جازىلبەك قولىن كىرلەتپەگەن پەندە. تاقۋا دەسە دە بولار ەدى. وتىرىك ايتىپ, كولگىرسۋدى بىلمەيتىن. ءۇنسىز تىڭداپ وتىرىپ ءبىر-اق كەسەتىن. باسشى دا, قوسشى دا بىلىكتى قويشىنىڭ بىلگىرلىگىنە ءتانتى بوپ تاك تۇراتىن.
ول ستالين قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان 1948 جىلى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ العاشقى التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە تاقتى. قاراكول قويىن باپتاپ ءوسىرىپ, قاراكول ەلتىرىسىن مولىنان الىپ, «ايدارلىنىڭ» اتىن اسپانعا شىعاردى. قاراكول و زاماندا قات ەدى. گەنەرالدار مەن ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ باسىندا قوقىرايعان پاپاح پەن قاراكول جاعالى پالتو, جاعاسى جايلاۋدا جۇرگەن شىركىندەردىڭ ۇستىنە ىلگەنى شەتتە قالعان مويىنقۇمنان شىققان ەدىلباي قويىنىڭ ەلتىرىسى ەدى.
جازىلبەك بالا كۇننەن شامشىل, ءار نارسەگە قولىن بىلعاماي كىرپياز بولىپ ءوسىپتى. ءتۇبىت مۇرت شاعىندا, كومەكشى شوپان بولىپ جۇرگەندە, قىستاۋعا اۋداننان ۋاكىل كەلىپتى. اعا شوپان الدىنان ءوتىپ, ءبىر قويدىڭ القىمىن وتكىر پىشاقپەن ورىپ جىبەرگەننەن كەيىن قازاندا بىلقىلداپ قايناپ جاتقان ەتكە قاراپ تابەتى شاۋىپ, تەمەكى ءتۇتىنىن تاناۋىنان ىتقىتىپ تۇرعان ۋاكىلگە قاراپ: «بۇل ەتتى سەن جەمەيسىڭ, مۇنى اناۋ قورادا شوپكە جارىماي ماڭىراپ تۇرعان قوي جەيدى» دەپ, الا كوزىمەن اتا قارايدى. وتتا تۇرعان قازاندى كوتەرىپ اپارىپ, ون ەكى جىلىكتى تۇگەل ءبىر قورا قويعا ءبولىپ بەرگەندە ۋاكىل: «مۇنى ەشكىم ەستىمەسىن. تەز ءشوپ ءتۇسىرىپ بەرىپ, قوراسىنىڭ توبەسىن بۇتىندەڭدەر» دەپ كولىگىنە قاراي تۇرا قاشقانى اقيقاتتان تۋعان اڭىز. سورپانى يتاياققا اكەپ قۇيعاندا جەتى قازىنانىڭ ءبىرى كەتكەن ۋاكىلدى ارس ەتىپ شىعارىپ سالىپ, سورپانى شىلپ-شىلپ جالاعانى – ءومىردىڭ سۋرەتى, شىندىقتان تۋعان شىنايى كورىنىس. ادامزات قورىققانىن سىيلايدى. سودان كەيىن ۋاكىل اتاۋلى وسى ءبىر دەمبەلشە كەلگەن, ورتا بويلى, مىعىم قويشىدان سەسكەنىپ جۇرسە, ونىڭ قولىنىڭ تازالىعى مەن نە ىستەسە دە قورىقپاي ىستەيتىن باتىل ارەكەتى اتىن شىعاردى. جازىلبەك ەسىمى جالپاق جۇرتقا جاريا بولدى.
