رۋحانيات • 17 ءساۋىر، 2020

كىسىلىك كىتابى

55 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتى ساقتايتىن – رۋحاني قۇندىلىق، قادىرلى قاسيەت، سالت-سانا، ءتىل، ءدىل، جۇرتتى ساقتايتىن – يەسى سانالاتىن قازاقتىڭ كيەلى جەرى، نەسىن ايتاسىڭ، باعىن اشار، تاعىن بەكىتەر بايلىعى. وسىنى تۇگەندەگەن، تۇسىنگەن، ءسويتىپ تۇلەتە العان، ۇرپاعىنا ميراس ەتكەن ەلدەردىڭ ىرگەسى بەرىك، ەڭسەسى بيىك. ونى قوجىراتقانداردىڭ تىرەكسىز قالعان تىرلىگىنە ارعى-بەرگى تاريحقا، قازىر دە شەڭبەر ىشىندە شەرلى كۇي كورىپ جاتقانداردىڭ ۇنىنە وي جىبەرسەڭ اڭعاراسىڭ دا الاڭ بولاسىڭ. ەلدىگىمنەن ايىرما، ازاتتىعىمدى باياندى ەت، ءتىل كوزدەن، سۇرقاي سوزدەن ساقتا دەيسىڭ. كەيدە جىلبىراي سويلەپ،سىعىرايا قاراپ، اسىڭدى ءىشىپ وتىرىپ-اق داستارقانىڭدى ءتىلىپ كەتەتىن ارام پيعىلدار از ەمەستىگىن كورگەندە، كوكەيىڭە ءبىر تاس بايلانىپ قالعانداي بولاسىڭ. مۇنداي وعاشتاۋ ويعا قاراشاش توقسانبايدىڭ «سىر-سىمبات» دەگەن كىتابىن وقىپ وتىرعاندا تاپ بولدىق. قاي ماقالانى، سۇحباتتى قاراساڭ دا ۇلت وكىلى: ۇلت ونەرى، ۇلت ونەرپازى، ولارمەن قاناتتاس ۇلت ارداقتىلارى، ۇلتتىڭ سالت-ساناسى، ونىڭ ارعى باستاۋى، بەرگى جاڭعىرۋى، قالىبىن بۇزباي ساقتاپ قالۋ – ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاق بولمىسى الدىڭنان شىعادى.

ءبىرىنشى ءبولىم – جول جازبالاردان تۇرسا، ەكىنشى ءبولىم – قازاق ونەرىنىڭ وركەندەۋ ورىسىنە، قازاق ءسوزىنىڭ ساڭلاقتارىنا، وزگە جۇرتتاردىڭ ايتۋلارىنا ارنالىپتى. ءۇشىن­شى بولىمدە – ءانشى مەن سازگەرلەر، ءتورتىنشى بولىمدە جاقسىلار جاراتىلىسى، وقىرمان قولىنا تيگەن كىتاپتاردىڭ تابىسى قاعا بەرىس­تە قالماي باياندالىپتى.

راسىندا، بۇگىنگى ۇلت باسپاسوزىندە قارا­شاش توقسانبايدىڭ ءوز ورنى، ءوز ورنەگى، ءوز سوقپاعى بار. اسىرەسە ونەر تاقىرىبىن جازۋ­داعى ونىڭ قارىمى، قابىلەتى، شىم كەستە­دەي قارا ءسوزدى ويلى يىرىمدەرمەن قۇبىل­تا ۇشتاستىرۋ بارىسىنداعى ىزدەنىستەرى تاسقا باسقاندا وشپەس تاڭباداي كورىنەدى. كورىپ، ءبىلىپ جازعان ءجۋرناليستىڭ ماقالاسى كوركەم شىعارماداي بولاتىنى الىمساقتان بەلگىلى. جىر نوسەرىندەي توگىلىپ كەتكەندە بىلايعى وقىرماندى قويىپ، توردەگىلەردىڭ دە سۇي­سىنگەنىنە تالاي كۋا بولدىق. قاراشاشتىڭ جولساپارلارىنىڭ ءجونى بولەك. ايتالىق، باياناۋىل باعىتىنداعى بايلامدارى، وڭتۇس­تىك ورامدارى، ماسكەۋ، پاريج، انكارا، توكيو، وزگە دە الەم قالالارىنداعى ۇلت ونە­رىنىڭ جاۋھار قويىلىمدارى بويىنشا قالام تەربەگەن وي تولعامدارى – قازاق حالقىنىڭ تامىرى تەرەڭ ۇلت ەكەنىن ايقىن دايەكتەيدى. ۇلت ونەرى وزگە جۇرتتاردى قالاي سۇيسىنتكەنىن تەرمەلەپ جازعاندا تەرەڭگە بويلاپ كەتەدى.

