«شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە, توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن جەكە كاسىپكەرلەرگە اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ارقىلى 12 ايعا دەيىن جىلدىق 8% -دان اسپايتىن مولشەردە 12 ايعا دەيىن بەرىلەدى. بانكتەردىڭ قاراجاتتى پايدالانۋ مەرزىمى - ءۇش اي» دەيدى ۇلتتىق بانكتىڭ ءباسپاسوز ءبولىمى تاراتقان حابارلامادى. باعدارلامانىڭ وپەراتورى رەتىندە قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىق قورى (ققق), AQR-ءدىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن 13 بانك انىقتالدى. بۇل بانكتەردىڭ نەسيە تاريحىندا شوب-تى قارجىلاندىرعانى تۋرالى وڭ مالىمەتتەر بار.
«شوب-كە بولىنگەن قارجى مەملەكەتتىك جانە جەكە باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋعا, باسقا بانكتەردەگى دەپوزيتتەردەگى سالىمدارعا, شەتەل ۆاليۋتالارىن ساتىپ الۋعا جانە باسقا دا زاڭسىز پايدالانۋعا ارنالعان قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىنا تىيىم سالىنادى» دەپ اتاپ ءوتتى باس بانك.
بۇعان ءبىز دەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شوب-ءتى قولداۋ ءۇشىن 600 ميلليارد تەڭگەگە تاپسىرىس بەرگەنىن جازعانبىز.
اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرگە, شوب وكىلدەرىنە نۇر-سۇلتاننان بولىنگەن نەسيە تام-تۇمداپ قانا تيەتىنى تۋرالى بۇعان دەيىن تالاي رەت ءسوز بولعان.
وتكەن جىلى ۇكىمەت قابىرعاسىندا «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنىڭ قامقورلىعىنا ءوتىپ, كەيىن باسقا بانكتەرگە جۇتىلىپ كەتكەن «اليانسبانك» پەن «تەمىربانكتىڭ» بازاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بانك قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان. سالا ماماندارى بۇل قادام قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا سونى سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنگەن بولاتىن. الايدا ءۇمىت اقتالمادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بانك اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ۇكىمەت قابىرعالارىنان بەرى اسا المادى.
كەزىندە قازاقستانداعى «اگروپرومبانك» باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولعان بەيسەنبەك زيابەكوۆ قازاقستاندا اگرارلىق بانك قۇرۋ قاجەتتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىرعانىن ايتادى. ونى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك اشۋ كەرەك.
«العاشقى كەزەڭدە قارجى ۇيىمىن مەملەكەتتىڭ بالانسىندا ۇستاپ, ۋاقىت وتە كەلە جەكەمەنشىككە بەرۋ كەرەك», – دەدى قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ.
جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن نەسيەنىڭ باسىم بولىگى ءىرى شارۋاشىلىقتارعا ۇلەستىرىلەدى دە, شاعىن شارۋاشىلىقتار شومىشتەن قاعىلاتىنى تالاي رەت ءسوز بولعان. بۇل جولى دا مەملەكەت بولگەن قارجى تەك ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىقتارعا بەرىلىپ, ۇساق شارۋاشىلىقتار ەسكەرىلمەي قالا ما دەگەن قاۋىپ بار كوپ كوڭىلىندە. سەبەبى ۇلتتىق بانك پەن ققق (قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى ) دايىنداپ جاتقان باعدارلامادا مەملەكەت قارجىسى قانداي سۋبەكتىلەرگە جانە قانداي تالاپتارمەن بەرىلەتىنى انىق ايتىلماعان. سوندىقتان ساراپشىلار بۇل جولى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن شاعىن بيزنەس يەلەرىنە باسىمدىق بەرىلۋىن كۇتىپ وتىر.
وسىعان قاتىستى ەكونوميست توقتار ەسىركەپوۆ اگرارلىق بانك كەز كەلگەن داعدارىس كەزىندە «قۇتقارۋ جاستىقشاسى» مىندەتىن اتقاراتىنىن تۇسىنبەي كەلگەن ەل ءبىز عانا ەكەنىمىزدى ايتادى. قازىرگىدەي ەپيدەميا تۇسىندا دا جاسىل ءدالىز اشىپ, قاجەت ونىمدەردى وزگە ەلدەن تاسۋعا شەشىم قابىلداعانىمىزعا وسى فاكتور سەبەپ بولىپ وتىر.
ەكونوميستىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ەل تۇرعىندارىنىڭ 46%-ى اۋىلدا ءومىر سۇرەدى. دەمەك كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي اگرارلىق بانك كليەنتسىز قالمايدى, مەملەكەت ءبولىپ بەرگەن قىرۋار قارجىنى ۇيلەستىرەتىن وپەراتور ىزدەپ جانتالاسپايتىن ەدىك.