ول قارا قويمەن ءبىر تۋعان قازاق ەدى. جالشى بولدى دەيمىز, جالشى بولىپ تا جارىتقان جوق, بۇل – باي مەن كەدەيدى تەڭەستىرۋ ءۇشىن قوعامدىق قۇرىلىسقا وراي ايتىلعان ءسوز. ورتاشانىڭ بالاسى, ەشكىمگە الاقان جايىپ ناپاقا سۇراماعان, مالشىنىپ تىرلىك ىستەپ, ءوز كۇنىن ءوزى كوردى. 1928 جىلعى كولحوزداستىرۋ جەكە جۇرگەن جىگىتتىڭ بەتىن بەرى بۇرىپ, الدىنا مال سالىپ, كوللەكتيۆتى شارۋاشىلىق ءۇشىن اق تاياقتى نىق ۇستادى. قويدىڭ بابىن جاسادى, ەدىلباي تۇقىمىنىڭ ەرتەڭىن ويلادى, جارىق دۇنيەگە شىققاندا ەكى-اق مينۋت ءومىر سۇرەر قاراكول قوزىسىنا ءتىرى جان عوي دەپ ءىشى اشىپ تۇرسا دا, ونىڭ تەرىسى بۇزىلماي, ەلىمنىڭ ەرتەڭىنە جاراسىن دەپ جانىن شۇبەرەككە ءتۇيدى. كارى قويدىڭ ءىشىن جارىپ, قاراكول قوزىسىن زاقىمسىز جارىققا شىعاردى. بۇل دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەس تىرلىك. قاراكول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبىلىمپازدارى قويشىنىڭ وسى تاجىريبەسىن تاقىرىپ ەتىپ الىپ, تالايلار ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزدى.
1949 جىلى بۇرىن بەيمالىم كۇرىش دەگەن داقىلدىڭ اتى اسپانداپ, سىر بويىندا ىبىراي جاقاەۆ ەسىمدى ديقان ەلگە جاريا بولدى. التىن جۇلدىز تاققان, وزىنەن بەس جاس ۇلكەندىگى بار ءدان سىرىنا قانىق اداممەن جۇزدەسىپ, ءومىر بويىنا اعا تۇتىپ ءوتتى. اعالى-ىنىلىدەي بولعان تەكتى كوڭىلدەردىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇكىلەپ ۇندەسۋى, ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىن ايتىپ, بولاشاقتى بارلاۋ – دالانىڭ قوس الىبى ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن كورە الماسا تۇرا المايتىن قيماس جاقىندىققا ۇلاستى.
جازىلبەك جينالىستا سويلەمەيتىن. ءسوز بەرە قالسا: «مەن ءوزى ساۋاتى جوق اداممىن. مەنىڭ شەشىمىم مىناۋ» دەپ, وتكىر پىشاقپەن وسىپ تۇسكەندەي توقەتەرىن ءبىر-اق ايتاتىن. ايتقاندا ءبىلىپ ايتاتىن. قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن وعان جاقسى جايىلىم مەن كۇتىم كەرەك, قۇنارلى جەم-ءشوپ كەرەك» دەپ فەرما مەڭگەرۋشىلەرىنەن ىقپاي, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن. سجك دەگەن اسىلداندىرعىش دارىگە و باستان قارسى بولدى. «قاراقتارىم-اۋ, جاقسى اكەدەن جاقسى بالا تۋادى», «سجك» دەپ قويعا ينە سۇققانشا, ءمۇيىزى قاراعايداي, پىسپەگى بىزدەي قوشقار دايىنداڭدار. قوشقاردىڭ كۇتىمى جاقسى بولسا, قوي ەشقايدا كەتپەيدى. سوندا قوي سەمىز, قوزىنىڭ تەرىسى باعالى بولادى. ۇكىلدەن (ۋكولدان) تۋعان قوزىنىڭ تەرىسى قوتىر بولىپ, ءبىر كۇنگە جەتپەي ءجيدىپ كەتەدى. سوسىن قاراكول پاپاح كيىپ, قاراكول جاعاسىن كوتەرگەندەر مازالارىڭدى الادى» دەپ بيۋرودا دا, ايقاي دالادا تۇرىپ تا شىن ءسوزىن ايتىپ سالاتىن. بۇل كىسىنىڭ ءبىر قاسيەتى – ءتۇزۋ ءسوزدى باسقادان جاسىرا المايتىن, بۇلتالاقتاماي پاتۋاعا جۇگىنەتىن.
