىن تۇسىرگەن ەمەس. ونىڭ «گاككۋ», «ماقپال», «قاراقات كوز», «التىباسار», «جيىرما بەس», «جەلدىرمە», «سۇيگەنىم», «اراراي», «قالدىرعان» جانە ت.ب. قىرىقتان استام اندەرىن ەستىگەندە جان-دۇنيەسى بوساپ, بويى بالقىمايتىن قازاق جوق. «گاككۋدى» العاشقى بولىپ ۇلكەن ارەنادا شىرقاعان كۇلاش بايسەيىتوۆا وسى ءاننىڭ قۇدىرەتىمەن كەزىندە كسرو قولاستىنا تەگىس تانىلعان.
ىبىراي ساندىباي ۇلى سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى وسكەن اۋىلىنىڭ تۇبىندە تۋىپ وسكەن. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە ءبىرشاما دەرەكتەر بار.
كولحوزداستىرۋ جىلدارىندا ۇكىلىنىڭ اعايىن-تۋىسقاندارى وسى كولحوزعا بىرىككەن. «ساندىبايدىڭ ءانشى بالاسى» اتانعان ءتۋابىتتى دارىن جاس شاعىنان وسى ولكەنىڭ جىر سۇلەيلەرى مەن كومەيى سۋىرىلعان انشىلەرى ءبىرجان سال, اقان سەرى, ورىنباي, شوجە, بالۋان شولاق اندەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن.
ۇكىلى ىبىراي تۋرالى ساكەن سەيفۋليننەن باستاپ, ءسابيت مۇقانوۆ, احمەت جۇبانوۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, قالي جانتىلەۋوۆ, مولداحمەت تىربيەۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, بەرتىن ەستاي مىرزاحمەتوۆ, سەرىك نەگيموۆ, جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, تولەگەن قاجىباەۆ, ءراشيت كارەنوۆ, جۇماباي ەسەكەەۆ, زەينوللا اكىمجانوۆ جانە باسقا دا ونداعان اۆتورلار جازدى. دراماتۋرگ شاحمەت حۇسايىنوۆ ىبىراي تۋرالى ەڭ العاشقى بولىپ «قايران گاككۋ» پەساسىن جازدى.
بىراق, ءوزىنىڭ شىعارمالارى ەكى شاعىن كىتاپ بولىپ شىققانى بولماسا ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن ماڭىزدى ماقالالار, زەرتتەۋلەر قۇراستىرىلىپ, جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان جوق. 160 جىلدىعىنا وراي وسى ماسەلە قولعا الىنسا ۇكىلىنىڭ ونەرى مەن ونەگەسى ۇرپاققا جەتە بەرەر ەدى دەپ ويلايمىز.
ءان پاديشاسى اتانىپ, جۇرگەن جەرى قىزىق پەن دۋمانعا تولى بولسا دا ۇكىلىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى ايانىشتى بولعان. ول تۋرالى ەستاي مىرزاحمەت ۇلى «ۇكىلى ىبىراي: تەرگەۋ. ۇكىم» دەگەن «سارى ارقا» جۋرنالىنا شىققان («جاڭا سارى ارقا», 2006 جىل, №3), كاكىمبەك سالىقوۆ «ۇكىلى ىبىراي تۋرالى ۇزىك سىر» («ەق» 25.06.2003 ج), ە.قايىربەكوۆ پەن جاراسباي سۇلەيمەنوۆ «ۇكىلى ىبىراي قالاي قۋعىندالدى؟» دەگەن 1994 جىلى «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە شىققان ماقالالارىندا جازعان.
