سەبەبى 1989 جىلعى 22 ماۋسىمدا ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ بەكىتىلدى. ال 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى العاشقى جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋىندا سايلاۋشىلاردىڭ 98,7%-ى ن.ءا.نازارباەۆقا داۋىس بەرگەن بولاتىن. ءدال وسىلاي, قازاقستان حالقى تاۋەلسىزدىك ەلەڭ-الاڭىندا تاعدىرلى شەشىمىن جاسادى. 2019 جىلعى 19 ناۋرىزداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان تاريحي ۇندەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل تۋرالى «حالقىم ماعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولۋ مۇمكىندىگىن بەردى», دەپ تولعانىسپەن ەسكە العان ەدى.
مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي ساتتەردە پرەزيدەنتتىڭ ەل حالقىنا ۇندەۋ ارناۋى – ءداستۇرلى ءۇردىس. دەگەنمەن وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى حالىققا ۇندەۋى ەرەكشە بولعانى راس. سەبەبى وسى كۇنى ەلباسى ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتقانىن جاريالادى. وسى تاريحي سوزىندە ەلدىك پەن بىرلىك, سەنىم مەن قۇرمەت تۋرالى ءار ازاماتپەن جەكە تىلدەسكەندەي اسەردە بولدىق. «ماعان ۇلى حالقىما, تۋعان جەرىمە قىزمەت ەتۋ باقىتى بۇيىردى. بارشاڭىزعا – حالقىما زور ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, باسىمدى يەمىن. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا سىزدەردىڭ سەنىمدەرىڭىزدى اقتاۋ ءۇشىن مەن بار كۇش-جىگەرىمدى, دەنساۋلىعىمدى, ۋاقىتىمدى اياماي ادال قىزمەت ەتتىم». بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جانە ونىڭ دانالىعىنىڭ دارالىعىنا دەگەن قالتقىسىز سەنىم, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ايرىقشا قاسيەتى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالعاندا ول «وسىنىڭ ءبارىن سىزدەرمەن بىرگە جاسادىق, قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار», دەپ ەكپىن تۇسىرە ايتقانى ەسىمىزدە.
مەملەكەت پەن قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ پروتسەسىن باسقارىپ, باعىتتاۋعا بەل بۋعان ساياسي كوشباسشىنىڭ موينىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى سالماقتى بولماق. وسىنداي تاريحي ميسسيانى ارقالاعان ەلباسى تۇراقتىلىقتىڭ سەنىمدى كەپىلىنە, كۇردەلى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭارۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان مويىندالۋىنا جول اشقان قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ تىرەگىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاقستان مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىنىڭ اراسىندا اجىراماس اسسوتسياتسيالىق بايلانىس ورنادى.
بۇگىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن ەكىنشى بۋىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ولارعا عانا ەمەس, كەيدە اعا بۋىنعا دا ەگەمەندىك تۇسىندا ورىن العان وزگەرىستەر اۋقىمىن باعامداۋ قيىنعا سوعىپ جاتادى. وتىز جىلداي ۋاقىت بۇرىن قازاقستاندىقتار ءوز تاريحىنداعى اسا ءبىر اۋىر كەزەڭدى باسىنان وتكەردى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىمەن ءوندىرىستىڭ باسىم بولىگى تۇرالاپ, ميلليونداعان ادام جۇمىسسىز قالدى, بولاشاققا دەگەن سەنىم ءۇزىلدى, ازىق-ت ۇلىك كارتوچكامەن عانا بەرىلىپ تۇردى. ال كورشى مەملەكەتتەردە ەتنوسارالىق قاقتىعىستار, ءتىپتى ازاماتتىق سوعىستار ءورشىپ كەتكەن ەدى.
