تاريح • 27 ناۋرىز، 2020

بەس بالاسىن سوعىسقا اتتاندىرعان اۋلەت

6027 رەتكورسەتىلدى

ءبىز ۇلى جەڭىس دەپ اتايتىن قاسيەتتى كۇننىڭ تاساسىندا تالايلاردىڭ كەرمەك تاعدىرى جاتىر. قازاق جەرىندە بوزداعىن مايدانعا اتتاندىرماعان اۋلەت جوق. تۇتقيىلدان تۇتانعان سوعىس ءورتى شوقان مولدانىڭ شاتتىعى مول شاڭىراعىنىڭ دا شىرقىن بۇزدى. سايدىڭ تاسىنداي بەس ۇلىن مايدان دالاسىنا اتتاندىرعان قاريا حابارسىز كەتكەن قوس پەرزەنتىن ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن زارىعا كۇتكەن.

سوعىس... «وسى ءبىر قاسىرەتتى ءسوز ايتىلعاندا قايعىدان قان جۇتقان قايران اجەم، مايداننان ورالماعان وعلاندارىن زارلانا ەسكە الىپ، ءبىر قۇدايعا اماناتتاپ وتىراتىن»، دەپ اڭگى­مەسىن باستاعان زەينەتكەر قاسەن شالاباەۆ «ەگەمەننىڭ» رەداكتسياسىن ارنايى ىزدەپ كەلىپتى. وقىرمانىمىزدىڭ كوڭىلىن تىن­شىتپاعان تىنىمسىز ويلار بىزگە دە اسەر ەتپەي قويمادى. قاريا تامام ەلگە تۇمان ورناتقان زۇلمات كۇننىڭ زوبالاڭىن باسىنان وت­كەر­گەن ءوز اۋلەتىنىڭ تاريحىن بايان­داپ بەردى.

بالقاش اۋدانىنىڭ اۋماعىن­داعى قازىر ەل تۇردى دەسە ەشكىم سەنبەيتىن كوككول دەيتىن جەردە شوقان تورتاي ۇلى مەن ايكۇن اجەمىز سوعىس باستالعانعا دەيىن مامىراجاي تىرشىلىك كەشىپتى. 1941 جىلى «ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا» قولىنداعى كۇرە­گىن قارۋعا ايىرباستاپ مايدان شەبىنە ءۇيدىڭ تۇڭعىشى قاليبەك ات­تانادى. ناق سول جىلى قىر­كۇيەك ايىندا ءىنىسى شالاباي دا سوعىسقا الىنعان. كەيىننەن جاس­تارى جيىرمادان ەندى اسقان تەتەلەس باۋىرلار مەيىربەك پەن ەركەبەككە دە اعالارىنىڭ ىزى­مەن قان مايداننىڭ قىرعىنىن كەشۋ جازىلىپتى. ءۇيدىڭ كەنجە ۇلى كارىبەك تە 1944 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، ال­ماتى ماڭىنداعى اتتى اسكەر دايار­لايتىن ارنايى پولكتە 6 اي­­لىق سىناقتان ءوتىپ جاتقاندا سو­عىس ءورتى تىيىلىپ، جەڭىس تۋى جەلبىرەگەن.