سوڭعى ماقالانى جاراسباي سۇلەيمەنوۆ اعامىز سول كەزدەگى وبلىستىق ۇقك باستىعى ە.قايىربەكوۆ دەگەن ازاماتتىڭ كومەگى ارقىلى ۇكىلىنىڭ «قىلمىستى ءىسىن» زەرتتەۋ ارقىلى جازعان. وندا بىلاي دەپ جازىلادى: «...مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ (گپۋ) بۇرىنعى ايىرتاۋ اۋداندىق وكىلى جۇماباي شاياحمەتوۆ (كەيىن قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان وسى كىسى ج.س.) جۇرگىزگەن بۇل ءىس 1930 جىلعى قاراشانىڭ 4-ىندە قوزعالعان. ناق سول كۇنى 72 جاسار ىبىراي ساندىباەۆ قاماۋعا الىنادى. سوندا وعان قانداي ايىپ تاعىلادى؟ بۇل ارادا باسىن اشىپ الاتىن ءبىر جاي اقىننىڭ ءىسى 1921 جىلعى وقيعالارعا بايلانىستى جۇرگىزىلگەن. ودان جاۋاپتى شاياحمەتوۆتىڭ ءوزى العان. ول ىبىراي ساندىباەۆقا العاشقى كەزدەسۋدە «كولحوز قۇرىلىسىنا قارسى ۇگىت-ناسيحات تاراتقانى» ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلاتىنىن حابارلاعان...».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە 1921 جىلعى شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىستى ءبىراز ماتەريالدار بار. حالىق العاش رەت اشارشىلىقتان قىرىلىپ, ونىڭ ۇستىنە «سوعىس كوممۋنيزمى ساياساتى» دەگەن شەكتەن شىققان سالىق جۇيەسىنە قارسى شىعىپ, قازاق پەن ورىس شارۋالارى بىرىگىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسكە شىققان. كونوۆالوۆكا سەلوسىندا قۇرىلعان كوتەرىلىستىڭ شتاب مۇشەلەرى قاتارىنا قازاقتاردان ماكەنوۆ حايروللا, تەمىربەكوۆ ءابجان, قاپاروۆ كەنجەاحمەت, ەسەنوۆ اقنۇر, ماكەنوۆ مۇحامەتجاندار كىرگەن. ۇكىلى دە سول قاتاردا بولعان دەگەن دەرەك بار. «قازاق قوعامىنان 1921 جىلعى باتىس ءسىبىر «كۋلاكتار» كوتەرىلىسىنە قاتىسقانداردىڭ ءبىرازى باي دا, باعلان دا ەمەس, جاي, قاراپايىم قوعام مۇشەلەرى بولاتىن. كەڭەستىك بيلىككە قارسى شىققاندار تەك بايلار مەن بۋرجۋازيالىق ينتەلليگەنتتەر بولدى دەگەن بۇل بولشەۆيكتىك يدەولوگيا جاساعان كوپ اڭىزدىڭ ءبىرى ەدى», - دەپ جازدى ارتىنان وسى وقيعانى زەرتتەگەن تاريحشى م.قويگەلديەۆ.
ج.سۇلەيمەنوۆ اعامىز ءوزىنىڭ ماقالاسىندا ىبىرايعا تاعىلعان وسى ايىپقا نەشە ءتۇرلى اۋىل ىشىندەگى جالالار دا قوسىلعانىن جازادى. اقىرى وگپۋ ءانشىنى ۇلعايعان جاسىنا قاراماستان: «1930 جىلعى 20 قاراشادا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ (وگپۋ) قاۋلىسى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىپ, مال-مۇلكىن كونفيسكەلەۋ جونىندە ۇكىم شىعارعان. بىراق كەيىن وسى ۇكىم بۇزىلىپ, اقىن ون جىلعا باس ەركىنەن ايىرىلادى. جازاسىن وتەۋ ءۇشىن قيىر شىعىس لاگەرىنە جىبەرىلەدى. مىنە, وسىدان كەيىن ونى كوردىم, ءبىلدىم دەگەن ادام بولعان ەمەس», دەپ جازىلعان ماقالادا.
وتكىر ءتىلدى ىبەكەڭنىڭ كولحوزداستىرۋدى ءازىل-شىنى ارالاس شەنەپ جازعان:
«تۇلپارلاردى مىنگىزگەن,
جال-جايانى جەگىزگەن,
بارقىتتان كيىم كيگىزگەن,
سۇلۋلاردى سۇيگىزگەن,
يدرانومايت نيكولاي.
ماستەكتەردى مىنگىزگەن,
تايىنشا-تورپاق جەگىزگەن.
تۇرەگەلتىپ س...گەن,
كەنەپتەن شالبار كيگىزگەن,
سپاسيبو, كومەنەس», - دەگەن سياقتى
ولەڭدەرىن دە سالپاڭ قۇلاق ساتقىندار وكىمەتكە توندىرە جەتكىزگەنى داۋسىز. ىبەكەڭنىڭ وسى ءاجۋا ولەڭى بارلىق قازاققا تاراپ, ونى بىرنەشە ءتۇرلى نۇسقادا ايتاتىندار بار. ءتىپتى, اۆتورلىعى باسقا ادامدارعا تەلىنىپ كەتكەن جەرلەرى دە از ەمەس. ال سوتتالىپ, ايدالىپ بارا جاتقاندا ايتقان:
«گپۋ دەگەن سوتىڭىز,
ءجۇرىپ تۇر عوي حوتىڭىز.
