قوعام سەنىم مەن ورنىقتى دامۋعا مۇددەلى

مەنشىك نىساندارى تۋرالى ماڭىزدى ۇسىنىس

قازىر ەلىمىز ساياسي جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسىپ وتىر. سوندىق­تان شەشىم قابىلداۋدا سالعىرتتىققا سالىنۋ­عا بولمايدى. مۇنى ۇلتتىق قۇرىل­تايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسىناۋ ايرىق­شا ميسسيانى ارقالاعان كوميسسيا مىڭداعان ازاماتتان تۇسكەن ءوتىنىشتى ەسكەرۋسىز قالدىرىپ جاتقان جوق. جاڭا اتا زاڭعا ۇسىنىلعان ءاربىر تۇجى­رىم كونستيتۋتسيالىق كوميسسيادا قىزۋ تالقىلاۋدان ءوتىپ, اشىق قوعامدىق باعالاۋمەن سۇيەمەلدەنگەنىن كەشەگى وتىرىستا ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ باسا ايتتى.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ اتا زاڭ جوباسىندا مەنشىك نىساندارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق انىقتاماسىن كەڭەي­تۋدى جانە ولاردىڭ تەڭ قورعا­لۋىن بەكىتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىق پەن جايلى بيزنەس كليمات ءۇشىن كەز كەلگەن ەكونوميكاداعى مەنشىك ينستيتۋتىنىڭ مارتەبەسى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى تۇرعىدا قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا مەنشىكتىڭ تەك ەكى ءتۇرى كوزدەلگەن – مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك. ال زاماناۋي ەكونوميستەر كەمىندە 5-6 ءتۇرلى مەنشىك ءتۇرىن ءبولىپ كورسەتەدى.

«فينليانديا, ليتۆا, لاتۆيا, ازەر­باي­جان مەن باسقا دا ەل­دەردە مەملەكەت­تىك جانە جەكەمەنشىكپەن قاتار, كونستيتۋتسيالارىندا مۋنيتسيپالدىق مەنشىك ءتۇرى كورسەتىلگەن. قىتاي, برازيليا, ءۇندىستان كونستيتۋتسيالارىندا ولارعا كووپەراتيۆتىك مەنشىك قوسىلعان. بىرقاتار ەلدە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ­دى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا مەنشىك تۇرلەرىنىڭ تىزبەسى مۇلدەم شەكتەلمەگەن», دەي كەلە ماجىلىستەگى «اق جول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى جاڭا كونستيتۋتسياداعى 8-باپتىڭ 1-تارماعىنا وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىندى.

بۇل – «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىندا مەنشىكتىڭ بارلىق نىساندارى تانىلادى, كەپىلدەندىرىلەدى جانە تەڭ دارەجەدە قورعالادى» دەگەن نورما.

«ول تەك مەملەكەتتىك جانە جەكە مەن­شىكتى عانا ەمەس, ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋ جانە ۇلت ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىن­دا بيزنەستىڭ, قوعام­نىڭ جانە مەم­لەكەتتىڭ رەسۋرستارى مەن مۇمكىن­دىكتەرىن ەكونو­ميكالىق اينا­لىمعا كەڭىنەن تارتۋ مۇمكىندىگىن اشا­تىن جانە قورعاۋدى بىلدىرەتىن بار­لىق باسقا دا ىقتيمال نىساندار­دى قولداۋدى بىلدىرەدى», دەدى ا.پەرۋاشەۆ.

ادام مەن ازاماتتىق قۇقىقتىڭ اراجىگى

«نارحوز ۋنيۆەرسيتەتى» كەاق پروفەسسورى ۆيكتور مالينوۆسكي جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە ار­نالعان جاڭا اتا زاڭ جوباسىنىڭ 14-بابى بويىنشا پىكىر ءبىلدىرىپ, بىرقاتار ماڭىزدى تۇزەتۋگە نازار اۋداردى.

«بىرىنشىدەن, باپتاعى 14-باپتىڭ 2-تارماعىن ادامنىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىن­دا قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن, قولدانۋ ءتارتىبىن ايقىن­دايتىنى تۋرالى ەرەجەمەن تولىق­تىرۋ اسا ماڭىزدى. كونستيتۋ­تسيا­دا جاريا ەتىلگەن ادامنىڭ, ازامات­تىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى زاڭ شىعارۋ­شى, اتقارۋشى ورگاندار مەن سوت بيلىگى­نىڭ كەز كەلگەن زاڭىن, زاڭعا باعىنىستى, نورماتيۆتىك جانە باسقا دا قۇقىق­تىق اكتىسىن قابىلداۋعا نەگىز قالاۋشى كريتەري جانە ماقسات بولۋعا ءتيىس. بۇل جەردە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىگىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ, نورما شىعارۋ, قۇقىق پايدالانۋ سالالارىندا, سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندەگى باسىمدىعىن ايتۋ ورىندى جانە جول بەرىلەدى», دەدى عالىم.

