جوسپاردىڭ ماسشتابى 50 ساجەن (1 ساجەن – 2,16 م), بەتىندەگى ماتىندەر XVIII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى شاپشاڭ جازۋ ۇلگىسىمەن بەرىلگەن. اۆتورى بەلگىسىز, الايدا قۇجاتتاعى «ينجەنەرۋ كاپيتان پەترۋ كۋتۋزوۆ» دەگەن جازۋعا قاراعاندا, سىزبا سول كەزەڭدە استراحان ينجەنەرلىك دەپارتامەنتىن باسقارعان ينجەنەر-كاپيتان پەتر كۋتۋزوۆقا جولدانعان بولۋى كەرەك.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا جوسپار ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاشىعىنىڭ جانىنان بەكىنىس قامال سالۋ ءۇشىن جاسالعان.سەبەبى ورىنبور كوميسسياسىن باسقارعان ۆ.تاتيششەۆتىڭ جايىق (ورالدان) قالاشىعىنان تومەن اۋماقتى قورعاۋ ماقساتىندا قامالدار مەن بەكىنىستەر سالىپ, وعان قازان اسكەري پولكى مەن الەكسەەۆتىك جانە سامارلىق دۆوريانداردى تارتۋ تۋرالى جوباسى 1739 جىلدىڭ باس كەزىندە پەتەربۋرگتە ماقۇلدانعان بولاتىن. وسىعان وراي جوسپار اتالعان جوبا اياسىندا جاسالۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيمىز.
قۇجات سارايشىق قۇلاندىسى جونىندە وسى كەزەڭگە دەيىن تابىلعان توپوگرافيالىق سىزبالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەسكىسى بولىپ تابىلادى. وسى تۇستا اتالعان ارحيۆ قورىنان 2014 جىلى توپوگراف ا.ە.الەكسەەۆ سىزعان سارايشىقتىڭ 1861 جىلعى جوسپارى دا تابىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
جوسپاردا جايىق جانە ساراچينكا وزەندەرىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسىپ, سىرتقى جانە ىشكى بەكىنىس قامالداردان تۇراتىن ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاشىعى مەن ونىڭ توڭىرەگى كورىنىس تاپقان. ىشكى بەكىنىس قالاشىقتىڭ وڭتۇستىك باتىسىندا ورنالاسىپ, جوسپاردا ول جەر «كرەمل» دەپ كورسەتىلسە, سىرتقى بەكىنىس «بەلوگورود» دەپ جازىلعان.
كرەملدىڭ ولشەمى سولتۇستىك باتىسى مەن وڭتۇستىك شىعىسى 195 (421,2 م), ال وڭتۇستىك باتىسى مەن سولتۇستىك شىعىس ارالىعى 109 ساجەندى (235,4 م) قۇرايدى. جالپى كورىنىسىن قاراساق, ونىڭ جايىق جاق قابىرعالارى قالىڭ جانە دۋالى بيىك بولعانىن بايقاۋعا بولادى. توپوگراف ا.الەكسەەۆتىڭ جوسپارىندا ول اۋماق «تسيتادەل» دەپ اتالىپ, ۇزىندىعى 200 (432 م), ەنى 100 (216 م) ساجەنگە جەتكەن. كورىپ تۇرعانىمىزداي, ەكى جوسپارداعى «كرەمل» مەن «تسيتادەلدىڭ» ولشەمدەرى 5-10 ساجەن بولاتىن ايىرماشىلىعىن ەسەپتەمەگەندە, جالپى اۋماعى ءبىر-بىرىنە ۇقساس كەلەدى.
«بەلوگورودتىڭ» ولشەمى سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىنىڭ اراسى 621 (1341,3 م), باتىسى مەن شىعىسى 501 ساجەن (1082,1 م). الەكسەەۆتىڭ سىزباسىندا قالاشىقتىڭ جالپى ۇزىندىعى 1 ۆەرست 100, ەنى 1 ۆەرست 50 ساجەن. ەگەر ءحىح عاسىردا 1 ۆەرست 500 ساجەندى قۇرايتىندىعىن ەسكەرسەك, ەكى جوسپاردىڭ ولشەمدەرى ءبىر-بىرىنە شامالاس كەلەدى.
