(رەكۆيەم)
«بيىلدان باستاپ مەكتەپتەرگە «قازاق ەلى» دەگەن ءپان ەنگىزىلەدى. سونىڭ ءبىرىنشى ساباعىن مەن وتكىزىپ وتىرمىن. بۇل پاتريوتتىققا تاربيەلەيتىن ءپان», دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ
3 قىركۇيەك كۇنى استاناداعى №64 مەكتەپ-ليتسەيدە ءبىر توپ وزات وقۋشىلارمەن كەزدەسكەندە. اتام زاماننان بەرى بابالارىمىز مىنا الىپ دالا توسىندە قازاق ەلىن قۇرۋدى ارمانداعان. سول ارمان عاسىرلار توعىسقان, مىڭجىلدىقتار شەكتەسكەن تۇستا جۇزەگە استى. ەلوردا تورىندە اسقاقتاعان مەملەكەتتىلىك مونۋمەنتى دە «قازاق ەلى» دەپ اتالادى.
جاڭا ۋاقىت جاڭا سىن-قاتەرلەردى العا توسۋدا. سول جولدا ءبىزدىڭ بارىمىزگە اۋاداي قاجەت قاسيەت – وتانشىلدىق, پاتريوتيزم. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» «قازاق ەلى» اتالاتىن جاڭا ايداردى اشقاندا ونىڭ اياسىندا وقىرمان ويىن وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋگە سەپتەسەتىن ماقالا, ەسسە, سۇحباتتاردى جاريالاۋدى كوزدەپ وتىر. قازاق بىرلىگىن جىرلاۋداي جىرلاپ وتكەن اتاقتى اقىنىمىز ءسۇيىنباي جايىنداعى ەسسە – جاڭا ايداردىڭ باسى.
(رەكۆيەم)
«بيىلدان باستاپ مەكتەپتەرگە «قازاق ەلى» دەگەن ءپان ەنگىزىلەدى. سونىڭ ءبىرىنشى ساباعىن مەن وتكىزىپ وتىرمىن. بۇل پاتريوتتىققا تاربيەلەيتىن ءپان», دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ
3 قىركۇيەك كۇنى استاناداعى №64 مەكتەپ-ليتسەيدە ءبىر توپ وزات وقۋشىلارمەن كەزدەسكەندە. اتام زاماننان بەرى بابالارىمىز مىنا الىپ دالا توسىندە قازاق ەلىن قۇرۋدى ارمانداعان. سول ارمان عاسىرلار توعىسقان, مىڭجىلدىقتار شەكتەسكەن تۇستا جۇزەگە استى. ەلوردا تورىندە اسقاقتاعان مەملەكەتتىلىك مونۋمەنتى دە «قازاق ەلى» دەپ اتالادى.
جاڭا ۋاقىت جاڭا سىن-قاتەرلەردى العا توسۋدا. سول جولدا ءبىزدىڭ بارىمىزگە اۋاداي قاجەت قاسيەت – وتانشىلدىق, پاتريوتيزم. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» «قازاق ەلى» اتالاتىن جاڭا ايداردى اشقاندا ونىڭ اياسىندا وقىرمان ويىن وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋگە سەپتەسەتىن ماقالا, ەسسە, سۇحباتتاردى جاريالاۋدى كوزدەپ وتىر. قازاق بىرلىگىن جىرلاۋداي جىرلاپ وتكەن اتاقتى اقىنىمىز ءسۇيىنباي جايىنداعى ەسسە – جاڭا ايداردىڭ باسى.
ول – وتانىنىڭ نامىسى مەن رۋحى ءۇشىن جانىن پيدا ەتۋگە ءازىر ساناۋلىلاردىڭ ساناتىنان بولاتىن.
ول – نامىسىن قالعىتپاعان, رۋحىن تاپتاتپاعان, قالىڭ قولعا جالعىز شاپقان جاۋجۇرەكتەردىڭ قاتارىنان بولاتىن.
ول – جامانعا جالىنباعان, جاقسىعا تابىنباعان, وزگەشە جاراتىلعان, دەشتى-قىپشاق دالاسىندا ەركىن جورتقان جالعىزداردىڭ تۇياعىنان بولاتىن.