ەكىنشى ءبولىمنىڭ بەتاشارىن «بال جيناعان اراداي عۇمىر كەشتىم» دەپ ۇلت تەاترىنا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ، تىڭ ءۇردىس اكەلگەن اتاقتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ تۋعان جەرى، وسكەن ورتاسى، بەت العان جاعىنان قايتۋدى بىلمەيتىن قايسار مىنەزى، ماسكەۋدە العان ءبىلىمى، 25 جاسىندا تالايدى تامساندىرعان بىلىگى، ۇستازدارىنا، قوس قاناتى سانالعان ىدىرىس (نوعايباەۆ) پەن انۋارعا (مولدابەكوۆ) دەگەن ءىلتيپاتى، شاكىرتتەرىنە ادالدىق – ءبارى دە قازىر ارامىزدا جوق اسىلدىڭ كوزى باردا ايتىپ كەتكەن ۇلگىسى سەكىلدى كورىنەدى.

ال:

شىعارعان شىندىق اردى ەستەن،

زۋىلداقتاردى قان كەشكەن،

ماحامبەتتەن قالعان ناركەسكەن –

ايبالتا-جىرمەن شاپسام دەپ،

شاڭىن ءبىر ءسويتىپ، قاقسام دەپ،

ادىلەتتىڭ شامىن عالامعا،

قاراماي قۇرساۋ-قامالعا،

لاۋلاتىپ سولاي جاقسام دەپ،

قاتۋلانعان جىر پاتشايىمى فاريزا وڭعار­سىنوۆامەن بولعان اڭگىمە دە اسەرلى.

التىنبەك قورازباەۆ، جاسىنداي جارقىل­داپ وتكەن، مارقۇم باتىرحان شۇكەنوۆ، ۇلتتىڭ ۇلى، كۇندەلىكتى تىرلىكتى، جالعان اتاقتى ويلاماي ۇلت كەلەشەگىنە، ۇرپاق بولا­شاعىنا ادال قىزمەت ەتكەن كەمەل ازامات، جۇرت ءىسىن وزگەگە سىلتەمەي، سىلتاۋ ايت­پاي، سۇرقاي زاماندا باسىن بايگەگە تىگىپ اتقارعان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ جارىمەن جۇرگىزىلگەن سۇحبات، قازاق ءبيىنىڭ ءبىر ءداۋىرى دەۋگە تۇراتىن داۋرەن ءابدىروۆ، ول كورگەن الۋان قىرلى، ءبىر سىرلى شاشۋباي (1952 جىلى ومىردەن وزعان)، اقىن ورىنداعان «ورتەكە» ءبيى، قازاق بيىندەگى ەر ادامداردىڭ رولىنە ءۇڭىلىپ، ىسقاق، جاقىپبەك سياقتى ەل ىشىندەگى ونەرپازداردىڭ جەتپىستەن اسسا دا بۋىن ءبيىن بيلەگەنىن تاراتىپ ايتقان ونەر قايراتكەرىنىڭ: «بي دەگەنىمىز – حالىقتىڭ قاناتى» دەگەن ءتۇيىنىن دايەككە كەلتىرەدى.