1958 جىلى ەدىلباي قويىن ءوسىرۋ مەن ەلتىرى ساپاسىن ارتتىرۋداعى قازاق شوپانىنىڭ مول تاجىريبەسىن باعالاپ, كرەمل كەۋدەسىنە ەكىنشى التىن جۇلدىزدى تاقتى. ول ەشكىمنەن جۇلدىز دامەتكەن جوق. تەك كورگەن ءتۇسىن ون التىسىندا باس قوسقان كونتەرلى بايبىشەسىنە سىر عىپ ايتتى. ەكىنشى جۇلدىزدى تاققاسىن اكىمقارالارعا: «اتاعىن مەن كورەيىن, راحاتىن سەندەر كورىڭدەر» دەپ, ەكىنشى وتانى – وتارىنا جەتكەنشە اسىقتى.
جازىلبەك قوعامشىل ەدى. ول ءوزىنىڭ اتاق-داڭقىن كىندىك قانى تامعان مويىنقۇمدى كوركەيتۋگە جۇمسادى. بىتپەي جاتقان «ساقالدى» قۇرىلىستاردى بىتىرۋگە بەدەلىن سالدى, ونىڭ ىشىندە اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى دە بار. «اۋ, ءبىزدىڭ بالدارىمىز نەگە جەمىس-جيدەك جەپ وسپەيدى» دەپ, ايتاقىرعا جەمىس-جيدەك سوۆحوزىن اشۋ ءۇشىن اۋدان باسشىسى ايتباي نازاربەكوۆپەن بىرگە مىنىستىرگە كىرىپ, ماسەلەنى وڭىنان شەشىپ قايتتى. ءسويتىپ 220 گەكتار الما باعى ومىرگە كەلدى. بۇل تۋرالى كەزىندە «پراۆدا» گازەتىندە «قۇمداعى باۋ-باقشا» اتتى ماتەريال جاريالاندى. سول جەردە القىزىل گالستۋك بايلاعان پيونەرلەر لاگەرى اشىلدى. اۋداندى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەيىلحان اققوزيەۆپەن بىرگە رەسپۋبليكا باسشىلارىنا كىرىپ, ەل-جۇرتىن ءومىر نارىمەن سۋسىنداتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. الماتى مەن ماسكەۋگە «ياك-40» ۇشتى. اۋداننان استاناعا ايىرپلان ۇشىرۋ بۇرىن بولماعان جاعداي. اۋدان باسشىسى س.نازاربەكوۆ جازەكەڭدى العا سالىپ, شالعاي اۋداننىڭ جول قاتىناسىنىڭ قيىندىعىن دالەلدەپ, ۇكىمەتتەن كومەك سۇرادى. ءسويتىپ قوس قانات كوككە سامعادى. ادام ءۇشىن, اۋىل قازاعى ءۇشىن بۇدان ارتىق قۋانىش بار ما ەكەن.
ەل ادامىنىڭ مۇقتاجى بىتكەن بە؟ ول الدىنا كەلىپ, شارۋاسىن ايتقان جەرلەس-جۇراعاتتىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاي المايتىن. قولى قىسقالاردى ەمدەتتى, وقۋعا تۇسە الماي بەتى قايتىپ جۇرگەن زەردەلى ءجاسوسپىرىمنىڭ جولىن اشتى. تەك جاماناتقا ۇشىراعان ارام قولداردىڭ ىسىنە ارالاسپادى, ادال قولىن بىلعاعان جوق, جىڭىشكە جولعا تۇسكەندەردىڭ بەتىن ءتىلىپ, تاۋىن شاعىپ وتىردى.
جازىلبەك ءبىر پەرزەنتكە زار بولدى. قولعا قوندىرعان ۇل – بەيسەننىڭ ورنى بولەك. بۇل ءوزى جاراتىلىسى بولەك ادامداردىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان سىباعا ما دەرسىڭ. جەتپىسكە كەلگەن جاسىندا ەمىرەنىپ, ءبىر پەرزەنتتىڭ جورگەگىن يىسكەۋ مۇڭ بولدى. اعا دەپ العا ۇستاعان ىبىرايمەن سىرلاستى. «سىزگە قۇداي قوس پەرزەنت بەردى. بىرەۋىن سوعىسقا بەردىڭىز, بىرەۋى قولىڭىزعا سۋ قۇيىپ ءجۇر» دەپ جىڭىشكە مۇڭ ايتتى. «اياقتان, جازىلبەك, اياقتان. سەن اناۋ توقسانىندا تۇقىم قالدىرعان وكىرەش نايماننان كەمسىڭ بە؟ سەن جالايىرسىڭ. جەگەنىڭ قويدىڭ سەمىز ەتى, ىشكەنىڭ مايلى سورپا. جازىلبەك اتىڭ بار», دەپ ارقاسىنان قاقتى. «زامان قالاي قارار ەكەن؟» دەپ قوعامدىق قۇرىلىستى, ءوزىنىڭ مەملەكەت ادامى ەكەنىن دە ەسكە الدى. «پەرزەنت ءۇشىن ەشكىمنىڭ ماسەلەسى قارالمايدى. ەكەۋمىز بىرگە بارىپ قوناەۆپەن سويلەسەمىز. پەرزەنت قامىن ءبىر بىلسە, سول بىلەدى», دەپ توقەتەر توقتام ايتتى.
