بيىل ەل-جۇرتتى الاڭداتقان قوردايداعى قاقتىعىستا ەلدىگىمىز بەن بىرلىگىمىز سىنالعانى انىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر سۇحباتىندا وسى وقيعاعا قاتىستى ساۋالعا بەرگەن جاۋابىندا ۇلتارالىق كەلىسىمدى كۇشەيتۋدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
«وسى جەردە تۇرىپ جاتقان حالىق, ەتنوستىق توپتار شىنداپ كەلگەندە ءبىر ۇلت بولىپ سانالادى. شەتەلدە ءبىزدى قازاقتار دەپ بىلەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى ءدال وسى سوزبەن استاسىپ جاتىر. ارينە, قازاقستاندا تۇراقتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر ەتنوستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ جايىندا ءسوز دە بولماۋى ءتيىس. ولاردىڭ ءبارى وزدەرىنىڭ تىلدەرىن وقىپ, قولدانۋعا, مادەنيەتتەرىن دامىتىپ, ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاۋعا قۇقى بار جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. بۇعان قوسا قازاق ءتىلى دە جەدەل دامۋى قاجەت. قازاق ءتىلى بولاشاقتا شىن مانىندەگى ۇلتارالىق بايلانىس تىلىنە اينالۋى كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل پىكىرىن ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوس وكىلى قولداپ, كەيبىر وتانداستارىمىز باستاما كوتەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر ايعاعى – قازاق ءتىلى ماسەلەسىنە بەيجاي قارامايتىن ماكسيم روجين, گەننادي شيپوۆسكيح, ماكسيم سپوتكاي, نيكولاي ەنەلانە, رۋسلان راقىمجان, اسەل ءالىمحانوۆا, اسكەر پريەۆ سياقتى ازاماتتار ارنايى الاڭ قۇرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن ۇسىناتىن باستامانى قولعا الدى.
جۋرناليست, فوتوگراف, قوعام بەلسەندىسى ماكسيم روجين قازاق ءتىلىنىڭ دامىپ, لايىقتى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىندەردى, ۇيرەنگىسى كەلەتىندەردى, قازاقشا بىلەتىندەردى – ءبارىن ءبىر ورتاعا بىرىگۋگە شاقىردى. ءسويتىپ Facebook جەلىسىندە «قازاق ءتىلى ماسەلەسىن بىرگە شەشەمىز» دەگەن توپ قۇرىلدى. مۇنداعى ماقسات – ۆولونتەر جىلىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسۋ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە قوعام بولىپ ەرىكتى تۇردە كومەكتەسۋ.
بۇل باستاماعا ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ناقتى ءادىس-تاسىلدەرىن ۇسىنىپ جۇرگەن ۆلاديمير تەن, قانات تاسىبەكوۆ سياقتى بەلسەندىلەر قولداۋ كورسەتىپ, قولىنان كەلگەن كومەكتەرىن كورسەتۋگە دايىن ەكەندەرىن ءبىلدىردى.
– مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ءۇشىن ناقتى اسەرى بولاتىن ەكوجۇيەنى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەكوجۇيە جىگەرلى جىگىتتەردىڭ كۇشىمەن, ايتالىق, قانات تاسىبەكوۆ, ۆلاديسلاۆ تەن جانە تاعى باسقا ازاماتتاردىڭ ءتيىمدى وقىتۋ تاجىريبەسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ۇيرەنگىسى, ۇيرەتكىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ازامات حابارلاسۋىنا بولادى. باستامانىڭ ءمانى قاراپايىم عانا – كىم ءتىلدى ۇيرەنگىسى كەلەدى, سوعان كەڭەسپەن, ادىسپەن, سوزبەن, ىسپەن كومەكتەسۋ. ءتىل ۇيرەنۋگە تالاپتانعانداردىڭ اكتسەنتىنە كۇلمەي, قولداۋ كورسەتۋ كەرەك, – دەيدى ماكسيم روجين.