ول – ءبىتىمى بولەك, ويى دارا, نيەتى اق اسىلداردان بولاتىن.
ول – ۇلى جىراۋ ءسۇيىنباي ارون ۇلى بابامىز ەدى.
جىراۋلارجىرلاعان سەرتتى سوزدەر دەشتى-قىپشاق دالاسىنىڭ ار-ۇجدانى, قاسيەت بورىشى بولىپ ءومىر كەشكەنىنە ىقىلىم زاماندار وتكەن.
وبال, ساۋاپ, بورىش, تاعىلىم, تاعزىم سالتانات قۇرعان, قازاق دالاسىنىڭ مامىراجاي كەزى دە كوزدەن دە, كوڭىلدەن دە ۇشىپ كەتىپ جوعالعان.
دالا تسيۆيليزاتسياسى وركەن جايعان عاسىرلار كەلمەسكە كەتكەن.
قازاق حالقىن توبىر دەپ كەمسىتكەن XIX عاسىر دەشتى-قىپشاق دالاسىنا كاپىر بوپ ەنتەلەي ەنگەن. قازاقتىڭ ار-نامىسىن قورلاپ, ءانى مەن جىرىنا توسقاۋىل قويماققا ارەكەت جاساۋلارىن ءبىر توقتاتپاعان وتكەندەگى رەسەي پاتشالىعى, كەيىنگى كەڭەس وكىمەتى, بۇگىنگى رەسەي مەملەكەتىنىڭ كوزدەگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى بولاتىن.
دالاسىنا ەنتەلەي ەنگەن سارىساقالدىلاردى كۇتىپ قانا تۇرعانداي, قازاق ورتاسىنان ويىلىپ ءبىر توبە وزبىر ساتقىندار بوي كوتەرگەن. قازاق ەلىنىڭ ارقاسىنا تىزە باتىرعان, نامىسىن تالقانداعان, رۋ تارتىسىن ۇدەتكەن, ءبىر رۋدى ءبىر رۋعا قارسى قويىپ, بارىمتاعا باۋلىعان, ارازدىق پەن جاۋلىقتىڭ تاۋسىلماس وتىن مازداتىپ جاققان سول وزبىر ساتقىندار, ەل بيلەۋشى مانساپقورلار, ءوزىمشىل اقىماقتار, دۇمشە مولدالار بولاتىن.
جەر-جاھاندى اۋىزدارىندا قۇداي, قولدارىندا تاپانشالارى بار بولەك ءناسىل باسىپ كەلە جاتقان. سول ەرەكشە ءناسىلگە, قازاق ورتاسىنان شىققان وزبىر ساتقىندار دا ەركىن قوسىلىپ جۇرە بەرگەن. ولاردا ۇلت جوق. ءتىل جوق. ولار قورقاۋ قۇساپ ءبىر-ءبىرىن كوزدەرىنەن ۇعاتىن. ءبىر-ءبىرىن ىمدارىنان تانيتىن. ولار وتكەن جەردە تۇك قالمايتىن. ويتكەنى, نەنى بولسا دا تۇگىمەن جۇتىپ جۇرە بەرۋگە داعدىلانعان. اقىرزاماننىڭ 21 بەلگىسى بولسا, سونىڭ ءبىرى وسى وزبىر-ساتقىندار بولاتىن. پاتۋاعا كەلمەيتىن, بويلارىنا مەيىرىم قونباعان قانقۇيلى, ءوزىمشىل توپ, جەر-جاھاندا عۇمىر كەشىپ جاتقان ادامزاتتىڭ اتاۋسىز جاۋى ەدى.
قازاق دالاسىن قاندالاشا سورعان سول باسسىزدارعا, وتكەننىڭ ءورشىل جىراۋلارىنىڭ سارقىتىنداي بولعان ءسۇيىنباي جىراۋ جىردىڭ الماس قىلىشىنداي جارقىلداپ قارسى شاپقان.
ەل قادىرىن بىلمەيسىڭ,
تورەمىن دەپ ماستانىپ,
بۇقاراڭا قاس قىلدىڭ.
جارلىنىڭ ۇرلاپ جالعىزىن,
شىعارماي قىرعا اش قىلدىڭ.
