01 ءساۋىر، 2020

"جىمياسىڭ سەن نەگە؟!"

511 رەتكورسەتىلدى

بۇگىن – كۇلكى كۇنى. ۇستازدىڭ جىميعان كۇلكىسى تاعى كوز الدىما كەلە قالدى. داۋىسى قۇلاعىمدا.

مادەنيەتتى داۋىسپەن مانەرلەپ وقي جونەلدى:

«جىمياسىڭ سەن نەگە؟» شىنىمەن مەن وسى نەگە جىميامىن؟ مۇمكىن تەرەزەمنەن تۇسكەن وتكىر كۇن ساۋلەسىنە تىك قاراي الماي بەتىمدى تىرجيتقانىمدى جىميدىم دەپ ويلادىم با ەكەن؟ مۇمكىن تاڭ اتپاي ءساۋىردىڭ ءبىرى كۇنى مەنى الداعىسى كەلىپ قوڭىراۋ شالعان قۇربىمنىڭ ازىلىنە انتەك جىميعانىمدى ەسەپكە جاتقىزاتىن شىعارمىن؟ مۇمكىن. ءبارى دە مۇمكىن. بىراق مەنىڭ بۇگىنگى جىميىسىم باسقا.

بىرەۋدى ساعىنا جىميۋ...

ءيا، وتكەن كۇننىڭ قامسىز كۇندەرىنىڭ بىرىندە سول جانمەن نە نارسەگە كۇلگەنىمىز ەسىمىزدە جوق، شەك-سىلەمىز قاتىپ كۇلگەنىمىز ەسىمىزگە ءتۇستى مە ەكەن؟

قازاق راديوسىن قوستىم. ساتيرا ساردارى كوپەن اعا كۇلدىرىپ اڭگىمەسىن اياقتاپ جاتىر: «كۇلە ءبىلۋ – ءومىر، كۇلدىرە ءبىلۋ – ونەر، كۇلكى بولۋ - ءولىم».

ءيا، مەن سول جاندى ساعىنىپ جىميعان سياقتىمىن...

اباي حاكىم «جىگىتتەر ويىن ارزان، كۇلكى قىمبات» دەپتى.

قازاق جالپى كۇلكىنىڭ دە ءپالساپاسىنا تىم ارىدەن قارايدى ەكەن-اۋ... رياسىز كۇلكى، اششى كۇلكى، مىسقىل، ورىنسىز كۇلكى، كەكەسىن، داراقى كۇلكى، جىميۋ، ەزۋ تارتۋ، ك ۇلىمسىرەۋ، قارقىلداۋ...

ءجا، وسىلار دا جەتەر.

نەگە جىميىپ كەلەمىن؟..

ارقادا كۇلكىنىڭ ءداستۇرلى مەكتەبى وتكەنىن وسى كۇنى قايسىمىز ايتىپ ءجۇرمىز؟ ايتساڭ، كۇلكىلى. ەشبىر قازىنامىزدى قورىپ جۇرگەن جۇرتقا ۇقساماي ىرجيامىز. ءيا، كۇلكىنىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى قالىپ بارادى ەكەن عوي، ىرجالاقتاۋ... ءتىپتى ىڭعايسىزداۋ كۇلكى...

قالىڭ قاراكەسەكتىڭ شانشار ابىزىنان تارايتىن جۇرتتى شانشاردىڭ قۋلارى دەپ اتاپتى. بويلارىنداعى قۋاقى مىنەزدەرىمەن، وتكىر سىقاق-كەلەمەجدەرىمەن، شانىشپا، قاعىتپا،  اجۋا-قالجىڭدارىمەن حالىق اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان تۇقىم. كەزىندە تەكەباي،  قانتاي،تونتاي، تورسىقباي سياقتى قۋلار ەل ەسىندە ءادىل ازىلدەرىمەن قالىپتى.