مىنە, ءۇش ونجىلدىق ىشىندە قازاقستان – ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە تانىلدى ءارى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەدەلدى قاتىسۋشىسى قاتارىنان كورىندى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كوشباسشىلىعىمەن ەلىمىز قيىندىقتاردى سەنىمدى ەڭسەرىپ, الدىنا اسقارالى ماقساتتار قويۋ ارقىلى ىلگەرى ادىمداپ كەلەدى.
ۋاقىت اتموسفەراسىن سەزىنۋ – ساياساتكەردىڭ ۋاقتىلى شەشىمدەر قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قاسيەت. قادىم زاماندار بۇرىن سەنەكا ايتقانداي, ءىستىڭ ىرىلىگى اۋقىمىمەن ەمەس, ۋاقتىلى جۇزەگە اسۋىمەن قۇندى.
ۋاقىتتىڭ الدىنا ءتۇسۋ, قالىپتاسۋى مۇمكىن تەندەنتسيالاردى تاني ءبىلۋ قاسيەتتەرى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تالاي مارتە قوعامدىق پسيحولوگيا دامۋىن سەزىنىپ, باعىتتاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جالاڭ ۇراندارعا ىلەسپەي (كوبىنەسە پوپۋليستەر ارقا سۇيەيتىن, بىراق تۇبىندە ولاردىڭ ستراتەگيالىق جەڭىلىسىنە اينالاتىن ءۇردىس), كەرەك جەرىندە ەل مۇددەسى ءۇشىن قارسىلىق كورسەتۋ ەلباسىعا ءتان. ول ءاردايىم دامۋعا كەدەرگى بولىپ, شەكتەۋ قوياتىن قوعامدىق ستەرەوتيپتەر مەن ينەرتسيانى وزگەرتۋگە تىرىسادى. سەبەبى ازاماتتاردىڭ كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسۋ ىلعي ولاردىڭ قولداۋىنا يە بولاتىن شارالار قابىلداۋ دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. كەيدە, البەتتە تانىمال ەمەس شەشىمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى, بولاشاقتاعى ستراتەگيالىق جەڭىستەر ءۇشىن مەزەتتىك, تاكتيكالىق جەڭىلىستەرگە بارۋعا ءماجبۇر بولا-
سىڭ.
ەلباسى ءبىر سۇحباتىندا «ناعىز كوشباسشى ءۇشىن قيىندىق سول, سەن ۇنەمى بولاشاقتى كوزدەيسىڭ. سەن باسشىسىڭ, قوسشى ەمەسسىڭ. كوشتىڭ باسىندا تۇرعاندىقتان, ەلدى قايدا باستاپ كەلە جاتقانىڭدى ءبىلۋىڭ كەرەك... پرەزيدەنتكە شەشىم قابىلداۋ كەرەك جانە سول شەشىمى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس», دەگەن ەدى. وسىندايدا ۋينستون چەرچيللدىڭ «داڭقتىڭ قۇنى – جاۋاپكەرشىلىك» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ ايرىقشا ەل باسقارۋ تالانتىمەن قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ ايتۋلى ليدەرلەرىنىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن العان. ول جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءزىل باتپان سالماعىن كوتەرىپ حالقىنا ءومىر بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتتى. وسى ارقىلى ەلباسى حالقىنىڭ ايرىقشا ىقىلاس-قۇرمەتىنە بولەندى. ونىڭ دالەلى, 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزەڭىنىڭ وزىندە الەۋمەتتىك مونيتورينگتەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رەيتينگى 85%-دان تومەن تۇسپەگەنىن كورسەتتى.
پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋ جاساۋ تاجىريبەسى 1997 جىلى ەنگىزىلگەن بولاتىن. سودان بەرى بۇل ماڭىزدى ساياسي وقيعاعا اينالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءار جولداۋى وزىندىك ساياسي ءمانى بار, ەلدى قاناتتاندىرىپ, ۇلكەن ىسكە جۇمىلدىرا الاتىن كۇشكە يە.
