ءبىرىنشى ءبولىم – جول جازبالاردان تۇرسا, ەكىنشى ءبولىم – قازاق ونەرىنىڭ وركەندەۋ ورىسىنە, قازاق ءسوزىنىڭ ساڭلاقتارىنا, وزگە جۇرتتاردىڭ ايتۋلارىنا ارنالىپتى. ءۇشىنشى بولىمدە – ءانشى مەن سازگەرلەر, ءتورتىنشى بولىمدە جاقسىلار جاراتىلىسى, وقىرمان قولىنا تيگەن كىتاپتاردىڭ تابىسى قاعا بەرىستە قالماي باياندالىپتى.
راسىندا, بۇگىنگى ۇلت باسپاسوزىندە قاراشاش توقسانبايدىڭ ءوز ورنى, ءوز ورنەگى, ءوز سوقپاعى بار. اسىرەسە ونەر تاقىرىبىن جازۋداعى ونىڭ قارىمى, قابىلەتى, شىم كەستەدەي قارا ءسوزدى ويلى يىرىمدەرمەن قۇبىلتا ۇشتاستىرۋ بارىسىنداعى ىزدەنىستەرى تاسقا باسقاندا وشپەس تاڭباداي كورىنەدى. كورىپ, ءبىلىپ جازعان ءجۋرناليستىڭ ماقالاسى كوركەم شىعارماداي بولاتىنى الىمساقتان بەلگىلى. جىر نوسەرىندەي توگىلىپ كەتكەندە بىلايعى وقىرماندى قويىپ, توردەگىلەردىڭ دە سۇيسىنگەنىنە تالاي كۋا بولدىق. قاراشاشتىڭ جولساپارلارىنىڭ ءجونى بولەك. ايتالىق, باياناۋىل باعىتىنداعى بايلامدارى, وڭتۇستىك ورامدارى, ماسكەۋ, پاريج, انكارا, توكيو, وزگە دە الەم قالالارىنداعى ۇلت ونەرىنىڭ جاۋھار قويىلىمدارى بويىنشا قالام تەربەگەن وي تولعامدارى – قازاق حالقىنىڭ تامىرى تەرەڭ ۇلت ەكەنىن ايقىن دايەكتەيدى. ۇلت ونەرى وزگە جۇرتتاردى قالاي سۇيسىنتكەنىن تەرمەلەپ جازعاندا تەرەڭگە بويلاپ كەتەدى.
ەكىنشى ءبولىمنىڭ بەتاشارىن «بال جيناعان اراداي عۇمىر كەشتىم» دەپ ۇلت تەاترىنا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ, تىڭ ءۇردىس اكەلگەن اتاقتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسى, بەت العان جاعىنان قايتۋدى بىلمەيتىن قايسار مىنەزى, ماسكەۋدە العان ءبىلىمى, 25 جاسىندا تالايدى تامساندىرعان بىلىگى, ۇستازدارىنا, قوس قاناتى سانالعان ىدىرىس (نوعايباەۆ) پەن انۋارعا (مولدابەكوۆ) دەگەن ءىلتيپاتى, شاكىرتتەرىنە ادالدىق – ءبارى دە قازىر ارامىزدا جوق اسىلدىڭ كوزى باردا ايتىپ كەتكەن ۇلگىسى سەكىلدى كورىنەدى.
ال:
شىعارعان شىندىق اردى ەستەن,
زۋىلداقتاردى قان كەشكەن,
ماحامبەتتەن قالعان ناركەسكەن –
ايبالتا-جىرمەن شاپسام دەپ,
شاڭىن ءبىر ءسويتىپ, قاقسام دەپ,
ادىلەتتىڭ شامىن عالامعا,
قاراماي قۇرساۋ-قامالعا,
لاۋلاتىپ سولاي جاقسام دەپ,
قاتۋلانعان جىر پاتشايىمى فاريزا وڭعارسىنوۆامەن بولعان اڭگىمە دە اسەرلى.