قالاشىقتىڭ جالپى اۋماعى ساراچينكا وزەنىنەن باستالىپ, سولتۇستىكتەگى جايىققا قاراي جالعاسا وتىرىپ, كرەملدىڭ جوعارى جاعىمەن تۇيىقتالادى. وكىنىشكە قاراي جوسپاردا كرەملدىڭ استىڭعى بولىگى مەن ساراچينكا وزەنى اراسىنداعى اۋماق جىرتىلىپ جويىلعان. سول سەبەپتى كرەمل مەن سىرتقى قامال اراسىندا دۋالدىڭ بولعانىن نەمەسە بولماعانىن انىقتاي المادىق. ەگەر الەكسەەۆتىڭ جوسپارىنا قاراساق, بۇل اۋماق ءبىر-بىرىنە قوسىلماي, اشىق كۇيىندە قالعان. وسىعان وراي كرەمل مەن ساراچينكا وزەنى اراسىندا ور مەن دۋال بولماعان دەپ تۇجىرىمدايمىز.
جوسپارداعى «بەلوگورود» اتاۋى قايدان شىقتى دەگەن سۇراققا توقتالساق, ءبىزدىڭ ويىمىزشا ول قيراندى اۋماعىندا شاشىلىپ جاتقان اق بور تاستارعا بايلانىستى بولسا كەرەك. سونداي-اق قالاشىقتا قىزىل كىرپىشتەردى قيىستىرۋ بارىسىندا ورتاسىنا اكتاستى (يزۆەست) مولىنان پايدالانعان. وسىنداي مالىمەتتەردى ي.گەربەر مەن ا.الەكسەەۆتىڭ جازبالارىنان كەزدەستىرەمىز.
قۇجاتتاعى سوڭعى ءبىر ولشەمدەر قالاشىق پەن ونىڭ ەكى جاعىنداعى وزەندەر اراسىندا جاسالعان. ساراچينكامەن قاشىقتىق كرەملدىڭ وڭتۇستىك باتىسى مەن وڭتۇستىك بۇرىشتارىنان الىنىپ, العاشقىسى 800 (1728 م) ساجەندى كورسەتسە, وڭتۇستىگىندەگى ولشەم جوسپاردا جىرتىلىپ ءتۇسىپ قالۋىنا بايلانىستى انىقتالمادى. قالاشىق پەن جايىق اراسى دا ەكى باعىتتا جۇرگىزىلىپ, وزەن جاعاسى شىعىسىندا 100 (216 م), سولتۇستىك شىعىسىندا 190 (410,4 م) ساجەن قاشىقتىقتا بولعان.
وسى تۇستا ولشەمدەر نەگە ەكى جاقتا جانە تەك ەكى جەردەن عانا جاسالدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ولار ەسكى كەرۋەن جولداردىڭ ىزىمەن الىنعان. مىسالى, وتكەن جىلى سارايشىققا جاسالعان قازبا بارىسىندا استراحاندىق ارحەولوگ ۆ. پلاحوۆ كرەملدىڭ جوعارى, ياعني سولتۇستىك جاعىنان قامال مەن قاقپانىڭ ورنىن تاپتى. وسىعان وراي ساراچينكا وزەنىنە دەيىنگى 800 ساجەن بولاتىن جەر سارايشىقتان جوعارى قاراي نارىن ارقىلى ساراي باتۋعا كەتەتىن جولدىڭ ىزىمەن الىنۋى مۇمكىن. ال كرەملدىڭ تومەنگى, وڭتۇستىك بولىگىنە كەلسەك, ا. لەۆشين بۇل باعىتتا قامالعا اپاراتىن باستى جولدى كورگەن.