باستاماشىل توپ اۋەلى الەۋمەتتىك جەلىدە ساۋالداما جۇرگىزىپ, رەسپوندەنتتەردەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلە مە, بۇعان نە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن, قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنىن سۇرادى. بۇل ءتىل ۇيرەنۋدەگى ماسەلەلەردى باعامداپ, ارى قارايعى دامىتۋ باعىتىن انىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
سونىمەن قاتار ساۋالدامالارعا قاتىسقاندارعا «قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن ازاماتتارعا دەگەن كوزقاراسىڭىز قانداي؟» دەگەن سۇراق قويىلىپ, ولاردىڭ 44%-ى ءتىل ۇيرەنۋدىڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان ەرىك-جىگەر تانىتقاندارعا وڭ باعاسىن بەردى. ال 43%-ى ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە قولدان كەلگەنشە كومەك بەرۋگە دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى. سونداي-اق رەسپوندەنتتەردىڭ 40%-ى قازاق تىلىنە سۇرانىستى ارتتىرۋ كەرەك دەپ سانايدى.
ماكسيم روجين مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇلتارالىق تىلگە اينالدىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ بىرلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, قوعامداعى قوردالانعان ءبىراز ماسەلەنىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا بولاتىنىن العا تارتتى.
– ادامدار ءبىر-بىرىمەن ورتاق تىلدە سويلەسكەندە عانا جاقسى تۇسىنىسەدى. مەن قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن تۇسىنا بارىپ, ويىمدى ورىسشا بولماسا دا, قازاقشا ەركىن جەتكىزە الامىن. كەيبىرەۋلەر ءتىل بىلگەننىڭ قانداي دا ءبىر پايداسى بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. ايتالىق, قىزمەت بابىندا كوتەرىلۋگە ىقپال ەتەدى دەگەن تۇسىنىك بار. ءىرى كومپانيالار قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەپ قويسا دا, مەملەكەتتىك تىلگە باس پايداڭدى كوزدەيتىن باسقا كوزقاراس قالىپتاسپاۋى كەرەك. قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزى زور. وسىنى شىنايى سەزىنىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە كەدەرگى كەلتىرمەگەن ءجون, – دەيدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح قازىرگى كەزدە قازاق تىلىندەگى ساپالى ءارى ءجونى ءتۇزۋ كونتەنتتەردىڭ جەتىسپەيتىنىن, بۇعان تەلەارنالاردى, الەۋمەتتىك جەلىلەردى, ءتىپتى Youtube ارنالارىن ءبىر شولىپ شىققاندا كوز جەتكىزەتىنىمىزدى اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دەپۋتات ەرتەڭ جاڭا بۋىن شالا تىلمەن تاربيەلەنىپ شىقپاۋى ءۇشىن ءاربىر ۇساق-تۇيەككە دەيىن باسا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن ءجون كورەدى.
ىلكىمدى باستاماعا ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن بىلەتىن تاجىريبەلى مامانداردىڭ بەلسەندى قولداۋ بىلدىرگەنى سوزدەن ناقتى ىسكە كوشكەندى اڭعارتتى. تانىمال ءتىل ماماندارى قانات تاسىبەكوۆ پەن ۆلاديسلاۆ تەن بىرلەسىپ, «كۆادرات ىشىندە» دەپ اتالاتىن جاڭا ادىستەمە ۇسىندى. تەن وقۋشىعا گرامماتيكا مەن تەوريانى تۇسىندىرسە, تاسىبەكوۆ ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە بىلگەن-تۇيگەندەرىن قازاقى ورتادا دامىتىپ, داعدىلانۋعا كومەكتەسەدى. وسى بىرلەستىكتىڭ ناتيجەسىندە ەلوردادا «مامىلە-تەن» كلۋبى قۇرىلدى.
