اقىن عالىم جايلىبايدىڭ «؟ (سۇراق بەلگىسى)» پوەماسى تۋرالى
دۇنيە جاراتىلعالى بەرى جەر بەتىندە نە بولماعان. توپان سۋ, ءورت, سوعىس, اۋرۋ, ءبارى دە ادامزاتتىڭ ماڭدايىنان سورعالاعان تاعدىردىڭ تامشىلارى سەكىلدى. ۇلى ءتاڭىرى ءوزى جاراتقان ادامزاتتىڭ اجالىن ءتۇرلى قۇبىلىستارعا جاسىرىپ قويعان. قازاق مۇنى «بىرەۋدىڭ اجالى وتتان, بىرەۋدىڭ اجالى سۋدان», دەيدى. ارينە, كونە تاريحتىڭ ءاربىر ساتتەرى بىزگە ادامزات تاعدىرىنداعى ءتۇرلى ۋاقيعالاردى تاپسىرلەيدى. قۇداي تاعالادان تۇسكەن قاسيەتتى ءتورت كىتاپتىڭ دا ايتاتىنى – ادامزاتتىڭ جالپى تاعدىرى, باقىتى مەن سورى, دۇنيە جاراتىلعالى ورىن العان ءىرى ۋاقيعالار. ەسى ءتۇزۋ ادامعا ايتىلعان ەسكەرتۋلەر. جەر بەتىندە نە بولماعان؟!.
دۇنيە تۇگەل سۇراق بەلگى؟ ءفاني قالاي جاراتىلعان, قالاي تۇگەسىلەدى؟ ادامزاتتىڭ اقىرى نە بولادى؟ اۋەلگىسى دە, سوڭعىسى دا سۇراق, ال ەكى ورتاداعى قانشاما دۇنيە سۇراققا تولى. ىلكىدە ادامزاتتىڭ اسىلدارى – پايعامبارلار دا ادامزاتتىڭ ازابىنا اراشا, دەرتىنە داۋا, ساۋالىنا جاۋاپ ىزدەگەن. بىراق, قۇدىرەتتىڭ قۇزىرىندا جاسىرىلعان قۇپيالار ولارعا دا سىرىن اشا قويماعان. ادامزات ساناسىندا ورناعان سان ءتۇرلى سۇراق, ءالى سول سۇراق كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ادام ناسىلىنەن بولعان ارعى-بەرگى تاريحتاعى اقىندار دا ءوز جاراتىلىسىنىڭ ساۋالىنا جاۋاپ ىزدەگەن. شىر كوبەلەك اينالعان دۇنيەنىڭ ءاربىر قالتارىسىندا قۇدايدىڭ قۇبىلىسى بار. ول ءتۇرلى كەزەڭدەردە ءومىر سۇرگەن ادامزاتقا قانداي بەينەدە كورىنەدى, نەگە ولاي بولادى, بۇل دا سۇراق. عالامنىڭ ءوزى جان سىزداتقان ساۋالداردىڭ جيىنتىعى سياقتى. كورنەكتى اقىن عالىم جايلىباي جاڭا جازىلعان «؟ (سۇراق بەلگىسى)» پوەماسىندا دا دۇنيەگە سۇراق قويادى. بۇل – نەگىزىنەن مۇڭعا تولى ءمىناجات جىرى. ءيسى مۇسىلماننىڭ قورعانى دۇعا, سۇرار ساۋعاسى ءمىناجات بولعان. بۇل – اللاعا دەگەن اقىننىڭ اقجارىلۋى, سول ارقىلى جاساعان ءمىناجاتى. بۇگىندە الەمدى شارپىپ كەلە جاتقان اجداھا-اۋرۋدىڭ جالقىنى جالعاننىڭ تىنىسىن تارىلتىپ بارادى. اۋەل باستا اللانىڭ نۇرىنان جاراتىلعان دۇنيە سان ءتۇرلى قۇبىلىستاردان, قيلى-قيلى كەزەڭدەردەن, ادامزات ساناسىنىڭ وزگە ارناعا بۇرىلۋىنان قاپاسقا قامالىپ بارا جاتقانداي. سوندىقتان دا اقىن جانى جاي تاپپاي, بۇگىندە وزگەرىپ بارا جاتقان ادامزات تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى.