ۇلى ابايدىڭ ناعاشىلارى تۋرالى ءسوز ەتكەندە تۋرا وسى شانشارلاردىڭ ەلىنە سوعامىز. ەدىرەي، ەگىندىبۇلاق، بالقانتاۋدىڭ ەتەگىندەگى قۋ بولىسىنىڭ شانشارلارى تۋرالى ايتىپ باستايمىز.  بەلگىلى عالىم زارقىن تايشىباي ابايدىڭ ناعاشىلارى تۋرالى ماقالاسىندا « ۇلى اباي ھاقىندا ۇلى اۋەزوۆتەن ءسوز قالعان با، مۇحتار نە دەيدى: «ابايدىڭ ءوز شەشەسى قاراكەسەك ىشىندە بەرتىس تۇقىمى بولادى. ۇلجاننىڭ اكەسى تۇرپانمەن بىرگە تۋىسقان قانتاي، تونتاي قالجىڭمەن داڭقى شىققان بەلگىلى مىسقىلشىل، تاپقىر كۇلدىرگىلەر. بۇل ادەت - بەرتىس، شانشار رۋىنا تۇگەل جايىلعان مىنەز. وسى شانشاردىڭ بۇرىن-سوڭدى زامانعا شەيىن اۋزىنان تاستامايتىن اتاقتى قۋى - تونتاي. تونتايدىڭ بارلىق ءومىرى تۇتاس كۇلكى بوپ كەتكەن. تۇگەلىمەن باستان-اياق جەكە-جەكە كۇلكى اڭگىمەدەن قۇرالادى. سول اڭگىمەلەرگە قاراعاندا تونتايلار - قالىڭ قازاق ورتاسىنىڭ ۇنەمى كوڭىلىن كوتەرىپ جۇرگەن، تاۋسىلمايتىن دۋمان، ۇدايى قىزىق كۇلدىرگىسى. وسى تونتايدىڭ ءىنىسى تۇرپاننان  تۋعان ايەل بالا - ۇلجان. ۇلجاندا تۇقىمىنىڭ تاۋىپ ايتقىش قالجىڭشىلدىعى ابدەن بەلگىلى بولعان: ... كەسەك قالجىڭ، اجۋاعا دا ۇلجان كونتەرلى، سوزىرلى، تاپقىر بولعان...»

قاتتى سىرقاتتانىپ، ۇشكىرتۋگە تاعى موللا شاقىرتپاق بولعان بالا-نەمەرەلەرىنە: «جازىلا-جازىلا قوجا-مولدادان دا ۇيات بولدى، ەندى ولمەسەك بولماس» دەپ ءوز بەتىن ءوزى جاپقان، پانيدەن باقيعا ك ۇلىپ اتتانعان اۋليە اتامىز تونتاي – ابايدىڭ ناعاشىلارىنىڭ ءبىرى. ەندى بىردە مۇحاڭ وسى ويىن ءوربىتىپ: «ۇلجان - مىسقىلشىل، ساتيريك، قالجىڭشىل ادام بولعان. مىنە، وسى مىنەزدەر ابايعا، تەگىندە، شەشەسى ارقىلى ەنۋى كەرەك»، دەپ زاقاڭ اۋەلى م.اۋەزوۆكە سوعادى.

راس، ايتا بەرسەك اباي اتامىزدىڭ ماڭايى دا كۇلكىدەن كەندە بولعان جوق... «اباي جولىنداعى» اتاقتى جۇمان قىرت قىستى كۇنى تاڭەرتەڭ دارەتكە شىعىپ كەلىپ، ازدان سوڭ كۇن بۇزىلىپ، قاتتى جەل تۇرىپ، اق تۇتەك بوران بولىپ كەتىپ، سوندا جۇمان تەرەزەگە قاراپ، قاتىنىن شاقىرىپ الىپ: ­ ۋاي، قاتىن، سەن ءبىلدىڭ بە؟ باعانا ۇلى جارىقتا وتىرىپ العانىم قانداي اقىل بولعان، ءا!» دەگەنىنە كۇلمەي كور... قياسبايدىڭ ۇيقاستارىنا كۇلمەي كور.

شىنىمەن مەن وسى نەگە جىميامىن؟

بالكىم ارقانىڭ ەكىنشى ءبىر قيىرىنداعى اتاقتى جىندى ىسقاقتىڭ مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز جازىپ قالدىرىپ كەتكەن بەيپىل سوزدەرى ەسىمە تۇسە مە ەكەن؟ بالكىم ارقانىڭ ءۇشىنشى قيىرىنان جىندى ابەننىڭ ءازىل اڭگىمەلەرىنە شەگىم قاتا ما ەكەن؟

جالپى، ارقانىڭ بەس قازىلىعىنداعى ءبىز سىلتەگەن بۇل اڭگىمەلەر ءالى دە كەشەندى زەرتتەۋ كۇتىپ ميىعىنان ك ۇلىپ جاتا تۇرسىن...

***

بۇگىنگى كۇلكى تىم باسقا كۇلكى. ىزالى، اششى كۇلكى. ەرىكسىز تارتىلعان ەزۋ. قولدا بارىن قادىرلەي الماي، قاپيادا قازىناسىن جوعالتىپ العان بەيباقتىڭ كۇلكىسىنە ۇقسايدى.

ءيا، بەيباق كىم، قازىنا نە؟

قازىنامىز كۇلكى ەدى. «قىمبات كۇلكى».

«جىمياسىڭ سەن نەگە؟» دەگەن پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا قىزىل كىتاپتى اشتىم.

ۇستازدىڭ جىميعان كۇلكىسى كوز الدىما كەلە قالدى. داۋىسى قۇلاعىمدا.

مادەنيەتتى داۋىسپەن مانەرلەپ وقي جونەلدى:

«قۇرمەت»

«وبلىس اكىمشىلىگى بوپىر اقساقالدى 80 جاسقا تولعان مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ جاستىق شاعىن وتكىزگەن جەرلەرگە قىدىرىپ بارىپ قايتۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ءۇشىن جول شىعىنىن ءوز مويىندارىنا الدى. ءسويتىپ ول اقساقال قارلاگقا، ستەپ لاگقا جانە ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە بارىپ قايتتى».

 

ءيا، وسى ۇستاز ەدى عوي، ۆالەنتين كۇنىنە العاش قارسى شىعىپ، 15 ءساۋىر «قوزى كورپەش بايان سۇلۋ» كۇنى دەپ اتاۋدى ۇسىنعان. ۇسىنىپ قانا قويماي، قارمۋ-دىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا ۇلكەن كەش ۇيىمداستىرىپ، ۇلكەن ناسيحاتتى وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن باستاپ كەتكەن. كوڭىلدى تاپقىرلار كلۋبىندا ونەر كورسەتكەن «ۇلدار ەمەس» كومانداسىنىڭ كاپيتانى پەريزات مىرزاحمەتوۆامەن بىرگە سول كەشتى جۇرگىزىپ تۇردىق. شاراعا ا.كەڭشىلىك ۇلى، ە.تولەۋتاي، و.جالەل باستاعان ازاماتتار توبە كورسەتىپ، توردە وتىرعان.

ول ۇستاز جايلى، ارينە ۇستاز دەگەندە بىزگە ۇستاز، سىرلاسى، دوسى جايلى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى  «قاشان كورسەم دە ءجۇزى جارقىراپ، كوزى ك ۇلىمدەپ جۇرەتىن... ونىڭ بىرەۋگە قاباق شىتىپ رەنجىگەنىن نەمەسە وكپەلەگەنىن ومىرىمدە كورمەپپىن» دەر ەدى.

ۇستازدىڭ جىميعان كۇلكىسى تاعى كوز الدىما كەلە قالدى. داۋىسى قۇلاعىمدا.

مادەنيەتتى داۋىسپەن مانەرلەپ وقي كەتتى:

 «بىزگە ءتان ەلتاڭبا»

رەسەيدىڭ ەلتاڭباسىن كورگەن سايىن ويعا قالامىن. ەكى باسى بار سامۇرىق قۇس. وسى بەينە ولاردان گورى قازىرگى ءبىزدىڭ ەلدىڭ بولمىسىن تولىق اشىپ كورسەتەتىن سياقتى. نەگە دەيسىز عوي؟ قاراڭىز، بىزدە ءبارى ەكەۋ. ماسەلەن، ەلدىڭ نەگىزگى ۇلتى قازاقتى  الايىق.  ء«داستۇرلى» جانە «ماڭگۇرت» بولىپ ەكىگە بولىنەدى. قولدانىستاعى ءتىلىمىز دە ەكەۋ: قازاق جانە ورىس ءتىلى. رەسپۋبليكاداعى نەگىزگى دىندەر-يسلام مەن حريستيان. مۇنى دا قوسىپ قويىڭىز. سونداي-اق، ەڭ قۇزىرلى ورگانىمىز پارلامەنتتە سەنات پەن ءماجىلىس دەگەن ەكى پالاتادان تۇرادى. استانامىز دا ەكەۋ. بىرەۋى كادىمگى رەسمي، ەكىنشىسى  «وڭتۇستىك استانا» دەپ اتالاتىن بەيرەسمي. ەكى جاڭا جىلىمىز بار: ءبىرىن قاڭتاردا، ەكىنشىسىن ناۋرىزدا قارسى الامىز. سوڭعى كەزدە ەكى ايەل الۋ ماسەلەسى دە ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر… ال ەندى وسىدان كەيىن مەنىڭ پىكىرىمنىڭ ەسى دۇرىس ەمەس دەپ كورىڭىز».

ول ۇستاز جايلى بەلگىلى ونەرتانۋشى، ءانشى ەرلان تولەۋتاي دا توگىلتىپ اڭگىمەلەپ بەرەر ەدى. قاراعاندىداعى ج.بەكتۇروۆ اتىنداعى جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسى جانىنان  «بوتا» كلۋبىن قۇرعاندارىنان باستار ەدى قىزىقتى كۇندەردى قيماس ساعىنىشپەن بايانداپ... ورتالىق جۇمىسىندا ءار جىلداردا «جاس قازاق» كلۋبى، جۋرناليستەردىڭ ء«دىلمار» ءباسپاسوز-كلۋبى، قىزداردىڭ «شىنار» كلۋبى قىزمەت ىستەگەنىن،  وسى ورتالىقتا ءبىزدىڭ ۇستازدىڭ «بىلگەنگە مارجان» اتتى تەلەۆيزيالىق ءبىلىمپاز ويىنىنىڭ يدەياسى تۋعانىنا كۋالىك ەتەر ەدى.  بۇل ويىن 6 جىل قاتارىنان مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ تۇرعانىن قاراعاندى جۇرتشىلىعى جاقسى ءبىلۋى ءتيىس.  «بىلگەنگە مارجان» ويىنىمەن قاتار 1999 جىلى ءبىزدىڭ ۇستاز بەن ەرلان تولەۋتاي كىتاپحانا ۇجىمىمەن جانە وبلىستىق تەلەارنامەن بىرلەسىپ، ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «عانيبەت» اتتى ادەبي-مۋزىكالىق شوۋ وتكىزگەن. ايتا بەرسەك اتقارعان ءىسى كوپ ەدى-اۋ...

ول كىسى ناعىز كاسىبي جۋرناليست بولاتىن. ۇستازدىڭ جىميعان كۇلكىسى تاعى كوز الدىما كەلدى. داۋىسى قۇلاعىمدا.

ءوزىنىڭ ەرەكشە قوڭىر داۋىسىمەن مانەرلەپ وقىپ تۇر:

«جۋرناليست پەن قاسقىر»

جۋرناليست پەن قاسقىردى ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقساتامىن.ولاردى اياقتارى اسىرايدى. قازاقتىڭ «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەر» دەگەن ماقالى ءجۋرناليستىڭ دە، قاسقىردىڭ دا ومىرلىك باستى قاعيداسى. قاسقىر قوي اڭديدى، جۋرناليست وي اڭديدى. ەكەۋى دە جەمتىكتەرىنە جەتۋ جولىندا باستارىن قاتەرگە تىگەدى».

 

ۇستازىمىزدى اقتىق ساپارعان وسىدان تۋرا ون جىل بۇرىن اتتاندىردىق...

جىلاپ-سىقتاعان جۇرت «شالقىما» كونتسەرت زالىنان ۇستازىمىزدى شالقالاتىپ الىپ شىعىپ، قارقارالىعا قاراي جوڭكىلدى...

ەبىل-دەبىل جۇرتتىڭ ىشىندە جاس شاكىرتى ولەڭ وقىپ تۇردى:

«جىلامايدى ءمارت اعام جىميادى،

جىميعانىن قازاقتىڭ قاراڭىز دەپ...»

«قىزىق»

دەپ باستادى اڭگىمەسىن ۇستازىمىز:

كۇن شىقتى. جۇرت ءماز. جارقىراپ توبەگە كوتەرىلدى. ەشكىم ەلەڭ ەتپەدى. باتىپ بارا جاتىر. بارشا ەل قيماي تۇر».

ءبىز كەيدە مارتبەك توقمىرزا ۇستازىمىزدىڭ الدىندا تۇرعاندا عانا شىنايى جىمياتىن سياقتىمىز... تازالىقتىڭ الدىندا تۇرىپ جىميۋ قانداي عاجاپ!..

بۇگىن – كۇلكى كۇنى.

"جىمياسىڭ سەن نەگە؟!"

 

ميراس اسان،

"Egemen Qazaqstan"

سوڭعى جاڭالىقتار

پاۆلوداردا ەكوبازار اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:09

جۇزدەگەن تۇرعىنعا جۇمىس تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:44

ۇقساس جاڭالىقتار