ەستەرىڭىزگە سالساق, 2001 جىلى 11 قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتەگى «ەگىزدەر» عيماراتىنا تەرروريستىك شابۋىل جاسالدى. سول كەزدەگى اق ءۇي باسشىسى دجوردج بۋش مۇنى ء«ال-كايدا» ۇيىمىنىڭ ارەكەتى دەپ ايىپتاپ, ولارعا قارسى كۇرەسەتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. وسىلايشا, اقش اسكەرى اۋعانستان جەرىنە كىرىپ, تەرروريستەردى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋعا كىرىسكەن. سودان بەرى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە امەريكالىق ساربازدار سودىرلاردى مۇلدەم جويىپ جىبەرە العان جوق.
اۋعانستاندا اسكەر ۇستاۋ قازىناسىن جۇقارتىپ, كوپتەگەن ساربازدىڭ ءومىرىن جالماسا دا, قۇراما شتاتتار ءۇشىن ءساتتى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بىرىنشىدەن, اقش ايماقتا باسىمدىق يەلەنگەن ء«ال-كايدا» تەرروريستىك ۇيىمىنىڭ كوزىن جويدى. سودىرلاردىڭ قايتادان بىرلەسۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن جوق. 2011 جىلى باستى جاۋى ۋساما بەن لادەندى ءولتىردى. يراكتاعى سوعىس كەزىندە, دايش تەرروريستىك ۇيىمىمەن كۇرەستە اق ءۇي اۋعانستانداعى قارۋلى كۇشتەرىن جۇمىلدىردى. وسىلايشا, وسى ەلدەگى اقش-تىڭ اسكەري بازاسى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ايماقتاعى نەگىزگى تىرەك رەتىندە قىزمەت ەتتى.
ەندى, بيىلعى اقپانداعى «اقش – «تاليبان» كەلىسىمىنە» سايكەس, امەريكالىق ساربازداردىڭ اۋعان جەرىندەگى ميسسياسى اياقتالماق. بۇدان بىلاي, اقش-تى تەرروريستەردەن مۇحيت اسىپ كەلگەن ساربازدار ەمەس, تىكەلەي «تاليبان» ۇيىمى قورعاماق. بۇل قادام ەكونوميكالىق تۇرعىدان اقش ءۇشىن ءتيىمدى. ويتكەنى, اۋعان جەرىندە اسكەري بازا ۇستاۋ ارزان ەمەس. بۇدان بولەك, ءتۇرلى جاعدايدا قازا تاباتىن ساربازداردى, اۋعانستانداعى سوعىستى سىنايتىن امەريكالىقتاردى قوسىڭىز. وسىنىڭ ءبارى اق ءۇي قوجايىنىنىڭ موينىنا ارتىلعان اۋىر جۇك بولماق.
ەندىگى جەردە اقش اتالعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بارىنەن قۇتىلادى. ايتسە دە, مۇنداي قادام وسىعان دەيىن اتقارىلعان جۇمىستى باسكە تىگۋمەن تەڭ. اقش وزىنە العان مىندەتىن ورىنداۋعا قانشالىقتى ىقىلاس تانىتسا, «تاليبان» ۇيىمى سونشالىقتى ءوز مىندەتىن ورىنداۋعا ىنتا بىلدىرمەۋى ابدەن مۇمكىن.
اقش – «تاليبان» كەلىسىمى ءاۋ باستان-اق ءتۇرلى قيىندىققا تاپ كەلدى. بىرىنشىدەن, اق ءۇي اكىمشىلىگى 10 ناۋرىزدا «تاليباندى», اۋعانستان بيلىگىن جانە باسقا دا مۇددەلى توپتاردى ءبىر ۇستەل باسىنا جيناپ, كەلىسسوزدەر وتكىزۋى ءتيىس ەدى. بىراق ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ بۇل ارەكەتى ءساتسىز اياقتالدى. «تاليبان» مەن اۋعانستان ۇكىمەتى تۇتقىنداردى بوساتۋ جونىندە ورتاق مامىلەگە كەلە الماي, ناتيجەسىز اياقتالدى. ەسەسىنە, اۋعانستاندا ءتۇرلى قاقتىعىستار سانى ارتا ءتۇستى.