تاريحتان بەلگىلى, جۇقپالى وبا اۋرۋى ادامزات تاريحىندا بىرنەشە رەت بولعان. جەر بەتىندە 1720 جىلى وبا تاراعان ەكەن. ءار ءجۇز جىل سايىن مۇنداي جۇقپالى ىندەت تىرىسقاق, يسپان تۇماۋى بولىپ قايتالانىپ وتىرعان دەسەدى. ىلگەرىدە ومار حاليفانىڭ زامانىندا مۇنداي كەسەلدىڭ شام شاھارىنان شىققانى ايتىلادى. ايگىلى جازۋشى البەر كاميۋ دە «وبا» رومانىندا ادامدار مەن قالالار تۋرالى سۋرەتتەيدى. سۇرەڭسىز كەيىپكە ەنگەن شاھار, جابىق ساياباقتار, ءبىر جەرگە كىرۋ ءۇشىن كەزەك كۇتىپ سابىلعان جۇرت. (ايتپاقشى, بۇگىندە ەۋروپا حالقى بۇل كىتاپتى سارىلىپ ىزدەپ, سابىلىپ وقىپ جاتىر ەكەن). بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا قالاداعى كارانتين بۇل. بىزدە دە بۇگىنگى جاعداي وسى. اقىن بۇل شىعارماسى ارقىلى ادامزاتقا كەلگەن اۋىر سىناقتى ايتادى. سوندىقتان دا «جان-جانارىمنان جاس ساۋلاپ تۇرىپ جىر جازدىم, – قانعا مالىنعان قالامنىڭ ۇشىن تىستەلەپ», دەيدى. اشتىق, رەپرەسسيا, سوعىس, قىسقاسى زۇلماتتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كورگەن قازاق قوعامىن بۇل ىندەت تە وكىنىشكە قاراي, اينالىپ وتپەدى. حالىقتىڭ تۇتاستىعى, ەلدىڭ اماندىعى – باستى بايلىق. قازىر كۇللى الەم ءتاڭىردىڭ الدىندا تاعدىرعا اراشا سۇراپ تۇر. اقىن دا بۇعان قوسىلىپ, «ادامزات ءۇشىن اللادان مەدەت سۇرايدى, تاۋەكەل ەتىپ تاس جۇتقان ەلدىڭ ۇرپاعى», دەيدى.
«ادامزات كوشى اداسپاۋ ءۇشىن تۇماندا,
ايتىلعان ءبارى...
ىنجىلدە
سوسىن
قۇراندا.
جالعىز قاۋىزعا سىيعىزاتىنى راس ەكەن –
التى قۇرىلىقتىڭ اقىلماندارىن ءبىر اللا!»
بۇگىن عالامنىڭ «جالعىز قاۋىزعا سىيعانىن» كوردىك. باس ساۋعالاعان پەندەنىڭ جەردەن باسقا بارار جەرى دە جوق. سوسىن اللاعا قاراي قاشادى. بىراق عايىپ پەندەگە اشىلمايدى. ويلانىپ قاراساق, ادامزاتتىڭ تاعدىر-تاريحىندا بولىپ جاتقان بارلىق وقيعا قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن عايىپتان كەلەدى ەكەن. «اللا قاھارلانسا ون سەگىز مىڭ عالامدى تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرىپ جىبەرەدى» دەگەن ءتامسىل بار. بالا كەزدە كوپ ەستىگەن ءسوز. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە يمان ەتكەن كونەكوز قاريالار دا وسى سوزگە يمانداي سەنەتىن. قازىرگى كەزدە ادامزاتتىڭ ساناسى جاپپاي بولماسا دا وزگە ارناعا بۇرىلدى, وزگەشە سوراپقا ءتۇستى. ال, ادامزاتقا باعدار بولعان ءتورت كىتاپ ء(تاۋرات, ءزابۋر, ءىنجىل, قۇران) ءدىن سالاسىنداعى ادامدارعا بولماسا, بىلايعى پەندەلەردىڭ جۇرەگىنەن الىستاپ بارا جاتىر ەدى. ارينە, سوندا دا بۇعان قاراپ كۇللى ادامزاتتى يمانسىز دەۋ كۇپىرلىك. اقىن پوەماسىنىڭ باستاۋىندا «اۋەل باستا قۇداي اسپان مەن جەردى جاراتتى. جەر تىرشىلىكسىز بوس ەدى» دەگەن قاسيەتتى ءتاۋرات ءسوزىن كەلتىرەدى. بۇل – قۇدايدىڭ ادامزاتقا بايانى. ياكي, الىپ جەر قالاي جاراتىلدى, ادامزات نە ءۇشىن جارالدى, قايدان كەلدى دەگەن ماڭگىلىك سۇراقتاردىڭ جاۋابى ۇلى كىتاپتاردا. اقىن بۇل شىعارماسىندا دۇنيەنىڭ باستاۋ ىلىمىنەن تامىر تارتىپ, بۇگىنگىدەي عالامنىڭ عاپىل كۇيىن سۋرەتتەيدى.
«...سامارقاننىڭ كوك تاسى ەرىگەن كۇن,
قارا تاسى قاعبانىڭ تۇنجىرادى». دۇنيەدەگى ەڭ قاستەرلى مەكەن – قاعبا. بىراق اللانىڭ دارگەيىنە باس ۇرىپ, ادامزات ساۋعا سۇرايتىن جەرىنە جەتە الماي قالدى. كوكتەممەن بىرگە كەلگەن كەسەلدىڭ كۇدىگى مەن ۇرەيى ادامزاتتىڭ اياعىنا ەرىكسىز تۇساۋ سالدى.
«عالامنىڭ عاپىل كۇيىن ەستىگەلى,
انامنىڭ ەلەس بەردى ورامالى», – دەگەن اقىن انانىڭ كىر شالماعان اق ورامالىن ەسكە الۋ ارقىلى الەمدەگى مەيىرىمدىلىكتى جوقتايدى. تازالىق قانا تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىنەن اراشالاپ قالادى دەپ ۇعادى. جالپى, بۇل شىعارما ادامزاتتىڭ الدىنان شىعىپ كەلگەن, ءالى دە شىعا بەرەتىن ۇلى سۇراقتاردىڭ جيىنتىعى. «بۇل ادامزات, بىلمەيمىن كىمنەن قاشپاق؟», «اسىل ءسوزىن قۇراننىڭ اۋداردىڭ با – نە ءزابۋردى, ءتاۋرات, ىنجىلدەگى», «كوپ اسقانعا – ءبىر توسقان» بولاتىنىن, تاريح بىزگە قاشانعى دالەلدەسىن؟..» سۇراقتارمەن استاسقان بازىنا. شايىر كوكىرەگىن كەرنەگەن شەر. اقىن انانىڭ اق ورامالىن العا ۇستاعان كۇيى ادامداردىڭ جۇرەگىندە ءولىپ بارا جاتقان مەيىرىم شۋاعىن قايتا تىرىلتكىسى كەلىپ جانتالاسادى. سول ارقىلى قازاق دالاسىنا كەلگەن ىندەتتىڭ جويىلۋىن اللادان ءۇمىت ەتەدى. «...اق تىلەگى سەكىلدى ادامزاتتىڭ, اق ورامال ءبىر عاسىر كىر شالماعان», دەپ, بارلىق ادام بالاسىنىڭ ورتاق تىلەگىن ءمىناجات-جىر, ساۋعا-سىر قالپىندا حاتقا تۇسىرەدى. اقىننىڭ ءوزى:
«زۇلمات پەن زاۋال بىتكەن
الىمساقتان –
تۋادى پيعىلىنان پەندەلەردىڭ...», دەپ بايلام جاسايدى. ايتپاق بولعان ويىنىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى – وسى. «قالاي قاراي جەل تۇرسا, سولاي قاراي مايىسقان» (ابۋباكىر كەردەرى) ادامزاتتىڭ شاراسىز ءحالى, جاراتۋشىعا شاققان مۇڭى مەن سۇراعان ساۋعاسى, كەي-كەيدە شالىس باسقان قادامى ءۇشىن دە جارىلقاۋ تىلەۋى ەدى بۇل. قاسيەتتى قۇران كارىمدە دە ءبىر زامانالاردا پيعىلى بۇزىلعان پەندەلەردىڭ كۇنالارىنىڭ قارىمتاسىنا ءاپ-ساتتە الىپ شاھارلار مەن قاۋىمداردىڭ جويىلىپ كەتكەندىگى ايتىلادى. تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى اتلانتيدا مەكەنى تاعى بار. ال, بۇگىنگى الەمدە بولىپ جاتقان ۋاقيعالاردى اقىن وتكەن تاريحپەن تامىرلاستىرا وتىرىپ جىرلايدى. سونىمەن قاتار, پوەمادا تاۋبە عاسىرلارىنىڭ كوركەم سۋرەتىن جاسايدى. جەر بەتىندەگى اۋىر كەزەڭدەر, تاريحتىڭ ساباقتارى, تاعدىردىڭ سىناقتارى قامتىلادى.
القيسسا, ادامزاتتىڭ باستاۋى ادام عالەيھيسسالام. اقىن ادامزات تاعدىرىنان تامىر تارتىپ, نۇح, سۇلەيمەن پايعامبارلاردىڭ داۋىرلەرىندەگى ورنەك بولارلىق ۋاقيعالاردى ەسكە سالادى. سول ارقىلى ەسكەرتۋ جاسايدى.
«عالامنىڭ ايعا
قول سوزعان كەزى
ادامنىڭ قايدا قۋات پەن كۇشى؟» – دەپ, اقىرى جاۋابى كۇردەلى سۇراق قويادى. ياعني, ءبارىبىر اداميزاتتىڭ ايدى سىلكىپ, جۇلدىزداردى قاعىپ جىبەرەتىن دارمەنى جوق. ونى قانشا القالاسا دا, ول قانشا شالقالاسا دا اقيقاتى سولاي. جۇمىر جەردىڭ تۇرعىنى جۇمىر باستى پەندە ءبارىبىر شاراسىز. مۇنى اياق استىنان ءورشىپ, الەمدى ابىگەرگە سالىپ وتىرعان ىندەتتىڭ ءوزى دە كورسەتتى. بۇگىندە عىلىم دامىپ, وركەنيەت العا وزعان شاق. بۇرىن-سوڭدى ادامنىڭ ساناسىنا كىرىپ-شىقپاعان دۇنيەلەر ىسكە اسۋدا. ادامنىڭ مۇمكىندىگى جان-جاقتى اشىلدى. قولدان ءوزى سويلەيتىن, وزدىگىنەن قيمىلدايتىن قۇلتەمىر جاسادى. تاعى دا ساناپ تاۋىسا المايتىن نارسەلەر قانشاما. سول ادامزات ءبىر قولىمەن عىلىمدى دامىتسا, ەكىنشى قولىمەن ءتۇرلى سۇمدىقتاردى دا جاساۋدا. ادامزاتتىڭ ءوز-وزىنە دەگەن قاستىعى ءالى توقتاعان جوق.
«سۇراق بەلگىسى...
الدىڭنان شىعار –
قيامەت كۇنىنىڭ قىل كوپىرىندە». ادام بالاسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنىنەن كەتكەن كۇنىنە دەيىنگى عۇمىرىنىڭ ءبارى سۇراق. يسلام ءدىنىنىڭ سەنىمى بويىنشا دا سۇراق بەلگىسى قيامەت كۇنى ادامنىڭ الدىنان شىعادى ەكەن. «قۇدايىڭ كىم؟», «كىتابىڭ نە؟», «پايعامبارىڭ كىم؟»... ۇلى كۇننىڭ ساعاتى سوققاندا سانانى سانسىراتقان سۇراقتار بۇلار دا. عالىم جايلىباي «؟ (سۇراق بەلگىسى)» پوەماسىندا دۇنيەگە سۇراق قويا وتىرىپ, ءوز تانىم-تۇرعىسىنان وعان جاۋاپ ىزدەيدى. ءبىر-اق ساتتە الەمدى باسقاشا كۇيگە ءتۇسىرىپ جىبەرگەن تىلسىم قۇبىلىستىڭ سەبەپ, سالدارىن اقىندىق شابىتپەن استارلاپ جەتكىزەدى. نۇح عالەيھيسسالام (جەر بەتىن توپان سۋ قاپتاۋى, پايعامباردىڭ كەمە جاساۋ حيكاياسى) زامانىنان تولعاپ كەلىپ, «بار ايىپ – جۇمىر باستىڭ پەيىلىندە», ەكەنىن ەسكەرتەدى. سول سياقتى سۇلەيمەن عالەيھيسسالام ءداۋىرىن جىرلاپ كەلىپ, جابىرەيىل پەرىشتەنىڭ ماڭگىلىكتىڭ سۋىن اكەلگەنىن ايتادى دا, «حالىقپەن ءبىر كورەمىن نە كورسەم – دەپ, پايعامبار ۇرتتاماپتى ماڭگى سۋدان», دەپ تۇيىندەيدى. البەتتە, بۇل ءدىني داستان ەمەس, بىراق وتكەن تاريحتىڭ ماڭىزدى تۇستارىن تاپسىرلەۋ, سول ارقىلى ادامزاتتىڭ ءحالىن بايانداۋ. ءومىردىڭ ساباقتارىن سانا بيىگىنە كوتەرۋ. ءارى-بەرىدەن سوڭ قۇداي ءىلىمىن تانۋ ارقىلى تىعىرىقتان جول تابۋدى مۇرات تۇتقان مۇڭدى ءمىناجات. ءسويتىپ شىعارمانىڭ شيرىققان تۇسى الاس جىرىنا ۇلاسادى.
ايگىلى ۆولتەر فەرنەيدە ماڭدايشاسىندا «ۆولتەر قۇدايعا جونەلدى» دەگەن جازۋى بار عيباداتحانا تۇرعىزىپ, ءتىپتى «قۇداي جوق بولسا, ونى ويلاپ تابۋ كەرەك», دەپ جاريالاعان. بۇگىندە سان-سالالى كوزقاراسقا بولىنگەن ادامزات جاراتقاننان جاقسىلىق تىلەپ جانتالاسۋدا. عالام اۋىر ويدا. اقىننىڭ «ازيا تۇر اڭتارىلىپ, ەۋروپانى كەزگەن ەلەس...» دەيتىنى سول. «نە كورمەگەن, نەتكەن حالىق, تاۋپىق بەرشى بايتاعىما!», دەپ تولعايدى. كىم بولسا دا ءتۇپتىڭ-ءتۇبى ادامزاتتىڭ جولىعاتىن جەرى – قۇدايدىڭ الدى بولماق. بالكىم بىرەۋ و باسىنان يلانار, بالكىم ويلاپ تابار. بىراق, بۇگىندە ادامزاتقا اۋىر سىناقتان جان ساۋعالاۋ ءۇشىن قۇدىرەتتىڭ كومەگى كەرەك.
عالام اۋىر ويدا... ادامزاتتىڭ سۇراعى كوپ. نە بولىپ جاتىر, ەندى قالاي بولماق؟ بۇل دا سۇراق؟..
جامبىل وبلىسى