قازاق ءتىلىن جۇرە كەلە ۇيرەنگەن, «سيتۋاتيۆنىي كازاحسكي» ادىستەمەلىك قۇرالىن شىعارعان قانات تاسىبەكوۆتىڭ «مامىلە» لينگۆيستيكالىق جوباسى بىلتىر تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ الەۋمەتتىك يدەيالار مەن جوبالار كونكۋرسىندا جەڭىمپاز اتانعان. ءتىلدى ۇلتتىق مەنتاليتەت, ەرەكشەلىكتى ەسكەرە وتىرىپ ۇيرەتۋدى باسشىلىققا الاتىن جوبا اۆتورى «مامىلە» دەگەن «كەلىسىم, ءوزارا تۇسىنىستىك» ماعىناسىن اشاتىنىن, ءوز ادىستەمەسى ارقىلى قوعامدى ەكىگە ءبولىپ تۇرعان قازاق ءتىلدى ورتا مەن ورىس ءتىلدى ورتانى جاقىنداستىرۋدى كوزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
قانات تاسىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ باستى پروبلەماسى – سويلەۋ تىلىنە قاراي ەكى ءتۇرلى كوزقاراستاعى ورتانىڭ قالىپتاسقانى. سوندىقتان ءبىر يدەيانىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقان ازاماتتاردىڭ كوكسەگەنى – ەڭ الدىمەن, ەلدىڭ تۇتاستىعى, حالىقتىڭ بىرلىگى.
بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن ۆلاديسلاۆ تەننىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارعانىنا كوپ جىل بولا قويماعان. تاشكەنت قالاسىنىڭ تۋماسى وزبەك, اعىلشىن, تۇرىك جانە كورەي تىلدەرىندە سويلەيدى. نۇر-سۇلتان قالاسىنا كەلگەلى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويعان. ال ورىس ءتىلىن ءوزىنىڭ انا ءتىلى رەتىندە سانايدى. سەبەبى كورەي ءتىلىن كەيىن كەلە شەت ءتىلى سياقتى ۇيرەنگەن. سول سەبەپتەن ول قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدەگى ءوزىنىڭ ادىستەمەسىن شەت ءتىلىن تەز ۇيرەتەتىن تاجىريبەگە سۇيەنىپ جاسالعانىن ايتادى.
– قازاقستاندا تۇرعاندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتىم دەپ قارادىم. ويتكەنى تۋعان جەرىم وزبەكستاندا وزبەك تىلىنە ءوز تىلىمدەي كوزقاراس قالىپتاستى. مۇندا كەلگەلى دە وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, بىردەن قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدى قولعا الدىم. وزبەك, تۇرىك تىلدەرىن بىلگەندىكتەن, بۇل ماعان اسا قيىنعا سوعا قويمادى. سول سياقتى بارلىق تۇركى تىلدەرىندە تولىق سويلەپ كەتپەسەم دە, تۇسىنە الامىن. ءوزىم ورىس ءتىلدى كورەي بولعاندىقتان, ورىس ءتىلدى قازاقتاردىڭ باسىنداعى كۇيدى جاقسى تۇسىنەمىن. سوندىقتان ءتىل ۇيرەنۋدەگى تاجىريبەممەن ءبولىسىپ, تالاپتانعان ازاماتتارعا كومەكتەسكىم كەلدى, – دەيدى ۆلاديسلاۆ تەن.
وسىلايشا ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەتىن ۇيرەنىپ قانا قويماي, وزگەلەرگە ۇيرەتۋگە دە جاراپ, ىزگىلىكتىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتىپ جاتىر. تىلگە كوزقاراستىڭ ەلگە كوزقاراس ەكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەر ۇدەرىستىڭ ءجۇرىپ جاتقانى قۋانتادى. ءتىل بىرلىگىنىڭ ەل ءىشىن جاراستىرىپ, تىرلىگىمىزدىڭ تاتۋ-ءتاتتى, باياندى بولماعىنا قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز.