ءبىرى ستالينگراد ءۇشىن بولعان شايقاستا، ەندى ءبىرى لەنينگرادتى جاۋ تىلىنان ازات ەتۋدە ايبىن­دى ەرلىك كورسەتىپ، اۋىر جارا­قات ارقالاپ ەلگە ەسەن ورالعان قاليبەك پەن شالاباي شو­قانوۆ­تار ەڭبەككە ەتەنە ارالاستى. ۇرپاق ءوربىتىپ، اكە مەن انا­نىڭ ارمانىن جالعاعان اعالى-ءىنىلى مايدانگەرلەردىڭ ءبىرى 64، ەكىن­شىسى 41 جاسىندا ومىردەن وتكەن. وكىنىشتىسى سول، مەيىربەك پەن ەركەبەكتىڭ ماڭدايىنا تۋعان جەرگە قايتا ورالۋ باقىتى بۇيىر­ماپتى. ءتۇتىنىن تۇتەتىپ، ارتىنا ءىز تاستاپ تا ۇلگەرمەگەن ەكەۋدىڭ بەي­مالىم تاعدىرى وسىدان 35 جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزعان انالارى ءۇشىن جۇمباق كۇيدە قالعان. وقىر­مانىمىز تىلگە تيەك ەتكەندەي، كەيۋانا كوزى تىرىسىندە كىرپىگى جاس­قا شىلانىپ، كەۋدەسى ۇمىتكە تولىپ «ق ۇلىندارىمنان ءبىر حابار كەلسە» دەپ تىلەۋمەن ءوتىپتى.

ادەتتە، ءبىز سوعىس تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا  ارداگەر اتالارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىن، بەينەتپەن بەلدەسىپ، تىلدا تىنىمسىز تەر توككەن اجەلەرىمىزدىڭ تاباندىلىعىن، ء«بارى دە مايدان ءۇشىن» دەگەن ۇراندى العا ۇستاپ ەڭبەكپەن ەرتە ەسەيگەن سوعىس بالالارىن ايتامىز. بىراق، سونىڭ بارىنەن دە كوڭىل قۇلازىتاتىنى ۇلكەن ومىرگە ەندى قادام باسقاندا مايدانعا الىنىپ، ارتىندا ءىز قالماعان، جار قۇشىپ، بالا سۇيمەگەن بەيمالىم سولداتتاردىڭ بەلگىسىز تاعدىرى. ءولىم مەن ءومىردىڭ ورتاسىندا وت كەشسە دە قىرعىننان  امان قۇتىلىپ ەلگە كەلگەن مايدانگەرلەر قان جۇتقىزعان قاسىرەتتى شاقتى ءوز وتاۋىنىڭ، ءوز وشاعىنىڭ باسىندا وتىرىپ ەسكە الدى. ەڭبەككە ارالاسىپ، ازدى-كوپتى قۇرمەتكە بولەندى. ارينە بۇل جاۋىنگەرلەردىڭ جانىنا مايدان سالعان جارانى جازا الماسى انىق. ال، ارتىندا ىزدەۋشىسى دە قالماعان، ءتىپتى قايدا جەرلەنگەنى دە بەلگىسىز بوزداقتاردىڭ تاعدىرى نەمەن تىندى؟ «سۇراپىل  سوعىس اياقتالىپ ەلگە ورالامىن»، «ىڭكارىمە جۇرەك ءسوزىمدى ايتامىن»، «ۇرپاق ءوربىتىپ كوشىمدى جالعايمىن» دەگەن ارمان ولاردىڭ كوكىرەگىن تولتىرمادى دەپ كىم ايتا الادى؟  وسىنداي ساتتە جانعا باتاتىن سان سۇراقتىڭ جالعىز جاۋابى رەتىندە «اي مەن ايشا» قويىلىمىنداعى سۇم سوعىستى تىلدەگەن كەيىپكەر نۇرپەرزەنتتىڭ  اۋزىمەن «اتاڭا نالەت، سوعىس، اتاڭا نالەت، گيتلەر» دەپ ايتقىڭ كەلەدى.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءۇش ءجۇز مىڭعا تارتا قازاق­ستاندىق سارباز حابارسىز كەت­كەن. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردەگى ەرىك­تى­لەردەن قۇرالعان ارناۋلى توپتار قاندى قىرعىندا ۇشتى-كۇيلى جوعالعان سولداتتاردى ىزدەۋمەن بۇگىنگە دەيىن اينالىسىپ كەلەدى. ينتەرنەت يگىلىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ، الەۋمەتتىك جەلىدەگى وسى مازمۇنداس توپتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ارقىلى اتالارىن تاپقاندار دا، ىزدەي-ىزدەي كۇدەر ۇزگەندەر دە بار. ماقالامىزعا مايەك بولعان ساربازداردى دا تۋىستارى ۇزاق ۋاقىت بويى ىزدەگەن.