ء«دال قازىر اۋىل بانكتىڭ قۇزىرەتىن شوب-تى قارجىلاندىراتىن بانك رەتىندە تولىقتىرۋعا بولادى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» ءتارىزدى ءىرىلى-ۇساقتى باقىلاۋشى جانە جاۋاپتى قارجى ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسى بىرىزدەندىرىلمەگەن. نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەر اۋىلدى نەسيەلەندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋگە قاۋقارسىز, اكتيۆتەرى دە, كاپيتالى دا از. «قازاگرو» نەمەسە «دامۋ» ءتارىزدى كۆازيسەكتورلىق قارجى ينستيتۋتتارىن كوبەيتە بەرگەنشە, اگرارلىق بانك سەكىلدى سالماقتى قارجى ۇيىمىن اشۋ كەرەك» دەيدى توقتار ەسىركەپوۆ.
ساراپشىلار اۋىل نەمەسە شوب بانكىن قۇرۋعا زاڭنامالىق تۇرعىدا توسقاۋىل بار ەكەنىن ايتادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بانكتەر قىزمەتى» تۋرالى زاڭىنا سايكەس, «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنەن» وزگە بىردە-ءبىر بانك مامانداندىرىلعان بانك بولا المايدى.
«ەگەر وسى نورما وزگەرتىلسە, اگرارلىق بانكتىڭ قۇرىلۋىن قولدايمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنداي بانك اگروسەكتورعا پايدالى بولار ەدى», – دەگەن بولاتىن ءبىر كەزدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكس-ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ.
قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەت اگرارلىق بانك قۇرۋعا شىنىمەن كىرىسسە, ءىستى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدەن باستاۋ كەرەكتىگىن ايتادى. زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلسە, اگرارلىق بانك قۇرۋعا كەدەرگى جوق.
قارجىگەر ءىلياس يساەۆ مۇنداي بانك قۇرىلسا, وندا مەملەكەتتىڭ ميللياردتاعان قارجىسى نەسيەسى اۋىلداعى اعايىنىڭ نەسىبەسىن ارتتىراتىنىن ايتادى. «اۋىلدىڭ جاعدايىن كوتەرمەي قازاقستان ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامي المايتىنىن وتىز جىلدان بەرى ايتىپ كەلەمىز. اۋىلدى دامىتۋعا ارنالعان «اۋىل جىلى» (2002-2005), «اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ» (2004-2010) سىندى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ, ميللياردتاعان قارجىنىڭ قايدا كەتكەنىن قازىر ەشكىم بىلمەيدى. بىراق بارلىعى ناتيجەسىز بولدى. نۇر-سۇلتاننان بولىنگەن قارجىنىڭ تەك 15-20 پايىزى عانا اۋىلعا جەتەدى. مەملەكەتتىڭ اۋىلعا بولگەن قارجىسىن ۇيلەستىرىپ, قاجەتتى جەرگە جۇمساپ وتىراتىن ارنايى قارجى ينستيتۋتى جوق. سول سەبەپتى ساراپشىلار اراسىندا «اۋىلعا بايلانىستى باعدارلاما قابىلدانسا, الدەبىرەۋلەردىڭ الاقانى قىشي باستايدى» دەگەن اششى ءازىل بار. سەبەبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋىلدى دامىتۋعا بولىنگەن قارجى ناقتى جوبا جوق دەگەن جەلەۋمەن بانك دەپوزيتتەردە ساقتالىپ, باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋعا جۇمسالىپ كەلگەنى شىندىق. الەمدىك تاجىريبەدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ماسەلەلەردى اگرارلىق, كووپەراتيۆتىك بانكتەر جۇيەسى نەمەسە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تۇرىندەگى بانكتەر شەشەدى. بۇل مەحانيزم بىزدە جۇمىس ىستەمەندىكتەن اۋىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان كەز كەلگەن باعدارلاما داۋىلدا ەسكەكسىز قايىقتىڭ كۇنىن كەشتى. سۇراۋى سۇرالمادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى سول بانكتەردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا رەتتەلىپ وتىرادى. ال بانكتەر ۇسىنىستى جەكەلەگەن كاسىپكەرلەردىڭ بيزنەس جوباسىنا قاراي بەلگىلەيدى, ءبىزدىڭ ەلدە دە اۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەندىرۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان تۋدى», دەيدى ءىلياس يساەۆ.
ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شوب-ءتى قولداۋ ءۇشىن 600 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىسىندا بۇرىن قاپەرگە الىنباي تۇرعان تۇستاردى ەسكەرگەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. سەبەبى ۇلتتىق بانك پەن قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى دايىنداعان باعدارلامادا «شوب-كە بولىنگەن قارجى مەملەكەتتىك جانە جەكە باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋعا, باسقا بانكتەردەگى دەپوزيتتەردەگى سالىمدارعا, شەتەل ۆاليۋتالارىن ساتىپ الۋعا جانە باسقا دا زاڭسىز پايدالانۋعا ارنالعان قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىنا تىيىم سالىنادى» دەگەن باپ بار. سوندىقتان قارجىگەرلەر بۇل وسى باپ اۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەندىرۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. دەمەك, پرەزيدەنت ايتتى, بانكتەر ورىنداۋعا كىرىستى. جوعارىدا ەرەكشە ءبولىپ-جارىپ ايتىپ وتكەن باپ جاڭا باعدارلامانىڭ باس قارۋى بولاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىز.
الماتى
