القيسسا, سۇلەيمەن پايعامبار اسكەرىن جيىپ, ءبىر جورىققا كەلە جاتادى دەيدى. ادامداردان, جىنداردان, قۇستاردان قۇرالعان قالىڭ قول قۇمىرسقالاردىڭ يلەۋى بار القاپقا جاقىندايدى. سول كەزدە ءبىر قۇمىرسقا اسكەردىڭ كەلە جاتقانىن كورەدى دە, قاسىنداعىلارعا ەسكەرتە باستايدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ونىڭ داۋسى سۇلەيمەن الەيھيسسالامعا جەتەدى دە, اسكەرىن تەجەيدى. ال, قاسيەتتى قۇرانداعى ء«نامىل» سۇرەسىنىڭ (قۇمىرسقا) 17-19 اياتتارىندا قۇمىرسقا تۋرالى باياندالادى. «17. ءارى سۇلەيمەننىڭ جىنداردان, ادامداردان جانە قۇستاردان بولعان اسكەرلەرى توپتارعا بولىنگەن تۇردە ء(تىزىلىپ) ونىڭ الدىنا جينالدى. 18. قاشان ولار قۇمىرسقالار القابىنا كەلگەندەرىندە, ءبىر انالىق قۇمىرسقا: «ەي, قۇمىرسقالار! يلەۋلەرىڭە (تۇراقتارىڭا) كىرىڭدەر. سۇلەيمەن جانە ونىڭ اسكەرى سەندەردى بايقاماي تاپتاپ كەتپەسىن!» دەدى. 19. سوندا ول (سۇلەيمەن) ونىڭ سوزىنە جىميىپ كۇلدى دە: «راببىم! سەنىڭ ماعان جانە اتا-اناما بەرگەن يگىلىگىڭ ءۇشىن شۇكىر ەتۋىمدى ءارى ءوزىڭ رازى بولاتىن ىزگى امالدار ىستەۋىمدى كوكەيىمە سالىپ, ءناسىپ ەت. ءارى مەنى ءوز مەيىرىمىڭمەن ىزگى قۇلدارىڭنىڭ اراسىنا كىرگىز» دەدى». اقيقات كىتاپتا جازىلعان انىق ءسوز قۇمىرسقانىڭ قاسيەتتى جاراتىلىس ەكەنىن ايتىپ بەرەدى.
ال, مىنا ءبىر باياندا قۇمىرسقا تۋرالى بىلايشا باياندالادى. سۇلەيمەن الەيھيسسالام ءارى پايعامبار, ءارى پاتشا بولدى. ول ەل باسقارىپ تۇرعانىندا ەلدىڭ بەكزادالارى, اقسۇيەكتەرى پاتشاعا سىيلىق اپارادى. سوندا ءبىر قۇمىرسقا دا كوشتەن قالماي, شەگىرتكەنىڭ ج ۇلىنعان ءبىر اياعىن تىستەپ حاننىڭ سارايىن بەتكە الىپ كەلەدى ەكەن. جولاي حالىق قۇمىرسقادان «قايدا باراسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. سوندا قۇمىرسقا ولارعا «سۇلەيمەن الەيھيسسالامعا سىيلىق اپارا جاتىرمىن» دەپ جاۋاپ قايتارادى. ولار قۇمىرسقاعا قاراپ «كوپتەگەن اقسۇيەكتەر مەن بەكزادالار الۋان ءتۇرلى سىيلىقتار اپارىپ جاتىر, سەنىڭ شەگىرتكەڭنىڭ اياعىنا كىم قارايدى؟» دەيدى. سوندا قۇمىرسقا «ولاي دەمەڭدەر. سۇلەيمەن الەيھيسسالامعا سىيلىق اكەلگەندەردىڭ اتتارى ءبىر تىزىمگە جازىلادى, مەن دە ءوز اتىمدى سول تىزىمگە جازدىرامىن. ول جەردە كىم كەلدى, كىم كەلمەدى دەپ تىزىمگە قارالادى» دەگەن ەكەن. سونىمەن قاتار, تۇڭعيىعىندا تالاي ءىنجۋ-مارجان دۇنيەلەردى ساقتاعان شىعىس ەرتەگى, اڭىزدارىندا دا قۇمىرسقالار تۋرالى ءبىراز ايتىلادى. ءبىر عانا «سۇلەيمەن پاتشا مەن مازەرە قۇمىرسقانىڭ حيكاياسىنىڭ» ءوزى كەرەمەت دۇنيە. وسى ءبىر ەلەۋسىز جاندىك جايلى ءبىز كەيدە اسا كوپ ويلانبايمىز. نەگىزىنەن قۇمىرسقالار جايلى قىزىقتى دەرەكتەرمەن قاتار اڭىز-اڭگىمەلەر, كولەمدى شىعارمالار كوپ. وزىنەن ەكى ەسە ۇلكەن نارسەنى ارقالاعان بەينەتكەش تىرشىلىك يەسىنىڭ تىرلىگى شىنىندا تاڭدانارلىق. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ولاردىڭ سەزىم مۇشەلەرى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان دەسەدى. كەيىنگى كەزدە عالىمدار قۇمىرسقانىڭ سويلەيتىندىگى جايلى دا ايتىپ ءجۇر. راسىندا, قۇمىرسقانىڭ وزىنە ءتان ءتىلى مەن وزىنە ءتان تىرشىلىگى بار ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. مۇنى جوعارىدا كەلتىرىلگەن قۇران قيسسالارىنان جانە اڭىز-اڭگىمەلەردەن دە كورۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەر بەتىندە قۇمىرسقانىڭ ون مىڭعا جۋىق ءتۇرى انىقتالعان ەكەن. سونىمەن قاتار, قۇمىرسقانىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دا پايداسى كوپ. عالىمدار ەگەر ادامنىڭ اياعى قاقساپ, بالتىرى سىزداعان جاعدايدا ونىڭ يلەۋىنە اياعىن سالىپ وتىرۋعا كەڭەس بەرەدى. سەبەبى, قۇمىرسقالار ادامنىڭ بويىنداعى كەسەلدى وزىنە تارتىپ الاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قۇمىرسقالاردىڭ دەنەسىندە جەتپىس ءتۇرلى امين قىشقىلى مەن ءتۇرلى دارۋمەندەردىڭ بار ەكەندىگى انىقتالعان. قازىرگىدەي مەديتسينانىڭ دامىعان عاسىرىندا قىتاي مەملەكەتىندە قۇمىرسقادان اسا باعالى ازىقتىق جانە دارىلىك قاسيەتى بار پرەپاراتتار دايىندالادى. جانە دارىگەر عالىمدار بۇل پرەپاراتتاردىڭ بۋىن اۋرۋلارى مەن قانت ديابەتىن ەمدەۋگە, قان قىسىمىن رەتتەۋگە اسەرىنىڭ زور ەكەندىگىن ايتىپ كەلەدى. قۇمىرسقالار ەشقاشان جۇقپالى اۋرۋلارمەن اۋىرمايتىندىقتان, پايدالى بولاتىن كورىنەدى.
حالقىمىزدا توپتانىپ ءومىر سۇرەتىن قۇمىرسقالاردىڭ يلەۋىن بۇزۋعا بولمايدى دەگەن ىرىم بار. عالىمداردىڭ دالەلدەۋىنشە, قۇمىرسقالار ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە يلەۋدەگى وتىز مىڭعا تارتا زياندى جاندىكتەردى جويادى ەكەن. بۇل دا ارينە ادامزات بالاسىنا ۇلكەن كومەك. جالپى, قۇمىرسقانىڭ قاناعاتشىلدىعى, ەڭبەكقورلىعى كوپ ايتىلادى. قاسيەتتى جاندىك رەتىندە ەسىمى ۇلى قۇرانعا دا ەنگىزىلگەن. ال, قازاق حالقىنىڭ ۇعىمىندا قۇمىرسقا ەڭبەكتىڭ سيمۆولى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ حالىق تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ىشىندەگى قۇمىرسقانى وسى ەڭبەكقورلىعى ءۇشىن دە باعالايدى.
الەم ادەبيەتىندە قىزىقتى تاقىرىپتارعا جۇزدەگەن شىعارمالار جازىلدى. مىسالى, قۇمىرسقالاردىڭ تىرشىلىگى مەن تاعدىرى ادام بالاسى ءۇشىن قىزىقتى. ءوزىمىزدىڭ بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وسكەن سۇلەيمەن پايعامبار مەن قۇمىرسقالاردىڭ سويلەسكەندىگى جايلى اڭىزدىڭ ءوزى ءبىر توبە. الەم ادەبيەتىندە بەلگىلى فرانتسۋز جازۋشىسى بەرنارد ۆەربەردىڭ «قۇمىرسقالار», «قۇمىرسقا كۇنى» جانە «قۇمىرسقالار رەۆوليۋتسياسى» كىتاپتارى الەم وقىرماندارىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعانى بەلگىلى. فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ كەيبىر سىن-ەسكەرتپەلەرىنە قاراماستان, اتالعان ءۇش كىتاپ رەكوردتىق كورسەتكىشپەن ون ميلليون تارالىممەن ەۋروپا جانە سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنە تارادى. قۇمىرسقالار وركەنيەتىن بايانداعان بۇل شىعارما الەم وقىرماندارىن تامساندىردى. مۇزافار الىمباەۆتىڭ «قۇمىرسقالار» دەيتىن ولەڭى, مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قۇمىرسقا قىرعىنى» شىعارماسى مەن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «قۇمىرسقامەن ديپلوماتيا» ولەڭى قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن مازمۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. قۇمىرسقالار تاقىرىبى – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تاقىرىپ. قۇمىرسقالاردىڭ قۇپياسى مەن قاسيەتى جىلدان جىلعا اشىلىپ, ارتىقشىلىعى دالەلدەنىپ كەلەدى.
جامبىل وبلىسى