ءۇمىت پەن كۇدىككە قاتار مىڭگە­سىپ مايدانعا اتتانعان اعالى-ءىنىلى جاۋىنگەرلەردىڭ سوعىستاعى جولى تۋرالى قانداي دا ءبىر مالىمەت بۇعان دەيىن تابىلماعان ەدى. مەيىربەك شوقانوۆتىڭ سۇيەگى قايدا قالعانى، ومىردە بار-جوعى ءالى كۇنگە جۇمباق كۇيدە قالىپ وتىر. تىم بولماسا ارتىنان ءبىر ءتىلىم قارا قاعاز دا كەلمەگەن. زامانىندا اكە مەن انانىڭ، ەلگە ورالعان باۋىرلارىنىڭ ءۇمىتىن جالعاعان دا وسى بولاتىن. بىراق سوعىستىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا اسكەر شەبىنە الىنعان سارباز تۋرالى بىردە-ءبىر اقپارات جوق. شوقان مولدانىڭ كەنجە ۇلى ەركەبەك ەرلىكپەن قازا تاپتى دەگەن قارالى حابار كەلگەنىمەن، قايدا جەرلەنگەنى بەرتىنگە دە­يىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. رەسەي جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنىڭ ءبىرازىنا سۇراۋ سالىپ، تىزىمنەن ەركەبەكتىڭ ەسىمىن تابا الماعان جاقىندارى سان ءتۇر­­لى ويدىڭ تەرەڭىنە بويلاپتى. ايكۇن اجەنىڭ، «بالالارىم ءتىرى شى­عار، ءبىر حابار كەلەر» دەپ زارى­عا كۇت­كەنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك.

اراعا قانشاما جىلدار سالىپ نەمەرە اعاسى ەركەبەك شو­قانوۆ­تىڭ گەرمانياداعى باۋىر­لاس­تار زيراتىندا جەرلەنگەنى تۋر­الى حابار ەستىگەن قاسەن شالاباەۆ، جاۋىنگەردىڭ سوعىس جىل­دارىن­داعى ايبىندى ەرلىگىنەن سىر شەرتەتىن ماڭىزدى قۇجاتتارعا دا قول جەتكىزىپتى.

1945 جىلى گەنەرال-مايور اركادي سنەگۋروۆ قول قويعان جاۋىنگەردىڭ جەكە ەرلىگى تۋرالى بايانداۋ حاتتا «پولشا جەرىندە، ۆيسلا وزەنىنىڭ باتىس جاعا­لاۋىنداعى نەمىس باسقىن­شىلارىنىڭ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتۋ كەزىندە (19 قاڭتار 1945 جىل) پۋلەمەت وقتارىنىڭ قارداي بو­راپ تۇرعانىنا قاراماستان، ءبىز­دىڭ اسكەريلەرگە بوگەت جاساپ تۇر­عان مينومەت باتارەياسىن، 3 پۋلەمەتتى انىقتاپ، ولاردى تاس-تالقان ەتتى. سەرجانت شوقانوۆ ەركەبەك جاۋدىڭ قارسى شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋ كەزىندە جەكە ءوزى نەمىستىڭ 8 سولداتى مەن ءبىر وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويدى. بەرلين ماڭىندا بولعان شايقاستا سەرجانت شوقانوۆ زەنيت بريگاداسىن انىقتاپ، ناتيجەسىندە، ديۆيزيا شا­بۋىلىمەن ول پوزيتسيالار جويىلىپ، جاۋ ورنىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى ايقاستا سەرجانت شوقانوۆ جەكە ءوز باسى نە­مىست­ىڭ 6 اۆتوماتشىسى مەن 2 «فاۋست­نيكتىڭ» كوزىن قۇرتتى» دەپ جازىلعان. 1945 جىلدىڭ 18 مامىر كۇنى قازاق ساربازىنا كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن قىزىل تۋ وردە­نى بەرىلىپتى. ماراپاتقا اسكە­ري كەڭەستىڭ مۇشەسى گەنەرال-لەي­تەنانت تەلەگين قول قويعان. ودان بولەك ەركەبەك شوقانوۆتى «داڭق» وردەنىنە ۇسىنعان قۇجات­تار دا تابىلىپ وتىر.