جازەكەڭ باتىر تۇلعالى مىعىم ادام. جاسىندا قازاقشا كۇرەسكە ءتۇسىپ, قاتار-قۇربىلارىن باسىنان اسىرا لاقتىرسا, كوكپار تارتقاندا ج ۇلىپ اكەتىپ ءار ۇيگە سالىم تاستاپ, ولجاعا قارىق قىلادى ەكەن. وسى بولمىسى بولەك جان جەتپىسىندە جاس توقالمەن نەكەسىن قيدى. نەكەسى قيىلعان كۇنگى شاي ۇستىندە داۋسى جارىقشاقتانا شىعىپ, جۇمىر سويلەدى: «شاڭىراقتا شىڭ ەتكەن ارتىق دىبىس شىقپاسىن. مەن ەكەۋىڭە دە جەتەمىن». كەڭقولتىق بايبىشە كوزىنە تىك قارادى, توقال بولسا ىسىلى باسىلماعان ساماۋىرعا قاراي ىسىرىلا ءتۇستى. بولىسكەي شاينەك شوق سالعان ساماۋىردىڭ توبەسىنەن ءتونىپ تۇر... توعىز اي, توعىز كۇندە ەگىز ۇلدى بولىپ, كەۋدەسىندە تاعى قوس جۇلدىز جارقىرادى. اسپانداعى كوپ جۇلدىزدىڭ ەكەۋى تاعى دا كوكىرەگىنە قۇلادى. «تاۋبە!» دەدى كۇبىرلەپ. بىرەۋىنىڭ ەسىمىن ىبىراي اعاسى ارنايى كەلىپ, «توي تويلاپ ءجۇرسىن» دەپ تويشىباي قويدى, بىرەۋىن ء«وزىم سياقتى قويشى بولسىن» دەپ ءوزى قويشىباي دەپ نىسپى بەردى. ەندى قارا قويشىدا ارمان جوق. ەكەۋىن باسقان ءىزىن قالت جىبەرمەي, كوزدەن تاسا قىلماي ءوسىردى. قوس كوكورىم ءتۇبىت مۇرت جىگىت بولدى. ەكەۋى مەكتەپ بىتىرگەن كۇنى اسىرا سىلتەۋدە پوگون تاققانداردىڭ استامشىلىعىن كوپ كورگەن كونە كوز قوس پەرزەنتىن جەتەلەپ دىنمۇحامەد قوناەۆقا كەلدى. «قوناي بالا (ەل اعاسىن ەركەلەتىپ وسىلاي اتايتىن), ەكەۋىن دە سوتتىڭ وقۋىنا ءتۇسىر. قۇداي بىلەدى, مەنەن تۋعان بالا ءادىل سوت بولادى. كورەسىنى سولاردان كوردىك قوي» دەپ نىق سويلەدى. ديمەكەڭ توقسانعا تاقاعان دالا ادامىنىڭ كيىك كوڭىلىنە راحاتتانا ءبىر ك ۇلىپ الىپ: «جازەكە, بىرەۋى سوت بولسىن, بىرەۋى ءوزىڭىز سياقتى قويشى بولماي ما؟» دەپ رياسىز اقتارىلدى. «مۇنىڭ دا دۇرىس ەكەن. مەنىكى ەلەۋرەگەن كوڭىل, شالدىڭ ءسوزى عوي. قويدى تاستاپ, قايدا كەتەمىز» دەپ سوزگە توقتاپ, ءبىرىن زاڭ فاكۋلتەتىنە, ءبىرىن زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا ءتۇسىرىپ قايتتى. قازىر ەكەۋى دە جازىلبەكتىڭ كوزى, كەلگەن جۇرتقا «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ امانداسار, الدىڭنان شىعىپ تۇرار ات بايلار ەر-ازامات.