ارحيۆ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قانشايىم ماقاجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ينتەرنەت جۇيەسىندە پودولسك قالاسىنداعى ءارحيۆتىڭ ءۇش جوباسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشىسى, قازا بولعان جانە حابارسىز كەتكەندەر تۋرالى «مەموريال» مالىمەتتەر جيناعى. ەكىنشىسى, سوعىستان امان-ەسەن ورالعاندار مەن قازا بولعاندار جايلى قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندىق ءبولىمى. ءۇشىنشىسى – «پاميات نارودا» پورتالى.
– رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندەگى ىزدەستىرۋ جۇمىسى بارىسىندا ءبىز سوعىستا قازا تاپقان 116 جەرلەسىمىزدىڭ ەسەپتىك-تىركەۋ قۇجاتتارىن تاپتىق. ءبىزدىڭ ارحيۆتە سوعىسقا قاتىسقان ادامداردىڭ ءومىرى تۋرالى, باسقا دا قۇجاتتارىنىڭ جيىنتىق كوللەكتسياسى جاسالدى. بۇل جيىنتىق قۇجاتتاردا مايدان شەبىنەن جازىلعان حاتتار, ەستەلىكتەر, فوتوسۋرەتتەر, ماراپاتتاۋ قۇجاتتارى ساقتالعان, – دەيدى قانشايىم ماقاجانوۆا.
جەرگىلىكتى ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى رەسەيدىڭ ورتالىق ارحيۆىندەگى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا پاۆلودار وڭىرىنەن اتتانىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانداردىڭ ماراپاتتالۋ قاعازدارىن تاپقان. ولاردىڭ اراسىندا ق.قامزين, ك.سەمەنچەنكو, ي.سكلياروۆ سىندى ءۇش باتىردىڭ جەكە ومىرلەرى, داڭق وردەنى يەگەرلەرىنىڭ ماراپاتتالۋ قاعازدارى, اسكەري بولىمدەردىڭ وسى جوعارى ماراپاتقا ۇسىنۋ جونىندەگى بۇيرىقتارى ساقتالعان.
– ەرتىس اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان سوعىسقا اتتانعان جەرلەسىمىز قابىش كوكتاەۆ تۋرالى اقپارات تابىلدى. نەگىزى ق.كوكتاەۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا 1944 جىلدىڭ 9 تامىزىندا, 1945 جىلدىڭ 4 اقپانىندا ەكى رەت ۇسىنىلعان. روتا كومانديرى ق.كوكتاەۆتىڭ پولشانى جاۋدان ازات ەتۋدەگى, گەرمانيا جەرىندەگى كورسەتكەن ەرلىكتەرى جازىلعان, – دەيدى قانشايىم ماقاجانوۆا.
ال داڭقتى جەرلەسىمىز ابىلقايىر بايمولدينگە قاتىستى دەرەكتەردە 100-ءشى جەكە اتقىشتار بريگاداسىنىڭ, 1-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى ءا.ءبايمولديننىڭ اتى-ءجونى, تەگى جازىلعان بۇيرىقتارى, قازاعا ۇشىراعان وفيتسەرلىك قۇرامدى ەسەپكە الۋ ءالىپبي كىتابى انىقتالىپتى.
بۇگىندە رەسەيدىڭ رجەۆ قالاسىندا قازاقستاندىق 100-ءشى جانە 101-ءشى ۇلتتىق اتقىشتار بريگادالارىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان مەموريالدىق كەشەن بار. وندا 10 مىڭ قازاقستاندىق جاۋىنگەردىڭ اتى جازىلعان.
ال 31 كەرەكۋلىك جاۋىنگەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن السا, 8 جاۋىنگەر ءۇش دارەجەلى داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتاندى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەن 46 مىڭنان اسا ادام اتتانعان. سوعىستا قازا بولعانى, حابارسىز كەتكەندەرى قانشاما, 11 مىڭ جاۋىنگەر ءالى كۇنگە دەيىن حابار-وشارسىز كەتكەن دەپ سانالادى.
وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتتەرىن ۇزبەي, سارعايعان ساعىنىشتارىن جۇرەكتە ساقتاپ اتاسىن, اكەسىن, اعاسىن ىزدەگەندەر قاراسى ازايار ەمەس. وزدەرى ومىردە بولماسا دا, ارحيۆتەردە دەرەكتەرى ساقتالعانى – كوڭىلگە مەدەۋ.