وڭكەي شالدى ايداتىپ,
قيسايماي ما ك...ءڭىز», - دەگەنى قايسار جاننىڭ قايىسپاي,
سول كەزدەگى قاندى وكىمەتتى بارىنشا كەكەپ كەتكەنىن كورسەتەدى.
بەلگىلى جۋرناليست سماعۇل راحىمبەك ۇكىلى ىبىرايدىڭ ايداۋدا جۇرگەندە شىعارعان «قالدىرعان» ءانىنىڭ ءبىر نۇسقاسىنىڭ تاريحى تۋرالى «تايگاداعى ءتۇس. “قالدىرعان” ءانى» دەگەن زەرتتەۋ ماقالاسىندا تاماشا سۋرەتتەپ, جازدى. كوركەم پۋبليتسيستيكا جانرىمەن جازىلعان بۇل ماقالا بىلاي باستالادى: «تايگا ءىشىنىڭ ايازى بۇگىن ەرەكشە شاڭىتىپ تۇر. باراكتان بارىنشا جىلى كيىنىپ شىققان قاريا قۋاتى قايتا باستاعانىن بويىنىڭ لەزدە قالتىراپ قويا بەرگەنىنەن اڭعارعانداي بولدى. قالىڭ وپپا قاردان مالتىعىپ, بىرەر اتتاپ ۇلگەرگەنى سول ەدى, جايدىڭ وتى تۇسكەندەي الدە نە جاقىن ماڭنان شاتىر ەتتى. قاراعاي, سامىرسىندار سەلك ەتىپ, اعاشتاردىڭ ءون بويلارىنان قار ۇشقىنى ساۋلاپ قويا بەردى. الگىندە عانا تۇلعاسى اسپانداي زورايعان الىپ قاراعاي ايازعا شىداماي قاق ايىرىلعان ەكەن. وزەگىنىڭ قىزعىلت بەتتەرىنەن سارى التىنداي شىرىنى بۇلاق بولىپ اعىپ جاتىر. “عۇمىرى بىتكەن سوڭ, قاراعاي دا جىلايدى ەكەن-اۋ” – دەپ, تەبىرەندى اقىن جانى», دەي كەلىپ, اقىننىڭ «قالدىرعان» ءانى وسىندا شىققانىن ايتادى:
شىركىن ءبىر دۇنيە كەڭ ەدىڭ,
ءبىراز كۇن الداپ بوگەدىڭ.
وكپەلەدىم, دۇنيە-اي,
«قايداسىڭ, ىبىراي, دەمەدىڭ؟
ارعىن, نايمان ۇلىنان,
تالايدان سارقىت جەپ ەدىم.
جەتپىستەن اسقان شاعىمدا,
ساقال, مۇرتىم قۋارىپ,
تامىر بىتكەن سۋالىپ,
نەلىكتەن مۇنشا جۇدەدىم.
بىراق, الىستا جاتقان جۇرتىنا ۇكىلى ىبىرايدىڭ ايگىلى “قالدىرعان” ءانىنىڭ وسى جەتىنشى نۇسقاسى جەتپەگەن. جازىقسىز جەر اۋدارىلعان اقىننىڭ ءوزى 76-عا قاراعان شاعىندا جات جۇرتتا, تۋعان ەلىنەن جىراقتا كوز جۇمدى, دەپ جازادى اۆتور. دەگەنمەن وسى جەرى شىندىقتان اۋىتقىعان, ويتكەنى بارلىق انىقتامالىق قۇجاتتاردا ۇكىلى ىبىراي 1860 جىلى تۋىپ, 1932 جىلى, ياعني 72 جاسىندا ومىردەن وتكەن دەپ كورسەتىلگەن.
ۇكىلىنىڭ تۋعان جەرىندەگى, اۋىل-ايماق اراسىندا ايتىلاتىن كوپتەگەن ەستەلىكتەردى جيناپ, ءبىراز ءانىنىڭ شىعۋ تاريحىن دا قوسىپ, جەرگىلىكتى قارت ۇستاز ساركەن قۇلماعامبەت اعامىز دا «قايران گاككۋ» دەگەن شاعىن جيناق شىعارعان ەدى. ونىڭ دا ىبىرايدىڭ تاريحىن سوڭىنا ءتۇسىپ زەرتتەۋشىلەرگە بەرەرى مول.