– ءبىزدىڭ اۋلەت – مايدانگەر­لەر­دىڭ اۋلەتى. اتام مەن اجەم، اكەم جانە باۋىرلارىم حابارسىز كەتكەن مەيىربەك پەن ەركەبەك جايلى كوپ ايتاتىن. تىم قۇرىسا جەرلەنگەن جەرلەرى تابىلسا، تۋعان جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراعىن اپارىپ سالساق دەپ ارماندايتىن ەدى. وسى ءسوز قۇلاعىمدا قالىپ قويىپتى. ول شاقتاردا زامان قيىن ەدى. تەحنولوگيا دامىعان قازىرگى كەزەڭدە بارلىق اقپارات قولجەتىمدى. بىلتىر نەمەرەم ايزات بولاتقىزى ۇلى وتان سو­عى­سىنداعى تىڭ مالىمەتتەر مەن قۇجاتتار سالىناتىن ارناۋ­لى سايتتى اقتارىپ وتىرىپ، ۇلكەن اتاسىنىڭ باۋىرى ەركەبەك تۋرالى مالىمەتتەردى كورگەندە قۋا­نىشى قوينىنا سىيماي ۇيگە جۇگىرىپ كەلىپتى. ول كىسىنىڭ گەر­ما­نيادا جەرلەنگەنى، سوعىستا كور­سەتكەن ەرلىگى تۇتاس باياندالعان قۇجات­تاردى قولىمىزعا ۇستاعان­دا كىشى اكەمىز ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋاندىق. ال وتىزعا تولار-تولماس شاعىندا سوعىسقا كەتكەن مەيىربەكتەن سول كۇيى حابار بولمادى. وكىنىشتىسى، ارتىن­دا ەشقانداي بەلگى قالمادى. اتا­لارى­مىزدىڭ الدىنداعى بورىش رەتىندە اكەمىزدىڭ باۋىرىن ءبىز ۇمىتپايمىز، بىزدەن كەيىنگى ۇر­پاق جادىندا ساقتاي ما، كىم ءبىل­سىن؟ – دەيدى قاسەن شالاباەۆ.

جىلدار وتەر، ەل جاڭارار، ۇرپاق الماسار. سوعىستا شەيىت بولعان تالاي مايدانگەردى اۋلەت كوشىن جالعاعان ۇرپاعى ىزدەپ تاۋىپ، ارۋاعىنا سالاۋات ايتىپ، قۇران باعىشتار. ال ورىمدەي كەزىندە ومىردەن ءوتىپ، ارتىندا ءىز دە قالماي، سۇيەگى قيىردا جاتقان ەركەبەك شوقانوۆتى كىم جوقتايدى، ودان قانداي بەلگى قالماق؟ بىزگە بۇل وقيعانى بايانداي كەلگەن قاسەن قاريانى دا الاڭداتىپ وتىرعانى وسى. جالعان دۇنيەنىڭ قىزىعىن كورە الماي، جيىرما بەستە سون­گەن جاسىن عۇمىر جاۋىنگەرگە قۇرمەت رەتىندە ءوزى تۋعان بالقاش اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان تىم قۇرىعاندا اياداي كوشە بەرىلسە دەگەن تىلەك كوڭىلىمىزدى مەڭدەدى. ەرلىگى ەلگە مۇرا، ۇرپاققا ۇران بولعان جاندارعا قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە جاراسىمدى.

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ۇقساس جاڭالىقتار