جالپى, وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە جەرگىلىكتى اسكەري كوميسسارياتقا ءوز ەرىكتەرىمەن مايدانعا اتتانۋعا سۇرانعان ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى دە ساقتالعان. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا 600-گە جۋىق ءوتىنىش تۇسكەن. وبلىستىق قورعانىس دەپارتامەنتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1941 جىلدىڭ ماۋسىم, شىلدە ايلارىندا شاقىرىلعاندار مەن ءوز قالاۋىمەن سۇرانىپ بارعان مايدانگەرلەر وسى 314-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن. ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز 858-ءشى ارتيللەريا پولكىنىڭ, 590-شى جەكە ساپيور باتالونىنىڭ قۇرامىنا الىنعان.
قانشايىم ماقاجانوۆا ايتقان رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ءارحيۆى قورىنان 314-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ سوعىس جولدارى, اسكەري سيپاتتاماسى, مايدان جولى, وپەراتيۆتىك مالىمەتتەرى, مايدان شەبىنەن جەتكىزىلگەن حابارلارى, بۇيرىقتارى, ديۆيزيانىڭ مايدان جولى بويىندا قازا بولعانداردىڭ جەرلەنگەن ورىندارىنىڭ جوباسى سەكىلدى قۇجاتتار تابىلعان. بۇل قۇجاتتاردىڭ سكانەرلىك كوشىرمەلەرى جاسالىندى.
سونىمەن قاتار وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە فينليانديا ۇلتتىق ارحيۆىنەن الىنعان دەرەكتەر دە بار. ياعني 1939-1944 جىلدارى تۇتقىنعا تۇسكەن 63 مىڭ ادامنىڭ قۇجاتىنىڭ ىشىنەن 289 قازاقستاندىقتىڭ ەسەپتىك كارتوچكالارىن تاپقان. ولاردىڭ 43-ءى پاۆلودارلىق. فاشيستىك لاگەرلەردىڭ ازابىن كورگەن تۇتقىنداردىڭ ءتىزىمى, انكەتالارى, ەستەلىكتەرى, ءومىرباياندارى, فوتوسۋرەتتەرى, اقتالۋ جونىندەگى انىقتامالارى ساقتالعان.
– سوعىستان ورالماعان جەرلەستەرىمىز تۋرالى «بوزداقتار» كىتابىنىڭ 6 تومىن دايىنداپ, جارىققا شىعاردىق. كىتاپ پودولسكىدەگى رەسەي ءارحيۆىنىڭ مالىمەتتەرى نەگىزىندە جازىلدى. ىزدەۋشىلەر حابارسىز كەتكەندەر تۋرالى مالىمەتتەردى وسى كىتاپتاردان دا ىزدەستىرە الادى. قۇراستىرۋشىلار ءۇشىن «بوزداقتار» كىتابىن شىعارۋدا مالىمەت جيناۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارى وڭاي بولعان جوق. سوعىستا 556 جاۋىنگەر قازا تاپسا, 549-ى حابارسىز كەتكەن. نەمىس جانە فين تۇتقىنىندا قازا تاپقان 22 پاۆلودارلىقتى, حابارسىز كەتكەن 128 وفيتسەر مەن 1259 قاتارداعى جاۋىنگەر تۋرالى اقپاراتتاردى قوستىق, – دەيدى وبلىستىق مۇراعات قىزمەتكەرى حالەل اكىمحانوۆ.
كونتسلاگەرلەردە تۇتقىندا بولعان, پارتيزان جاساعى جانە پولشالىق اسكەري قۇرامالار قۇرامىندا سوعىسقان پاۆلودارلىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر كىتاپتاردا جاريالاندى.
سونىمەن قاتار, جاۋدىڭ لاگەرلەرىندە تۇتقىندا بولعان, قيىر شىعىستا كۆانتۋن اسكەرلەرىن تالقانداۋعا قاتىسقان پارتيزان وتريادتارى مەن پولياك اسكەري قۇرامالارىنىڭ ساپىندا سوعىسقان 5 مىڭنان استام پاۆلودارلىق جاۋىنگەر تۋرالى انىقتالعان دەرەكتەر قوسىلىپتى.
جەرگىلىكتى ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ەندى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنا ارنالعان وسى ارحيۆتىك قۇجاتتاردى عىلىمي جۇيەگە ەنگىزىپ, زەرتتەۋشىلەرگە تاپسىرماقشى.
پاۆلودار وبلىسى