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ اياعىندا جازەكەڭ مولتەكتەتىپ سىر بولىسەر اعاسى ىبىرايدى ىزدەپ سىر بويىنا تارتىپ كەتتى. توقسانعا جەتىپ, كارىلىك جەڭگەن ديقان مەن قويشى تاعى دا بەتتەستى. «مەن الىس ساپارىما اتتانىپ بارامىن, سەن ارتىمدا قالاسىڭ. ەكەۋمىزدىڭ ايتار ءسوزىمىزدى سەن ايتىپ ءجۇر. ۋاقىت جەتكەندە نە ايتىپ, نە قويعانىڭدى ماعان ايتىپ كەلەرسىڭ», – دەدى قالجىڭنىڭ شىلبىرىن بوساتىپ. بۇل – ەكەۋىنىڭ سوڭعى سىرلاسۋى ەدى. ارادا اي وتكەندە ىبىراي و دۇنيەگە اتتاندى. جازىلبەك «وي, باۋىرىمداپ» داۋىس سالىپ كەلدى. قاتارى كەتىپ, كوڭىلى ورتايىپ قالدى. ەل مەن جەردىڭ ەرەجەسى دە جاڭاشا باعىتقا بەت بۇردى. «مەيلى, ۇرلىق بولماسىن, ادامزات اش قالماسىن. قۇداي 32-ءشى جىلعى ناۋبەت پەن 37-ءشى جىلعى اسىرا سىلتەۋدەن ساقتاسىن» دەپ كوڭىلىن توق سانادى. بەس جىلدان كەيىن جازىلبەك تە ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندى. جەر بەتىنەن اقىرعى كورگەنىن اعاسىنا ايتىپ باردى. ەكەۋى شۇيىركەلەسىپ قالعانى انىق. بۇعان رۋح كۋا. ولار ءبىر-ءبىرىن تۇسىنىسكەن تازا جۇرەكتەر. قايدا جۇرسە دە ەل مەن جەردىڭ ارەكەتىن ويلاپ الەك. سوندا ەكەۋى قوي مەن كۇرىشتىڭ قامىن ايتپادى دەيسىڭ بە؟ ەكەۋى دە اباي ايتقانداي, «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەكتىڭ» ادامى ەمەس پە؟
جازىلبەك قۋانىشباەۆ كەلەر جىلى 125-كە تولادى. ەسكە الىپ, قويشىنىڭ قاسيەتىن كەيىنگىگە ايتۋ – ەل پارىزى. ءمايىتى اۋدان ورتالىعىنا قويىلعان, كەلگەن-كەتكەندەر قۇران باعىشتاپ, گۇل قويىپ ءجۇر. مويىنقۇمنىڭ ءدال كىندىگىندە اق تاياق ۇستاعان ادامنىڭ ءمۇسىنى «قارا قوي باققان قارا قازاعىڭ مەن بولامىن» دەپ, الىسقا ايبارلانا قارايدى. مۇراجايداعى مۇراعاتتار دۇنيەگە قويشى بولىپ كەلگەن پەندەنىڭ كەلبەتىن ايشىقتاسا, ەرەكشە ەكسپونات – اق تاياعى قوي قايىرىپ تۇرعانداي كورىنەدى. «قويىم قايىرۋسىز قالماسىن». جازەكەڭ قايدا وتىرسا دا وسى ءسوزدى قايتالاپ وتىرادى ەكەن. جاقىندا سول جەردىڭ توپىراعىن باستىم. قالىڭ سەكسەۋىلدىڭ اراسىندا تۇرىپ, ومىردەن جازىلبەك دەگەن قويشى وتكەنىن ءبىلدىم, تابان ىزىنە ءتانتى بوپ قايتتىم.
قۋاندىق تۇمەنباي
جامبىل وبلىسى