زاڭگەر جوباداعى 14-باپتىڭ 3-تار­ماعىنا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ازا­ماتىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تىكەلەي جانە ەكىۇشتى ەتپەي بەكىتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. سونداي-اق ول قازاق­ستان ازاماتتارىنا جۇكتەلەتىن مىندەتتەردىڭ اياسىنا توقتالدى.

«ادام قۇقىقتارى ءاربىر تۇلعاعا تۋعاننان بەرىلەتىن, ەشبىر جاعدايعا تاۋەلسىز ەڭ جوعارى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق بولسا, ال ازاماتتىق قۇقىقتار ادامعا تەك ونىڭ ازاماتتىق مار­تەبەسىنە بايلانىستى عانا تيەسىلى ءارى ونىڭ مەملەكەتتىڭ ساياسي قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ايرىقشا قۇقىقتىق مارتە­بەسىن بىلدىرە­دى. ونداي قۇقىق­تارعا بارىنەن بۇرىن سايا­سي قۇقىقتار مەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ازاماتتىعى بولعان جاعدايدا عانا ىسكە اسىرا الاتىن وزگە دە قۇقىقتار مەن زاڭدىق مۇددەلەر جاتادى. سايكەسىنشە, ازاماتتىق تەك ازاماتتىق قۇقىقتاردى عانا بەرىپ قويمايدى, سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەر دە جۇكتەي­دى. ول مىندەتتەر باسقا تۇلعالار­مەن تەڭ كولەمدە جۇكتەلمەيدى. ونداي مىندەتتەردىڭ ساناتىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ, اسكەري بورىش وتەۋ, تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋدا قامقورلىق تانىتۋ, تابيعاتتى قورعاۋ جانە تابيعي باي­لىقتارعا ۇقىپپەن قاراۋ سياقتى تىكەلەي كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردان تۋىندايتىن مىندەتتەر جاتادى», دەدى پروفەسسور.

وتىرىستا زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ينديرا اۋباكىروۆا شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار كەيبىر قۇقىق­تاردى ەل ازاماتتارىمەن تەڭ دارەجەدە پايدالانا الاتىنىن جەتكىزدى. ايتسە دە مۇنداي قۇقىقتار اۆتوماتتى تۇردە ەمەس, تەك زاڭدا تىكەلەي كوزدەلگەن جاعدايلاردا بەرىلەتىنىن ەسكەرتتى.

«كونستيتۋتسيا بۇل سۇراققا انىق ءارى تۇسىنىكتى جاۋاپ بەرەدى: ءيا, بىراق تىكەلەي زاڭمەن كوزدەلگەن جاعدايدا عانا پايدالانا الادى. ياعني شەتەلدىك­تەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ قۇقىقتارى اۆتوماتتى تۇردە تۋىندامايدى, قۇرىلتاي كوپشىلىك داۋىسپەن ءتيىستى زاڭ قابىلداعان جاعدايدا عانا پاي­دا بولادى. ول زاڭدا بۇل قۇقىقتار­دىڭ كولەمى, ولاردى پايدالانۋ شارتتارى, سونداي-اق وسى قۇقىق يەلەرىنە قاتىستى وزگە تۇلعالار مەن مەملەكەتتىڭ مىندەتتەرى ناقتى ايقىندالۋى قاجەت. بۇل – مەملەكەتتىك مۇددە­لەردى دە, ازاماتتاردى دا جانە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ءوزىن دە قورعاي­تىن ادال ءارى اشىق ءتاسىل», دەپ اتاپ ءوتتى كوميسسيا مۇشەسى. 

ءتۇرلى كوزقاراس – تابيعي زاڭدىلىق

ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ قوعام­داعى بارلىق ۇسىنىس­تى قوسا العاندا, وزگەرىستەر كونس­تي­­تۋ­تسيا جوبا­سىنىڭ 1 پا­يىزى­نا دا جەتپەيتىنىن مالىمدەدى.

«اتا زاڭ جوباسى جاريالانعان ساتتەن باستاپ ول 95 باپتان, 320 تار­ماقتان تۇرادى. سونىڭ ىشىندە نەبارى 3-4 باپ بويىنشا عانا قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر. قالعان نورمالارعا ازاماتتار تاراپىنان قولداۋ بار. ناقتىراق ايتقاندا, 5-باپتىڭ 6-تار­ماعى – جەكەلەگەن وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋىنا قاتىستى, 9-باپتىڭ 2-تارماعى – ءتىل ماسەلەسى, 23-باپ – ءسوز بوستاندىعى, 62-باپ – قۇرىلتايدىڭ تاراتىلۋىنا بايلانىستى ۇسىنىستار تۇسۋدە. بۇل – ماڭىزدى ماسەلەلەر. ازاماتتار پىكىر بىلدىرگەن سوڭ, ءبىز جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنەمىز. قوعام جوباداعى 320 تارماقتىڭ 317-ءسىن تولىق قولداپ وتىر. بۇل كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 99 پايىزىن حالىق قولدايدى دەگەن ءسوز», دەدى ول.