ەكىنشىدەن, اۋعانستانداعى ىشكى تۇراقسىزدىق تا كەلىسسوزگە كەدەرگى كەلتىرەدى. بىلتىر قىركۇيەكتە وسى ەلدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكەن بولاتىن. اۋعانستاننىڭ پرەزيدەنتى اشراف گاني داۋىس بەرۋدە وزىپ شىققانىن مالىمدەسە, ونىڭ باستى قارسىلاسى ابدۋللاھ ابدۋللاھ تا جەڭىسكە جەتكەنىنە سەنىمدى. وتكەن ايدا ەكى ساياساتكەر دە يناۋگۋراتسيا وتكىزىپ, وزدەرىن پرەزيدەنت دەپ جاريالاپ, دەربەس اكىمشىلىك قۇردى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو جىل باسىندا اۋعانستانعا ساپارمەن بارىپ, ماسەلەنى رەتتەۋگە تالپىنعان. الايدا پومپەونىڭ ارەكەتىنەن تۇك شىققان جوق.
ۇشىنشىدەن, ەلدەن اقش اسكەرىنىڭ شىعارىلۋى وڭىردەگى كىشىگىرىم قارۋلى توپتاردىڭ بەلسەندى ارەكەت ەتۋىنە اكەلۋى ىقتيمال. كەلىسىمگە سايكەس, الداعى 14 ايدا امەريكالىق ساربازدار اۋعانستاننان ءبىرجولا كەتەدى. قازىردىڭ وزىندە اسكەرلەر شىعارىلىپ جاتىر.
ءوز كەزەگىندە «تاليبان» ۇيىمى كەز كەلگەن تەرروريستىك توپتىڭ اۋعانستاندا باس كوتەرۋىنە توسقاۋىل جاساۋى ءتيىس. بىراق ء«وزى جوقتىڭ كوزى جوق» دەمەكشى, «تاليبان» امەريكالىقتار جوقتا قالاي ارەكەت ەتپەك؟ كىمدى تەرروريست دەپ سانايدى؟ اقش پەن ونىڭ جاقتاستارىنا قاۋىپ توندىرەتىن توپتاردى قالاي انىقتايدى؟ اقش پەن «تاليباننىڭ» تۇسىنىگىندەگى «تەرروريستىك توپ پەن تەرروريست» ۇعىمدارى ساي كەلە مە؟ سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق.
ماسەلەن, ء«ال-كايدا» توبىنا «تاليبان» قوزعالىسى جەتەكشىلىك ەتەتىنى تالاي مارتە ايتىلدى. ۇيىم باسشىلىعى مۇنى جوققا شىعارعان. كەيىننەن, ءتىپتى, تاليبانداردىڭ وكىلى 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى تەرروريستىك شابۋىلعا ء«ال-كايدا» جاۋاپتى ەمەس دەگەن اڭگىمە ايتىپ قالدى.
سونىمەن قاتار بۇۇ تاراپى دا اۋعانستانداعى بىرقاتار توپتى ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك دەپ تانىعان. «تاليبان» قوزعالىسى ولاردىڭ بىرازىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ارىپتەس. ەندىگى جەردە ۇيىم اتالعان توپتارمەن بايلانىسىن ۇزە مە, الدە جالعاستىرا بەرە مە؟
بيىلعى قاڭتاردا بۇۇ-نىڭ ارنايى ميسسياسى ء«ال-كايدا» مەن تاليبانداردىڭ ءوزارا بايلانىسى ءالى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەگەنىن حابارلادى. مۇنى, ارينە, «تاليبان» وكىلدەرى جوققا شىعاردى. بىراق الدا-جالدا اتالعان كۇدىك راستالسا, اقش-تىڭ باستى جاۋىنا قامقورلىق جاسايتىن ۇيىم امەريكالىقتاردى قالايشا قورعايتىنى تۇسىنىكسىز. ونىڭ ۇستىنە, اق ءۇي تاراپى «تاليبان» ۇيىمى ءسوزىنىڭ راستىعىن قالاي انىقتايتىنى دا بەلگىسىز.
سونداي-اق اقش اسكەرىنىڭ شىعارىلۋىنا بايلانىستى اۋعانستانداعى امەريكالىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ مۇمكىندىگى دە شەكتەلەدى. ياعني, «تاليباننىڭ» ارەكەتىن باقىلاپ وتىرۋ دا قيىنداي تۇسپەك.
الدا-جالدا ۆاشينگتون بيلىگى «تاليبان» مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى كەلىسىمدى بۇزىپ, تەرروريستىك توپتارعا كومەكتەسكەنىن انىقتاسا, ونى ۇيىم باسشىلىعىنا جەتكىزە مە؟ «تاليبان» كوسەمدەرىنە قورىتىندىسىن حابارلاۋ بارلاۋ قىزمەتىندە جۇرگەندەردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە, اسكەرى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا جاتقان اقش-تىڭ ايبارىنان ىعىپ, «تاليبان» ونداي كەمشىلىكتى تۇزەۋگە اسىعادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلە, «تاليبان» قوزعالىسى كەلىسىمدە جۇكتەلگەن مىندەتىن ادال اتقارا قويۋى نەعايبىل.
اقش اسكەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعارىلۋى تاعى ءبىر ماسەلە تۋىنداتۋى ىقتيمال. ارەكەتىن باقىلايتىن «ۇلكەن اعانىڭ» جوقتىعىن پايدالانىپ, «تاليبان» دا ەمىن-ەركىن ءىس-قيمىلدارعا بارۋى مۇمكىن. ياعني, ارا-تۇرا كەلىسىمدى بۇزعاندا تۇرعان ەشتەڭە جوق دەپ ويلاماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ازداعان كەلەڭسىزدىككە بولا امەريكالىق ساربازداردىڭ قايتا كەلمەيتىنى تۇسىنىكتى. بىراق «تاليبان» شەكتەن شىعىپ جاتسا, اقش اسكەرى اۋعانستانعا قايتا كىرۋىنىڭ ىقتيمالدىلىعى تاعى جوعارى.
اۋعانستاننان اسكەرىن شىعارسا دا, اقش ءوڭىردى نازارىنان تىس قالدىرمايتىنى تۇسىنىكتى. بىراق ايماقتى ءاردايىم باقىلاپ وتىرۋ قيىنعا تۇسپەك. بىرىنشىدەن, اۋعانستان – تەڭىزگە شىعار جولى جوق, مۇحيتتان الىس جاتقان مەملەكەت. ياعني, پەنتاگوننىڭ اسكەري كەمەلەرى درون جىبەرىپ نە اۋەدەن شابۋىل جاساي المايدى. ال كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەر اقش اسكەرىنە اسكەري بازا ۇسىنۋعا ىقىلاسسىز.
مۇنداي جاعدايدان شىعاتىن ءبىر عانا مۇمكىندىك بار. اقش-تىڭ ورتالىق ازياداعى اسكەري بازاسىن نىعايتىپ, ولاردىڭ سانىن ارتتىرۋ. بۇل قادام قارجىلاي تۇرعىدان دا, گەوساياسي جاعىنان دا قيىن بولعاندىقتان, اق ءۇيدىڭ مۇنداي شەشىم قابىلداۋى ەكىتالاي. ءتىپتى, ورتالىق ازيادا اسكەري بازا قۇرعاننىڭ وزىندە قىتاي مەن رەسەيدىڭ بۇعان جىلى قاباق تانىتپايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
قىسقاسى, «اقش – «تاليبان» كەلىسىمى» قاي تۇرعىدان العاندا دا ديلەمماعا تولى بولىپ تۇر. اق ءۇي ءۇشىن «بىلاي تارتسا وگىز ءولىپ, بىلاي تارتسا اربا سىنباق». دەگەنمەن, اقش-تىڭ بەكەرگە ەشتەڭە جاسامايتىنىن ەسكەرسەك, دونالد ترامپتىڭ ءبىر ساۋساعى بۇگۋلى ەكەنى انىق.
