باستى بايلىق – ادامدى ارداق تۇتقان...

كەلە جاتقان ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بارىسىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قان توك­كەن ارداگەرلەر, ەل قورعاۋ ىسىندە قاھار­مان­دىق تا­نىتقان ءاربىر قارت جاۋىنگەر قۇر­­مەت پەن ىزگىلىكتەن تىس قالماۋعا ءتيىستى.ءار جىل سايىن حالىق اسىعا كۇتەتىن جولداۋ بيىل ادەتتەگىدەن ەرتەرەك جاسالدى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى ەلباسى جولد­اۋىندا كورسەتىلگەن جانە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى مىندەت­تەر­دىڭ كوپشىلىگى ۇستىمىزدەگى جىلى ءجۇ­زە­گە اسۋعا ءتيىستى, ءتىپتى ءساۋىر ايىنان باستاپ شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەت­تەگىلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىن 25%-عا ءوسىرۋ قاراستىرىلدى, دەمەك قازاق­ستان ۇكىمەتى ءۇشىن ۋاقىت قىمبات, ۇزىن ارقاۋ, كەڭ تۇساۋعا سالا بەرە­تىن زامان ەمەس. “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكو­نوميكالىق ورلەۋ – قازاق­ستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەگەن باس تاقىرىپپەن جاريالانعان جول­داۋ نەگىزىنەن العاندا التى با­عىتتى قامتىپ وتىر. اتالعان با­عىتتار رەتى تومەندەگىدەي: “2010 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋ – ەل دا­مۋى­نىڭ اسا ماڭىزدى شەبى”, “داعدارىس كەزەڭى – دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ ۋاقىتى”, “2020 ستراتەگيالىق جوسپارى – كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول”, “ادام – ەلدىڭ باستى باي­لى­عى”, “ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق – 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسى­رۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى”, “سىرت­قى ساياسات”. كورسەتىلىپ وتىرعان باعىتتار نەنى اڭعارتادى؟ ەڭ الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇعان دەيىنگى ۇستانىپ كەلگەن, باستى قۇ­جا­تى بولىپ تابىلاتىن “قازاق­ستان–2030” دامۋ ستراتەگياسى بار ەدى, ياعني ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­ وسىن­داي اسا ماڭىزدى قۇجاتتىڭ وتكەن ون جىلىنا قورىتىندى ساراپتاما جاساي وتىرىپ, ودان ءارى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى الداعى ونجىل­دىق­تىڭ جاڭا مىندەتتەرىن ايقىن­داپ بەردى. “جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن” كورسەتۋگە ءتيىستى. ساعاتتان استام ۋاقىت تىكەلەي ەفير ارقىلى حالىققا كورسەتىلىپ, ودان ءارى ءباسپاسوز ارقىلى وقىر­مان اۋديتورياسىنا جول تارتقان ءداستۇرلى جولداۋدىڭ بەرەر عيب­راتى مەن الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسۋعا ءتيىستى ماقسات-مىندەتتەرى جايىندا ءوز تۇيگەنىمىزدى حالىقپەن بولىسكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىز. ارينە, جولداۋدا ايتىلعان بارلىق ماسەلەنى قامتىپ پىكىر ايتۋ ءبىر كۇننىڭ اڭگىمەسى بول­ماۋعا ءتيىستى, سول سەبەپتى ءوزىمىزدىڭ جان-دۇنيەمىزگە تىم جاقىن ايتىل­عان كەيبىر جاعداياتتار جايىندا عانا وي وربىتسەك دەيمىز. ەلباسى ەڭ الدىمەن سترا­تە­گيا­لىق جوسپارلاردىڭ دۇرىس باعىتتا جاسالىپ, تولىققاندى جۇزەگە اسۋى­نىڭ ناتيجەسىندە عانا داع­دارىستان قاتتى زارداپ شەكپەگە­نى­مىزدى قاداپ ايتتى. “2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ دامۋ سترا­تەگياسىنىڭ رۋحىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىز ءححى عاسىردىڭ العاش­قى ونجىلدىعىنا بەلگىلەنگەن بارلىق مىندەتتەردى شەشتىك”, دەپ اتاپ كورسەتكەن نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ءۇندى حالقىنىڭ كەمەڭگەر كوسەمى نەرۋدىڭ “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى” دەگەن قاعيداتىن مىسالعا كەل­تىرە وتىرىپ, ء“بىز باتىل قي­مىلدادىق”, ء“بىز توتەپ بەردىك” دەگەن باعىتپەن پاتريوتتىق رۋحتى اسقاقتاتا تۇسەتىن وي ءتۇيىپ, سەنىم مەن سەرپىلىستى سەرىك ەتكەندەر عانا جەڭىسكە جەتەتىنىن دالەلدەي ءتۇستى. “ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى” دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن ءتورتىن­شى باعىتتىڭ دا بەرەرى مول. ەل­با­سى وتكەن جىلدارداعى جولداۋ­لارى­نىڭ بىرىندە ء“ححى  عاسىردا ءبىلىمى مەن عىلىمىن دامىتا الما­عان ەلدىڭ تىعىرىققا تىرەلەرى انىق”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولا­تىن, بۇل جولداۋدا دا وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەكتەپكە دەيىنگى بۇلشىرشىندەرگە ارنالعان “بالا­پان” اتتى ارنايى باعدارلامادان باستاپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ اسا جوعارى فلاگمانىنا اينالۋعا ءتيىستى “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت” سىن­دى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاپ­سىردى, مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا دەگەن قام­قورلىعىن ايقىنداي تۇسەدى. ءار جىلى جاسالاتىن جولداۋ­لار­دا, باسقا دا كەزدەسۋلەردە, تىكە­لەي ەفيردەگى سۇحباتتارىندا پرە­زيدەنت ۇنەمى الەۋمەتتىك ماسەلە­لەردى, جاعدايى تومەن جانداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىن قاپەردە ۇستاي­دى. سونىڭ ءبىرى جولداۋداعى اردا­گەرلەرگە قامقورلىقتا دا باسىم باعىتتار قاتارىندا ايتىلعان. كەلە جاتقان ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بارىسىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قان توككەن ارداگەرلەر, ەل قورعاۋ ىسىندە قاھارماندىق تا­نىتقان ءاربىر قارت جاۋىنگەر قۇر­مەت پەن ىزگىلىكتەن تىس قالماۋعا ءتيىستى. سونداي-اق وسى سوعىس اردا­گەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن جاندار دا ماتەريالدىق قولداۋعا يە بولاتى­نى قانداي قۋانىشتى. “بۇل ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزعا ولار­دىڭ جانقيارلىق كۇرەسى مەن جەڭىسى ءۇشىن” قۇرمەت دەپ اتاپ كورسەتكەن ەلباسى تاپسىرماسى مەن اماناتى ورىندالۋعا ءتيىستى. ءاربىر سوعىس ارداگەرى, جاسى ۇلعايعان قاريالار, تاعدىر تالكەگىمەن مۇگەدەك بولىپ قالعان كەز كەلگەن باۋىرىمىزدى قۇرمەتتەۋ, امان ساقتاۋ بۇگىنگى بەيبىت زامانداعى بىزدەردىڭ پارى­زى­مىز بەن قارىزىمىز. وسى ارالىقتا تاعى ءبىر ءجايتتى ايتا كەتكەن ورىندى. جولداۋ جاسالعان 29 قاڭتار كۇنى تۇستەن كەيىنگى مينيسترلىك وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت قا­راپايىم حالىق كوڭىلىنەن شىعا­تىن ءبىر مالىمدەمە جاسادى, ياعني پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جولدانىپ جاتقان ءاربىر سۇراق-ساۋالدىڭ استارىندا تەرەڭ سىر بار, ناقتىلاي ايتقاندا, اۋىل اكىمى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى­نان ابدەن ءۇمىت ۇزگەن جاع­دايدا عانا استانادان, ەلباسىنان ادىلەتتىلىك ىزدەيتىنىن اتاپ كورسەتتى, بيلىكتىڭ ءار تۇتقاسىن ۇستاپ وتىر­عانداردىڭ مۇنداي ارەكەتتەرىنە قاتتى قىنجىلىس ءبىلدىردى. بۇدان تۇيەتىنىمىز – ەلباسى اماناتى – ەش­كىم, ەشقاشان دا قورعاۋسىز, پاناسىز قالماۋى كەرەك, ەڭكەيگەن قارت پەن ەڭبەكتەگەن ءسابي دە مەملەكەت قامقورلىعىن سەزىنۋگە ءتيىستى, ءبىزدىڭ قوعامدا ادام قۇقىعى اياققا تاپتالماۋى قاجەت. “باستى بايلىق – ادام” دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ءبولىمنىڭ جالعاسى ىسپەتتى “ىشكى ساياسي تۇراق­تىلىقتا” دا وسى ادام قۇقى, زاڭدى قۇرمەتتەۋ جايىندا جاقسى, كوڭىلگە قونىمدى ويلار ايتىلدى. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالايتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايتىن  نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ: “بۇگىندە, وكى­نىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا ءتيىمسىز باسقارۋدان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى فۋنكتسيالارىنداعى جانجالدان, ءتيىستى كادرلىق جۇمىس­تىڭ بولماۋىنان, سونداي-اق ەل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتىندە مولدىرلىك پەن باقىلاۋدىڭ جوقتى­عىنان تۋىنداعان پروبلەمالار انىق كورىندى”, – دەگەن تۇرعىدا اشىق اڭگىمە ايتىلدى. ءسال شەگىنىس جاساساق, كەڭ بايتاق سايىن دالامىزدا كوك تۋىن بيىك كوتەرىپ ەل بولعان, مەملەكەت قۇرعان بابالارىمىز ەكى نارسەنى “ۇمىت قالدىرىپتى”, ءبىرى – قوناقۇي سالۋ, ەكىنشىسى – تۇرمە سالۋ. بوداندىق قامىتىن مىقتاپ كيگىزگەن رەسەي پاتشاسى “يتجەك­كەنگە” ايداۋدى ۇيرەتتى, ال بول­شەۆيكتەر بيلىك باسىنا كەلگەن كوممۋنيستىك كەڭەس بيلىگى تۇران دالاسىن “كارلاگقا” اينال­دىردى. بۇگىنگى كۇنى ازاتتىققا جەتكەن, ءححى عاسىرعا تاۋەلسىزدىك تۋىمەن قادام باسقان قازاق قوعامى ادام­زات بالاسىن سوتتاۋ ارقىلى, ءدالى­رەك ايتقاندا, تۇرمەگە وتىرعىزۋ جو­لىمەن عانا تۇزەۋگە كوشكەندەي كۇي كەشۋدە. تۇرمەمەن تۇزەۋ جاعى­نان كەلگەندە الەم ەلدەرىنىڭ الدىڭ­عى ساپىندا تۇرعانىمىز تىم ماقتاناتىن ءجايت ەمەس. ەلباسىن قىنجىلتاتىنى دا وسى. سول سەبەپتى دە: “جازالاۋدىڭ نەگىزگى ءتۇرى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بو­لىپ قالىپ وتىر. ەشكىم قاماۋ ورىندارىنان بوساعانداردى وڭال­تۋ­مەن اينالىسپايدى”, دەيتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازىرگى جۇيە­دەگى جازالاۋ ايىپتارى 5%-دان از بولسا, تۇزەۋ جۇمىستارى – 0,4%-دى قۇرايتىنىن, ال ەندى قوعامدىق جۇمىستاردىڭ مۇلدەم جوق ەكەنىن دە اتاپ كورسەتتى. بۇل باعىتپەن قايدا بارامىز, تۇرمە تولى تاۋىق نەمەسە ۇيالى تەلەفون ۇرلاعاندار, انا ءسۇتى اۋزىنان كەتپەگەن بوزبا­لالاردى تۇرمە تۇزەتىپ جىبەرەدى دەگەنگە سەنە المايسىڭ. ارينە, قىل­مىسكەر جازاسىن السىن, قان­ىش­ەرگە بوستاندىق الەمىندە ورىن جوق, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەندەر قولىمەن ىستەگەنىن موي­نىمەن كوتەرسىن, بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەندەي, ىزگى­لەندىرۋ جۇمىسىن قاشان قولعا الامىز؟ ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى, زاڭدىلىقتى ساقتاۋ مەكەمەلەرى ادام سوتتاۋ, جازالاۋ ۇردىسىندە باسەكەگە تۇسۋدەن اۋلاق بولعانى ءجون, ايتپەسە قازىرگى اڭگىمە اۋانى پوليتسەيلەر مەن ۇقك-ءنىڭ, ەندى بىردە قارجى پولي­تسياسىنىڭ كىمدەردى قۇرىقتاعانى جايىندا عانا بولاتىن سياقتى. بۇل جەردە “وسى جىلدىڭ وزىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن رەفور­مالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋدى تاپسىرعان” ەلباسىنا تەك قولداۋ بىلدىرەمىز. قازاق ەلى اتا-بابا ءداستۇرىن بەرىك ۇستانا وتىرىپ تۇرمەگە وتىرعىزۋ ىسىمەن ەمەس, ودان دا ىزگى – تۇزەۋ, تاربيەلەۋ, ءتۇسىندىرۋ, قۇن تولەتۋ, ت.ب. شارالارمەن ەل تەنتەگىن جونگە سالۋدى قولعا العانى ابزال. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, “وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيماعان” بابالار ءداستۇرىن جال­عاستىرعاننان ۇتارىمىز از بول­ماۋعا ءتيىستى, ەلباسى وسىنى مەڭزەدى. جولداۋ كەلەر كۇننىڭ باعىت-باعدارىنا جول كورسەتەتىن امانات حات, سول باعىت-باعداردى, اسىل اماناتتى قاپىسىز ورىنداعان ەلى­مىزدىڭ ەرتەڭى باياندى بولماق. ايتپاق بولعان ويىمىزدىڭ قورى­تىندىسىن ەلباسىنىڭ جولداۋ تۇيىنىندە ايتقان كەلەسى ءبىر قانات­تى قاعيداسىمەن بايلانىستىرساق دەيمىز. “بۇل باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ”. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىك­تە­رىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى تاۋەل­سىز­دىكتى باياندى ەتۋ, ۇلت مۇراتىن بيىك قويۋ, ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قالۋ. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەن ەڭ باستى ماقساتتارىمىز جۇزەگە اساتىن جىلدار جاقىنداپ كەلەدى, سول كۇن­دەردىڭ قۋانىشى بۇگىنگى بىزدەرگە, كەلە جاتقان جاڭا ۇرپاققا بايا­نى­مەن, ماڭگىلىگىمەن بولسىن. “باستى بايلىق – ادامدى” ارداق تۇتقان جولداۋدىڭ ايتار ويى مەن بەرەر تا­عىلىمى مول. سونىڭ ءبىر پاراسىن وزدەرىڭىزبەن بولىستىك. ناريمان نۇرپەيىسوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, دوتسەنت. شىمكەنت.