ءوز كەزەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى, «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋب­ليكالىق قوعام­­دىق بىرلەس­تىگىنىڭ توراعاسى باقتى­قوجا ىزمۇحامبەتوۆ پرەامبۋلادا ءاربىر ازاماتقا جالاقى مەن زەينەتاقى­نىڭ ەڭ تومەن مولشەرىنە, جاسىنا, ناۋقاستانۋى­نا نەمەسە مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا تىكەلەي كەپىلدىك بەرىلگەنىن, سونىمەن قاتار مەملەكەت الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جانە قايىرىمدىلىقتىڭ ءتۇرلى نىساندارىن دامىتۋعا جاردەمدەسۋ مىندەتىن الىپ وتىرعانىن ايتتى.

«بۇل ەگدە جاستاعى ادامدار ءۇشىن قوسىمشا قاۋىپسىزدىك بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ازاماتتاردىڭ جەكە قاراجاتى مەن ءومىرىن قورعاۋدى دا كۇشەيتەدى. مەملەكەت بانك سالىم­دار­دىڭ, جيناقتاردىڭ ساقتالۋىنا جانە قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ قۇپيا بولۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق ەل ارداگەرلەرى 3-باپتا جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاس­تىرۋ, تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ قاعي­داتى­نىڭ العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەي­دە بەكىتىلگەنىنە دە ريزا», دەگەن ب.ىزمۇحامبەتوۆ ارداگەرلەر قاۋىمى وسى ازىرلەنگەن كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. 

ەڭبەك ادامى – مەملەكەتشىل

كاسىپوداقتار فەدەراتسيا­سىنىڭ توراعاسى ساتىبالدى داۋلەتالين اتا زاڭ جوباسى ءاۋ باستان-اق ونىڭ قوعامعا جانە ءاربىر ازاماتتىڭ ومىرىنە ۇزاقمەرزىمدى اسەرى ەسكەرىلە وتىرىپ ازىرلەنگەنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلەردە جانە ەڭبەك ۇجىمدارىندا وتكەن تالقىلاۋلار بارىسىندا ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تىكەلەي قاتىستى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن.

«كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدادى. سەبەبى ول كوپ جاعدايدا ءبىز ەڭبەك ادامدارىنان ەستىپ وتىرعان وي-پىكىرلەرمەن سايكەس كەلدى. ماڭىزدى باعىت – ىنتىماقتاستىق قاعيداتى. بۇل – مەملەكەت, بيزنەس جانە ەڭبەك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق. تاۋەكەلدى جۇمىسكەردىڭ موينىنا ىلە سالۋ ەمەس. بىرجاقتى جاۋاپكەرشىلىك تە ەمەس. بۇل – مەملەكەت بەلسەندى قاتىسۋشى بولا وتىرىپ, ادامداردىڭ تۇرمىس جاعدايىنا جاۋاپكەرشىلىك الاتىن مۇددەلەردىڭ ءادىل تەڭگەرىمى. جۇمىسشى ءۇشىن بۇل – ەڭ الدىمەن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم. مەملەكەت ەندى ساندار مەن ەسەپتەردىڭ اينالاسىندا ەمەس, ەڭبەك ەتىپ, ءونىم وندىرەتىن, ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ادامدار اينالاسىندا قۇرىلادى. مۇندا ول ءوزىنىڭ ناعىز شىنايى مانىنە قايتا ورالادى», دەدى س.داۋلەتالين.

ايتا كەتەيىك, ۆولونتەرلىك قىزمەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ قولدانىستاعى «ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى» زاڭدى جانە قوعامنىڭ دامۋى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى ۆولونتەرلىكتىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار قولداۋ تاپقانىنا نازار اۋداردى.

«31-باپتىڭ 2-تارماعىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا ەرىكتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ, الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋدىڭ وزگە دە نىساندارىن قۇرۋ, ۆولونتەرلىك قىزمەت جانە قايى­رىمدىلىقتىڭ ىنتالاندىرىلاتىنى جونىندە تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. بۇل يدەيانى ىسكە اسىرۋ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ باسقا ەرەجەلەرىن ۇيلەسىم­دى تۇردە تولىقتىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, پرەامبۋلا مەن قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارىن, ونىڭ ىشىندە جاۋاپتى جانە جاسامپاز پاتريوتيزم يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ, ەڭبەكقورلىق قۇندىلىقتارىن بەكىتۋ جانە تاعى باسقا», دەدى ب.نۇرمۇحانوۆ.

قورىتىندىلاساق, جيىندا ايتىلعان باستامالاردىڭ ءبارى ازىرگە تەك ۇسىنىس. ال تۇپكىلىكتى شەشىم جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانادى.