جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىندا قاراقىستاق جازىعىندا كوككول دەگەن سيقىرلى كول بار. كولدىڭ ەرەكشەلىگى سول, ول ەلىمىزدەگى اۋىتقۋشىلىعى بار ايماقتاردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. وسى وڭىردە بيىلعى جازدا رەسەيلىك زەرتتەۋشى-عالىمدار رومان فادەەۆ جانە ەۆگەني كراسنوۆسكي بولىپ, ونىڭ قۇپيا سىرلارىن زەرتتەگەن ەكەن. بۇل تۋرالى «ايقىن» گازەتى جازدى.
عالىمداردىڭ تاۋلى ايماقتىڭ قۇشاعىندا جاتقان سۋ ارناسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ولكەتانۋشى ا.پەچەرسكيدىڭ جازبالارىنان كەيىن ويانىپتى. ءوز زامانىندا عالىم وسى جەردەن عىلىمعا بەلگىسىز 15 مەترلىك الىپ جىلاندى كورگەندىگىن جازىپ كەتكەن. سونداي-اق, جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا كوككولدىڭ ارناسىندا «ايداھاردىڭ ارۋاعى تىرشiلىك قىلادى» دەگەن بولجام ەتەك العان.
كەي ساتتەردە سۋ ىشىندە ءبىر الىپ سيقىرلى جانۋار ءجۇزىپ كەلە جاتقانداي, كول بەتى ءدىر ەتىپ شىمىرلاپ, ارناسىنان جۇمباقتى گۋىل دىبىسى شىعادى ەكەن. ءدال وسى كەزدە جەرگىلىكتى تۇرعىندار كولدىڭ سۋىن الۋعا اسىعادى. ولاردىڭ سەنۋىنشە, وسى مەزەتتە سۋدىڭ شيپالىق قاسيەتى پايدا بولاتىن كورىنەدى. رومان فادەەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل كول كوپ ۋاقىتتان بەرى الەمنىڭ ۋفولوگتارى مەن ستالكەرلەرىنىڭ باقىلاۋىندا تۇر. سۋ تەرەڭدىگىن ولشەگەن گيدرولوگتار كەي تەلىمدەردە كولدىڭ ءتۇبىن انىقتاي الماعان. ولار زەرتتەۋ بارىسىندا كوپتەگەن سۋاستى اعىستارى وتەتىن جاسىرىن كانال جولدارىن, اعىس جولدارىمەن بايلانىسقان ۇڭگىرلەردى تاۋىپتى. بۇل تۇجىرىمدى اقيقات دەۋگە بولادى. ويتكەنى, كول مۇزداقتاردان پايدا بولعان. ولاي بولسا, مورەنالىق كەن جىنىستارىنىڭ قاباتىندا شۇڭقىرلار مەن كانالداردىڭ قالىپتاسۋى ابدەن ىقتيمال. مۇنداي سۋاستى كانالداردىڭ بولۋى كولدىڭ تاعى ءبىر سيقىرىن اشادى: كولگە تىستان ەشقانداي اعىس كەلمەي, ودان ەشبىر وزەن-بۇلاق شىقپاعانىنا قاراماستان, ونىڭ سۋى ءاردايىم تۇنىق-ءمولدىر بولىپ تۇرادى. سونداي-اق فادەەۆ ءتۇن ىشىندە شىعاتىن قورىلداعان, ىسقىرعان دىبىستاردى ەستىپ, ەستەن تانىپ قالا جازداعانىن ايتادى. رەسەيلىك عالىمدار اتاقتى شوتلانديالىق لوح-نەسس كولى مەن كوك كولدىڭ كوپ ۇقساستىقتارىنا تاڭعالىپتى. دەگەنمەن, ەكى سۋ قويماسىندا ءبىزدىڭ ويىمىزعا كىرىپ-شىقپايتىن ءبىر قۇبىلىستىڭ, ەسكىدەن قالعان ءبىر قۇبىجىقتىڭ بارى انىق.
زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, كولدەن شىنىندا دا ءبىرتۇرلى دىبىستار شىعاتىنىن ايقىنداپ بەردى. كەلەسى جولى تاعى دا ىسقىرىق ەستىلگەندە, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ايقاي سالادى. جاڭعىرىق داۋىستى كۇشەيتىپ, كول ءۇستىن جاڭعىرتىپ جىبەرەدى. بىراق, ىسقىرىق توقتامايدى. قايتا ۇدەي تۇسكەندەي. بۇل داۋىستى بەلگىسىز حايۋاناتتىڭ شىعارىپ تۇرعانى ءسوزسىز ەدى. سوسىن زەرتتەۋشىلەر تاعى ءبىر كەرەمەتكە كۋا بولادى. كۇن شايداي اشىق بوپ تۇرعاندا, جاڭبىر جاۋادى. سول ۋاقىتتا كول الۋان تۇرگە ەنەدى ەكەن. كۇن نۇرىمەن كول بەتى بىردە كوگىلدىر, بىردە جاسىل, كەيدە كەمپىرقوساقتىڭ الۋان تۇسىنە بولەنەدى. بەينەبىر سىيقىرلى بوياۋعا ەنگەندەي. بىردە سۋدىڭ باتىس جاعالاۋىنان ءبىر جارىم-ەكى مەتر جەردە كىشىگىرىم ءيىرىم پايدا بولىپ, الدە نارسە كول سۋىن استىنان ءسىمىرىپ جاتقانداي بولادى. مۇنى عالىم ب.ۆولچكوۆ اقىرىنا دەيىن زەرتتەپ, كولدىڭ تەگى مۇز داۋىرىنە جاتادى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. كول استىندا مورەندىك شۇڭقىر بار, ياعني مۇزدىڭ قوزعالىسىنان پايدا بولعان تاۋ جىنىستارىنىڭ قالدىقتارى بار. سۋ شايعان شۇڭقىرلاردا سۋاستى قۇيىنى پايدا بولعان. قالدىقتار كولدە تۇتىكتى قۇيىن (سيفون) قۇراعان. ياعني, كولدىڭ استىندا كانال بار. ادامداردى تارتىپ كەتەتىن دە وسى ۇيىقتار بولۋى مۇمكىن. كەيبىر كەزدە جاڭبىر مەن قار تۇسۋىنە جانە جەراستى گيدروگەولوگيالىق ەرەكشەلىككە بايلانىستى سۋدىڭ بىرنەشە بولىگىن كانالدار تارتىپ كەتەدى. سول كەزدە كىشى يىرىمدەر مەن «ماق ۇلىق» دەنەسىنىڭ تۇرقى بايقالادى. كەيدە كەرىسىنشە, سۋدى كۇشپەن تارتقان ۋاقىتتا اۋامەن قوسىلا كەتەتىن بولۋى كەرەك, سول كەزدە ءتۇرلى دىبىستار شىعارادى. سۋدا وسىنداي يىرىمدەر پايدا بولعاندا, ەشتەڭەدەن قاۋىپتەنبەستەن, شومىلىپ جۇرگەندەردى تارتىپ كەتىپ جاتادى...
دانيار تۇيمەباي.