ۇكىلى ىبىرايدىڭ 1960 جىلى اقتالۋىنا تىكەلەي ۇلەس قوسقان ادام داڭقتى جەرلەسىمىز, جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ. ونىڭ سول كەزدەگى قازاقستان كپ وك يدەولولگيا جونىندەگى حاتشىسى ن.جاندىلدينگە جازعان حاتى ساقتالعان. وندا جازۋشى بىلاي دەيدى: «ۆ نىنەشنەم ايىرتاۋسكوم رايونە كوكچەتاۆسكوي وبلاستي جيل ودين يز يزۆەستنەيشيح كازاحسكيح اكىنوۆ ي كومپوزيتوروۆ يبراي ساندىباەۆ. ۆ 1929 گودۋ, نا ستاروستي لەت, ون بىل «راسكۋلاچەن», ارەستوۆان ي, گوۆوريات, ۆسكورە ۋمەر ۆ زاكليۋچەني», دەي كەلىپ ودان ءارى سابەڭ ۇكىلى ىبىرايدىڭ ونەرىن, كەڭەس وداعىن, لەنيندى العاشقى بولىپ جىرلاعانداردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكە الىپ, ونى اقتاۋ كەرەك ەكەنىن ۇسىنادى. «سپراۆەدليۆوست ترەبۋەت, چتوبى نارودنىي اكىن يبراي ساندىباەۆ بىل رەابيليتيروۆان», دەپ ءسوزىن قورىتادى سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى ءارى ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى ءسابيت مۇقانوۆ.
وسىدان كەيىن ۇكىلى ىبىراي اقتالىپ, ونىڭ جارقىن ەسىمى ەلىنە ورالعان. قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانىنداعى تۋعان اۋىلى «ۇكىلى ىبىراي» اتالادى. وسى جەردە ۇكىلى 1860 جىلى ومىرگە كەلگەن. جالعىزتاۋدىڭ باۋىرىن جايلاعان جاقسىلىق قاراۋىلدان شىققان اقىننىڭ اتا تەگى دەرىپسال سابدەننەن تارايدى. سابدەن ابىلاي حاننىڭ ءارى دوسى, ءارى داڭقتى باتىرى بولعان ايگىلى كىسى. جەرلەستەرى «اسپانداعى اققۋعا ءۇنىن قوسقان» ءانشىنى ارداقتاپ, وبلىس ورتالىعى قىزىلجار قالاسىندا وعان ەسكەرتكىش جانە ەسىمى بەرىلگەن شاعىن ساياباق اشقان.
قىزىلجارداعى «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» تۋرالى دا ىبەكەڭ ءوزىنىڭ ءبىر ولەڭىندە ايتىپ كەتەدى. ونىڭ مىناداي:
«ابىلايدىڭ اق ءۇيى
قىزىلجار دەگەن قالادا
جارعا جاقىن سالىنعان...» - دەگەن جولدارى بار. ولەڭ 1926 جىلى وبلىستىق «بوستاندىق تۋى» گازەتىنە باسىلعان.
قازاق ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى رەتىندە – ۇكىلى ىبىرايدىڭ اقىن, ءانشى عانا ەمەس قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقان تۇلعا رەتىندە ۇلىقتالاتىن شاعى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستالۋى كەرەك-ءتى. بىراق بۇل جاعى ءالى دە شابانداۋ. كەڭەس وداعى جىلدارىندا ونىڭ اندەرى كوپ ايتىلعانىمەن ازاماتتىق قىرى – كەڭەس رەجىمى تۋرالى ايتقان اششى مىسقىلدارى, حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان ءاجۋالارى, ونىڭ ۇستىنە 1921 جىلعى «سوعىس كوممۋنيزمى» ساياساتىنا قارسى كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ۇنەمى بەتكە شىركەۋ بولىپ, اقىننىڭ بۇل قىرلارى اشىلمادى. قازىر قايسار تۇلعانىڭ وسى قىرلارىن اشاتىن دا كەز كەلدى دەپ سانايمىز. ونىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق سيپاتتارى مول ەكەنى داۋسىز.
ساۋلە مالىكوۆا,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنىڭ ديرەكتورى,
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