ونەر مەن ءسوزدى قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قاتار ۇستاعان اشىربەك سىعاي سەكىلدى ءبىلىم­دار سىنشىمەن اڭگىمە، ۇلت ونەرىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن ءادىل بەستىباەۆتىڭ ۇلت ءانىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ، وپەرالىق جاۋ­ھارلارمەن تەڭەستىرۋ، قازاق توپىراعىندا اناۋ جىلداردان-اق يتاليانىڭ وپەرالارىن كەلىستىرە شىرقاعان كەنجەعالي مىر­جىقباي، كۇي الەمىندە وشپەس ءىز قالدىرعان كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ، «ەركە سىل­قىمنىڭ» يەسى ءابدىمومىن جەلدىباەۆ شىعار­ماشىلىقتارىنا بارلاۋ جاساۋ، بايان­عالي ءالىمجانوۆتاي دارىندى ازاماتپەن وي ءبولىسۋ – بارىندە دە ونەر قۇدىرەتىنە ءتانتى ەتەدى.

ءتورتىنشى بولىمدە ق.توقسانباي ءسوز ونەرى­نىڭ قايراتكەرلەرى جايلى قالام تەربەيدى. قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان كەشەگى ۇلى شەراعاڭ، شەرحان مۇرتازامەن بولعان اڭگىمەدە ارىسىمىز تاعى ءبىر ونەگە كورسەتىپ، ارىپتەس ءىنىسى ءادىل دۇيسەنبەك تۋرالى اعىنان جارى­لىپتى. بۇل اعانىڭ ىنىگە دەگەن شىنايى ءىلتيپاتى، ۇلگىسى دەپ بىلدىك. جۋر­ناليستەر تۋرالى ايتا كەلىپ: «بۇل ورايدا ولاردىڭ جەپ جۇرگەنى جانتاق تا، ارقالاعانى التىن دەپ ايتپاسقا لاجىڭ قالمايدى. «قاس­قىردى اياعى اسىرايدى» دەيدى عوي. جۋر­ناليست تە سول تاعدىرلاس، كوپ ءجۇرۋدى، دامىلسىز زەرتتەۋدى، اقيقاتقا كوز جەتكىزگەنگە دەيىن تىنباي ىزدەنۋدى تالاپ ەتەدى»، – دەيدى شەر­اعاڭ. ول زاماننىڭ جۋر­ناليستەرى سولاي بولسا، بۇگىنگى جۋرناليستەرگە اقپارات جەتىپ ارتىلادى. تەمىرگە تەلمىرسە ءبارى الدىنان شىعادى. بىراق ول تىكەلەي تىلدەسكەندەي، كوزبەن كورىپ كوڭىلگە تۇيگەندەي بولا قويار ما ەكەن؟..

سول سەكىلدى قازاق بەيبىت قۇسانبەكتىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىنا ءۇڭىلىپ، «كوز جازىپ قالدىم دوستاردان» (ب.قۇسانبەك) دەپ ماڭگىلىككە كوز جازىپ قالعان تۇرعىلاسى جاي­لى سىر شەرتىپ، كەستەلى جىرىنا، ازامات­تىڭ سيپاتىنا توقتالادى. بەينەسىن كوز الدى­ڭا اكەلەدى.

تاقىرىپ اياسىن مارجان ءتىل مەن كوركەم ويدى ۇشتاستىرا كەلىپ، تۇشىمدى ءتۇيىن جاسايتىن، بولمىسى ءبۇتىن، ءوز ماقسات-مىندەتى جولىندا تابانىنىڭ ءبۇرى مىقتى قاراشاش توقسانبايدىڭ جاقسىلار بەينەسى كەلىسىم تاپقان بۇل تۇڭعىش كىتابى – ۇلتتىق ونەردىڭ جىلناماسى، كىسىلىك كىتابى دەۋگە تۇراتىن كەمەل دۇنيە ەكەنى ءشۇباسىز اقيقات.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار