1720 جىل. اتالمىش اۋرۋ وسى جىلى ەۋروپادا «مارسەل ىندەتى» دەيتىن اتپەن تاراپ, 100 مىڭداعان ادامنىڭ اجال قۇشۋىنا سەبەپكەر بولعان ەكەن. ىندەت ادامعا كەمىرگىش جاندىكتەر: تىشقان, ەگەۋقۇيرىق ت.ب. ارقىلى جۇققان دەيدى كونە دەرەكتەردە. اتالمىش ۆيرۋس – كەمىرگىش جاندىكتىڭ تەرىسىندە 23 تاۋلىك, ازىق-ت ۇلىك زاتتارىندا 2-4 اي, اۋىرعان ادامنىڭ قانىندا 165 كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
اۋرۋدىڭ بەلگىسى – تەمپەراتۋرا كوتەرىلەدى, بۇلشىق ەتتەر شوشىنىپ ءىسيدى, سالعىرتتىق پايدا بولادى, اۋرۋ جۇققان ادام قۇسادى, كەۋدە تۇسى قىسادى, قاندى قاقىرىق تۇسەدى.
***
1820 جىل. بۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن ەكىنشى ىندەت. العاش ينديادا لاستانعان سۋدى ۇدايى تۇتىنۋدان پايدا بولىپ, ساۋدا تاسىمالدايتىن سۋ جولى (كەمەمەن) ارقىلى ەۋروپاعا جەتكەن. دەرت اۋەلى لوندون قالاسىنا تاراعانىمەن, ىندەت كىندىگى رەتىندە نيۋكاسل قالاسى اپات وشاعىنا اينالدى. بۇل اۋرۋعا شالدىققان ادامنىڭ بويىنان سۇيىقتىق ازايادى. وسىنىڭ سالدارىنان: اسقازان, بۇيرەك, باۋىر, جۇرەك, وكپە قىزمەتى بۇزىلادى دا, ولىمگە دۋشار ەتەدى.
دەرت ازعانا ۋاقىت ىشىندە 100 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ەكەن. بۇل پاندەميا فيليپپين, يندونەزيا, تايلاند باستاتقان ازيا ەلدەرىنە دە وراي سوققان كورىنەدى.
***
1920 جىل. الەمدى جايلاعان ءۇشىنشى ىندەت «يسپانيا تۇماۋى» دەگەن اتپەن وسى جىلى پايدا بولىپتى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ حالقىنىڭ 29,5 پايىزىنا جۇعىپ, 50 ميلليون ادام اۋىرسا, شامامەن بۇلاردىڭ 3,7 پايىزى 70 مىڭنان استام پەندە باقيلىق بولعان.
پاندەميا تاريحىن زەرتتەگەن ماماندار بۇل ىندەت «H1N1» ءۆيرۋسى نەگىزىندە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارى پايدا بولىپ, 1920 جىلى الەمگە تاراعان دەيدى. اۋرۋعا ءبىر ميلليون ادام شالدىققان. اسىرەسە, 20-40 جاس ارالىعىنداعى زىڭگىتتەي قىز-جىگىتتەردى باۋداي تۇسىرگەن.
دەرتتىڭ بەلگىسى: ادامنىڭ بەت-الپەتى كوگەرىپ, وتتەگى جەتىسپەيدى. قان ارالاس قاقىرىق تۇسەدى. وكپە قابىنادى. كوپ جاعدايدا ادامدار اۋرۋ جۇققان كۇنى-اق وكپەسىنەن قان كەتىپ ولە بەرگەن. بۇل ىندەت اسا كوپ ادامدى ولىمگە دۋشار ەتكەن تاجال رەتىندە تاريح پاراعىنا تىركەلدى.
****
2020 جىل. قىتاي ەلىندە باستالعان كوروناۆيرۋس دەرتى قازىر الەمنىڭ 200-گە جۋىق ەلىنە تاراپ ۇلگەردى. سوڭعى مالىمەتكە قاراعاندا, دەرت جۇقتىرعاندار سانى – 715 212 ادامعا جەتىپ, 33583 ادام وسى اۋرۋ سالدارىنان باقيلىق بولىپتى. الدا ءالى قانشا ادام زارداپ شەگەرى ازىرگە بەلگىسىز. ەڭ قيىنى الەم بولىپ جۇقپالى ىندەتتى اۋىزدىقتاي الماي الەككە تۇسۋدە.