التىنبەك قورازباەۆ, جاسىنداي جارقىلداپ وتكەن, مارقۇم باتىرحان شۇكەنوۆ, ۇلتتىڭ ۇلى, كۇندەلىكتى تىرلىكتى, جالعان اتاقتى ويلاماي ۇلت كەلەشەگىنە, ۇرپاق بولاشاعىنا ادال قىزمەت ەتكەن كەمەل ازامات, جۇرت ءىسىن وزگەگە سىلتەمەي, سىلتاۋ ايتپاي, سۇرقاي زاماندا باسىن بايگەگە تىگىپ اتقارعان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ جارىمەن جۇرگىزىلگەن سۇحبات, قازاق ءبيىنىڭ ءبىر ءداۋىرى دەۋگە تۇراتىن داۋرەن ءابدىروۆ, ول كورگەن الۋان قىرلى, ءبىر سىرلى شاشۋباي (1952 جىلى ومىردەن وزعان), اقىن ورىنداعان «ورتەكە» ءبيى, قازاق بيىندەگى ەر ادامداردىڭ رولىنە ءۇڭىلىپ, ىسقاق, جاقىپبەك سياقتى ەل ىشىندەگى ونەرپازداردىڭ جەتپىستەن اسسا دا بۋىن ءبيىن بيلەگەنىن تاراتىپ ايتقان ونەر قايراتكەرىنىڭ: «بي دەگەنىمىز – حالىقتىڭ قاناتى» دەگەن ءتۇيىنىن دايەككە كەلتىرەدى.
ونەر مەن ءسوزدى قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قاتار ۇستاعان اشىربەك سىعاي سەكىلدى ءبىلىمدار سىنشىمەن اڭگىمە, ۇلت ونەرىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن ءادىل بەستىباەۆتىڭ ۇلت ءانىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, وپەرالىق جاۋھارلارمەن تەڭەستىرۋ, قازاق توپىراعىندا اناۋ جىلداردان-اق يتاليانىڭ وپەرالارىن كەلىستىرە شىرقاعان كەنجەعالي مىرجىقباي, كۇي الەمىندە وشپەس ءىز قالدىرعان كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ, «ەركە سىلقىمنىڭ» يەسى ءابدىمومىن جەلدىباەۆ شىعارماشىلىقتارىنا بارلاۋ جاساۋ, بايانعالي ءالىمجانوۆتاي دارىندى ازاماتپەن وي ءبولىسۋ – بارىندە دە ونەر قۇدىرەتىنە ءتانتى ەتەدى.
ءتورتىنشى بولىمدە ق.توقسانباي ءسوز ونەرىنىڭ قايراتكەرلەرى جايلى قالام تەربەيدى. قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان كەشەگى ۇلى شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازامەن بولعان اڭگىمەدە ارىسىمىز تاعى ءبىر ونەگە كورسەتىپ, ارىپتەس ءىنىسى ءادىل دۇيسەنبەك تۋرالى اعىنان جارىلىپتى. بۇل اعانىڭ ىنىگە دەگەن شىنايى ءىلتيپاتى, ۇلگىسى دەپ بىلدىك. جۋرناليستەر تۋرالى ايتا كەلىپ: «بۇل ورايدا ولاردىڭ جەپ جۇرگەنى جانتاق تا, ارقالاعانى التىن دەپ ايتپاسقا لاجىڭ قالمايدى. «قاسقىردى اياعى اسىرايدى» دەيدى عوي. جۋرناليست تە سول تاعدىرلاس, كوپ ءجۇرۋدى, دامىلسىز زەرتتەۋدى, اقيقاتقا كوز جەتكىزگەنگە دەيىن تىنباي ىزدەنۋدى تالاپ ەتەدى», – دەيدى شەراعاڭ. ول زاماننىڭ جۋرناليستەرى سولاي بولسا, بۇگىنگى جۋرناليستەرگە اقپارات جەتىپ ارتىلادى. تەمىرگە تەلمىرسە ءبارى الدىنان شىعادى. بىراق ول تىكەلەي تىلدەسكەندەي, كوزبەن كورىپ كوڭىلگە تۇيگەندەي بولا قويار ما ەكەن؟..
سول سەكىلدى قازاق بەيبىت قۇسانبەكتىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىنا ءۇڭىلىپ, «كوز جازىپ قالدىم دوستاردان» (ب.قۇسانبەك) دەپ ماڭگىلىككە كوز جازىپ قالعان تۇرعىلاسى جايلى سىر شەرتىپ, كەستەلى جىرىنا, ازاماتتىڭ سيپاتىنا توقتالادى. بەينەسىن كوز الدىڭا اكەلەدى.
تاقىرىپ اياسىن مارجان ءتىل مەن كوركەم ويدى ۇشتاستىرا كەلىپ, تۇشىمدى ءتۇيىن جاسايتىن, بولمىسى ءبۇتىن, ءوز ماقسات-مىندەتى جولىندا تابانىنىڭ ءبۇرى مىقتى قاراشاش توقسانبايدىڭ جاقسىلار بەينەسى كەلىسىم تاپقان بۇل تۇڭعىش كىتابى – ۇلتتىق ونەردىڭ جىلناماسى, كىسىلىك كىتابى دەۋگە تۇراتىن كەمەل دۇنيە ەكەنى ءشۇباسىز اقيقات.