حان ەمەسسىڭ, قيىقسىڭ,
قالىڭ ەلدى ايداپ جەپ,
تەرىڭە زورعا سىيىپسىڭ.
ۇرى, قارى, زالىمنىڭ
جانىڭا ءبارىن جيىپسىڭ.
جانعا جاۋاپ بەرمەيتىن,
دۇلەي-مىلقاۋ سياقتى
قيال-مىنەز تۇيىقسىڭ.
دۇنيەنى جۇتسا تويمايتىن,
ءتۇپسىز جاتقان ۇيىقسىڭ.
قادىرىڭ جوق حالىققا,
اققان سۋداي سۇيىقسىڭ.
سۋدان دا سۋسىن قانادى,
وپپا بالشىق سىقىلدى,
جۇتقىش ىلاي بىلىقسىڭ!
تەزەكتورە ۇلى ءجۇزدىڭ XIX عاسىرداعى بەلدى اعا سۇلتانى, ابىلاي حاننىڭ تۋما ۇرپاعى ەدى. ۇلى ءجۇزدى اشسام الاقانىمدا, جۇمسام جۇدىرىعىمدا ۇستايمىن دەپ دۇركىرەگەن تورەنىڭ ءوزى بولاتىن. ول ءۇشىن حالىقتىڭ مۇقتاجى دا, مۇڭى دا تۇككە تۇرمايتىن. بۇل تەزەك تورەنىڭ عانا ساياساتى ەمەس, قازاق دالاسىنداعى بارلىق جۋان جۇدىرىقتاردىڭ ارەكەتى بولاتىن. ءوز حالقىن ءوزى جەيتىن, ءجابىر كورسەتەتىن الپاۋىتتار ەدى. سولاردىڭ ساتقىندىعى مەن قاتىگەز ھارامدىعىنىڭ كەسىرىنەن اسقان ءبىلىم يەسى شوقان ءۋاليحانوۆ اعا سۇلتاندىققا وتە المادى. قازاق ورتاسىنا شوقاننىڭ كەرەگى بولمادى. قازاقتاردى ءوز توپاستارى باسقارۋى كەرەك بولاتىن.
حان تەزەك, بايلىعىڭا باس ۇرمايمىن,
مەن بىراق كورگەنىمدى جاسىرمايمىن,
شىن دەرتىم ۇستاپ كەتسە اينىمالى,
باسىمنان ۇشقان قۇستى اسىرمايمىن,
تورەسىڭ قاندى قانعا قۇيىپ جۇرگەن.
قۇداي سۇيەر بويىڭدا قىلىعىڭ جوق,
قازاققا قايتىپ باسىڭ سىيىپ جۇرگەن.
البان, دۋلات, شاپىراشتى ەل ەمەس پە,
ەل دەگەن شالقىپ جاتقان كول ەمەس پە!
كول تولقىسا كوبىگىن كەتەر باسىپ,
تورە سايتان بولعاندا, كوك پەرىشتە –
ءبىر سايتاندى قاققان دا پەرى ەمەس پە؟!
بۇل قازاق دالاسىنا رەسەي پاتشاسى مەن قوقان حاندىعى بىرگە يەلىك ەتكەن كەز ەدى. قوقان حاندىعى قازاقتار مەن قىرعىزداردى جيىرما جىل بويى قورلىقتا ۇستادى. قازاقتىڭ وزبىر ساتقىندارى سول كەزدە دە, حالىقتىڭ رۋحىن جانشىپ, قازاقتى قۇلشىلىققا, كونبىستىككە شاقىرعان. قوقان حاندىعىن ءبىز جەڭە المايمىز دەپ ەكىجۇزدىلىك پەن وپاسىزدىققا بەلشەسىنەن باتقان ەل باسىلارى دارمەنسىزدىك كورسەتكەن.
جەتىسۋ ەلىنىڭ رۋحى مەن نامىسىن ايبارلاتا كوتەرگەن ءسۇيىنباي جىراۋ بولاتىن.
باتىس ولكەدە ولمەس ماحامبەت بار ەدى.
تالاي اقىندار ساراي توڭىرەگىنەن ءارى اسپاعان. سونان دا ولاردىڭ ەسىمدەرى ەل ەسىندە قالماعان. جۇرتىن ساتىپ بيلىك باسىنداعىلاردىڭ قۇيىرشىعى بولعان اقىن اقىن با ەكەن؟ ول بەيباقتار قانشا كەۋىپ-پىسسە دە سايتان عوي.
ەلىنىڭ جۇرەگىن ەرلەرى عانا ەلجىرەتەدى.
سولار عانا رۋحىن تىكتەيدى.
شاپىراشتى تۋىنىڭ استىندا ءسۇيىنباي بابا جىر جۇگىرتەدى.
ۇران جىر.
ەگەس جىر.
وتانىن ارداقتاعان نامىس جىرى.
وپاسىزدىق پەن ەكىجۇزدىلىككە قارسى ءجۇزى قايىرىلمايتىن الماس جىر.
ءبورىلى بايراق استىندا
بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن.
بورىدەي جورتىپ كەتكەندە
ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن
جاۋ تيسە جاھان دالادا,
ءبورىلى نايزا اتامىز.
قاراسايلاپ شابامىز
قىزىل قانعا باتامىز.
ءبورىلى بايراق استىندا
تۋ ءتۇسىرىپ جاۋ العان
قازىبەك, قاستەك اتامىز.
ءدال وسى ۇران جىر قازاق باتىرلارىنىڭ كوزسىز ەرلىگىن وتانعا دەگەن شەكسىز ادالدىعى مەن ماحابباتىن جىرلاعان اسقاق رەكۆيەم.
جوڭعار باسقىنشىلارىن جوڭعار قاقپاسىنا تىعىپ, دەشتى-قىپشاق ەلىن جاۋدان ازات ەتكەندە:
بەلىنە ساداق بايلانىپ,
الماس قىلىش اسىنعان.
قول ۇزىلمەي قاسىنان,
دۋلىعا كەتپەي باسىنان,
قۇرسانعان جاۋدىڭ اسكەرىن
قۋىپ ەدى قاراساي
جوڭعاردىڭ قاقپا تاسىنان, –
دەپ ءسۇيىنباي بابامىز تاعى ءبىر جاسىن جىرىن توگىپ ەدى-اۋ!
جوڭعار باسقىنشىلارىن تالقانداعان قازاق باتىرلارىنىڭ قالىڭ ءبىر لەگىن اساۋ جىرىنا قوسقان.
قايران قاسيەتتى باتىرلار-اي!.. ءبىز سىزدەردىڭ رۋحتارىڭىزدى ەسكە الدىق; ابىلاي, قابانباي, بوگەنباي, قاراساي, ولجاباي, ارقالىق, رايىمبەك, جەتىگەن بابالارىمىزدىڭ ارۋاقتارىنا باس يدىك.
اتا-بابا جەرىن جاۋ اتىنىڭ تابانى تاپتاعاندا نامىسقا باسقان باتىرلار تىزە تىرەسىپ جاۋعا قارسى شاپقان, دەشتى-قىپشاق دالاسىندا تۇڭعىش رەت قازاق قازاق بولعالى باتىرلارى باس قوسقانى وسى ەدى.
ادامجەر-جاھانعا ادامعا جاقسىلىق جاساۋ ءۇشىن, جان-جۇرەگىنە مەيىرىم, ءسۇيىسپەنشىلىك, ماحاببات وتىن جاعۋ ءۇشىن كەلگەن. ادامدا ونان وزگە ميسسيا جوق. بۇل دۇنيەنى ساقتايتىن سۇلۋلىق قانا ەكەنىن تۇركى جىراۋلارى سوناۋ قادىم عاسىرلاردا جىرلاپ كەتكەن.
زامان, زامان دەگەندە,
زامانعا قوجا ادام عوي.
نارازى بولساڭ زامانعا
بار كىنانى سوعان قوي,
دەيدى XIX عاسىردا ءسۇيىنباي جىراۋ.
مىناۋ XXI عاسىردا دا ادامنىڭ ادام بولىپ قالۋى باستى جاھان سۇراعى. دۇرىسى تىلەگى بولار.
ءسۇيىنباي بابا