ميلليونداعان ازامات ەلباسىنىڭ 2019 جىلعى 19 ناۋرىزداعى ۇندەۋىنەن ماڭىزدى ءبىر باعدارلامالىق مالىمدەمە كۇتكەندەي ەدى. بىراق ەلباسىنىڭ سوزدەرىن ەستىپ وتىرعان جۇرت ءبىر ساتكە اڭتارىلىپ قالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمىن حالىق تولعانىسپەن, كۇيزەلىسپەن قابىلدادى, كوزىنە جاس العاندار دا از بولعان جوق.
قانشالىقتى توسىن كورىنگەنىنە قاراماستان, بۇل ۋاقىت تالابىنا ساي قابىلدانعان, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تەرەڭ دانالىعىن, بولاتتاي بەرىك جىگەرىن كورسەتكەن شەشىم بولدى. قازاقستان حالقىنا ۇندەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمنىڭ ءبىر ورنىندا تۇرمايتىنىن, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن قوسا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋىندايتىنىن تەگىن ايتقان جوق: «مەن جانە مەنىڭ زامانداستارىم ەلىمىز ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادىق. ونىڭ ناتيجەلەرى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. الەم وزگەرىپ, جاڭا بۋىن كەلەدى. بۇل – تابيعي پروتسەسس. ولار ءوز زامانىنىڭ پروبلەمالارىن شەشەتىن بولادى. سونداي-اق ەلىمىزدى ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا ءتيىس».
سونىمەن قاتار ەلباسى قازاقستاننىڭ ودان ءارى ءتيىمدى دامۋىنىڭ نەگىزى تاڭدالعان ساياسي باعداردىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋدا جاتقانىن باسا ايتتى. «قازاقستانداعى بيلىك ساباقتاستىعى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان رەتتەلگەن. پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلعان جاعدايدا ونىڭ وكىلەتتىگى قالعان مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن سەنات توراعاسىنا بەرىلەدى. سودان كەيىن جاڭا پرەزيدەنت سايلاۋى بولادى» دەگەنى سوزىمىزگە دالەل.
ق.ك.توقاەۆ تۋرالى ايتقاندا ن.ءا.نازارباەۆ «قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاقستاندى باسقارۋعا ناعىز لايىقتى ازامات دەپ سەنەمىن» دەگەن بولاتىن. كەيىنىرەك ەلباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مەرزىمىنەن تىس سايلاۋىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. قازاقستاندىقتارعا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيلى كاسىبي دايىندىعى بار, ازاماتتىق قاسيەتتەرى قۇرمەتكە لايىق تۇلعا ەكەنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلىمىزدى تابىسقا جانە الەمدىك بەدەلگە جەتكىزگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باعدارى بۇلجىماي جالعاساتىنىن ايتتى. وسى باعىتتا پرەزيدەنت ەلباسىنىڭ اۋقىمدى مۇراسىن ەسەلەۋ ارقىلى ەلىمىزدى كوركەيتە تۇسۋگە كۇش سالىپ, ونىڭ ساياسي تىلەگىن ىسكە اسىرماق.
ويىمىزدى تۇيىندەپ جەتكىزسەك, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ – ينتەللەكتۋالدىق يننوۆاتسيانى داستۇرمەن, بەدەلىمەن, ومىرلىك دانالىعىمەن ءارى سالاماتتى پراگماتيزممەن شەبەر ساباقتاستىرا بىلگەن ساياسي كوشباسشىنىڭ ۇلگىسى. سول سەبەپتى, ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جوبالارى ءساتتى جۇزەگە استى.
ول ەلدى داعدارىستان شىعارۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قاپىسىز تاۋىپ, ونىڭ دامۋى ءۇشىن توقتاۋسىز قىزمەت ەتەتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ ارقىلى جاڭا مەملەكەتتى قۇردى جانە ونى اسا جوعارى دەڭگەيدەگى ساياساتكەر رەتىندە باسشىلاردىڭ جاڭا تولقىنىنا تاپسىرا ءبىلدى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