جايىق بەتتەگى ولشەمدەر جاڭا قامالدى سالۋ ماقساتىندا جاسالعان بولسا كەرەك. سونىڭ ىشىندە 190 ساجەن بولاتىن سولتۇستىك شىعىسى, سارايشىقتان حيۋاعا قاراي شىعاتىن ەسكى كەرۋەن جولىنىڭ ىزىمەن الىنعان دەپ تۇجىرىمدايمىز. سەبەبى 1732 جىلى سارايشىقتىڭ ۇستىمەن حيۋاعا قاراي ساۋدا كەرۋەنىمەن جولعا شىققان پاتشا وفيتسەرى ي. گەربەر جايىق وزەنى قالاشىقتان 0,4 ۆەرست قاشىقتىقتا بولعاندىعى جونىندە جازادى. وسى جەردە مىنا جايتتى ايتا كەتكەن ءجون. گەربەردىڭ ساپارىنان 9 جىلدان كەيىن جاسالعان وسى جوسپاردى كورگەن سوڭ, ءبىز وفيتسەردىڭ 1902 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە نەمىس تىلىندە جارىق كورگەن قولجازباسىندا تەحنيكالىق قاتەلىك كەتكەندىگىن انىقتادىق. كىتاپتىڭ اۋدارماسىندا جايىق سارايشىق قالاشىعىنىڭ شىعىسىندا 4 ۆەرست جەردە اعىپ جاتىر دەپ جازىلعان ەدى. سوندىقتان دا پاتشا وفيتسەرىنىڭ قولجازباسىن 170 جىلدان كەيىن باسىپ شىعارۋ بارىسىندا 0 سانىنىڭ ورنىنا و ءارپى, ياعني «شىعىس» بەلگىسى قاتەلەسىپ باسىلىپ كەتكەن دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى گەربەردىڭ جازباسىندا كومپاستىڭ لاتىن تىلىندەگى باس ارىپتەرىمەن كورسەتىلگەن باعىتتارى ءجيى كەزدەسەدى. ايتپەسە نەبارى 9 جىلدىڭ ىشىندە جايىق 4 شاقىرىم قاشىقتىقتان 400 مەتر جەرگە دەيىن ارناسىن وزگەرتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سونداي-اق سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمدەردى قاراعاندا جايىقتىڭ وسى باعىتتاعى ەسكى ارنالارى 4 شاقىرىمعا جەتپەيتىندىگىنە كوز جەتكىزدىك.
سارايشىق قامالى شامامەن العاندا XVIII عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ سوڭىندا قالاشىق قيراندىسىنىڭ جانىنان پايدا بولدى. 1769 جىلى قالاشىقتا بولعان اكادەميك پ. پاللاس, قامال ەسكى قالاشىق ورنىنىڭ شىعىس جاعىندا سالىندى دەيدى. بۇل جەردە عالىم قامالدىڭ سالىنۋ باعىتىن شامامەن ايتقانعا ۇقسايدى. سەبەبى 1784 جىلعى سارايشىق قامالىنىڭ توپوگرافيالىق سيپاتتاماسىندا, ول جايىقتان 95 ساجەن قاشىقتىقتا ورنالاسىپ, ۇزىندىعى 40, ەنى 32 ساجەنگە جەتكەندىگى كورسەتىلگەن. وسىعان قاراعاندا قامال قالاشىق قيراندىسىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى جايىقپەن اراداعى 190 ساجەن بولاتىن اۋماقتا سالىنعان. بۇل ويىمىزدى الەكسەەۆتىڭ جوسپارى دا دالەلدەيدى.
جوسپاردا وزەنمەن قاتار, قالاشىقتىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك بولىگىندە اتاۋى جازىلماعان ەكى كول بەلگىلەنگەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى دوڭگەلەك پىشىندە بولسا, ەكىنشىسى سوپاقشا ءتارىزدى كەلگەن. گەربەر سارايشىقتى 3 بولىككە بولىنگەن, قيراندىلارى ءالى دە كورىنەتىن ۇلكەن جەر دەپ سيپاتتاۋىنا قاراعاندا, ول العاشقىسى رەتىندە ساراچينكا وزەنى مەن كرەمل ارالىعىنداعى جەردى ايتقان. سونداي-اق ول قالاشىق ماڭىندا بايىرعى تۇرعىندار قازعان, اينالاسىنا تال وسكەن كانالداردى كورەدى. پاللاس قالاشىق اۋماعىندا قۇرعاق ور بار ەكەندىگىن جازعانىمەن دە, ونىڭ ناقتى قاي اۋماقتا بولعاندىعىن اشىپ كورسەتپەيدى. الەكسەەۆتىڭ جوسپارىنداعى «حان جايىلماسى» دەپ اتالعان كول قالا ىشىندە ورنالاسقان. جەرگىلىكتى جەردەگى اڭىز بويىنشا ول «سەكەر كول» دەپ اتالعان. وسىعان وراي جوعارىداعى ەكى كولدىڭ ىشىنەن سوپاقشاسى گەربەر ايتقان كانالعا ۇقساسا, دوڭگەلەك ءپىشىندى كولگە قاتىستى دەرەك ازىرگە تابىلمادى.
زەرتتەۋىمىزدىڭ سوڭىندا جوسپاردى سارايشىق اۋماعىنىڭ سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمىمەن سالىستىردىق. ونىڭ بارىسىندا قالاشىقتىڭ كوپشىلىك بولىگىنىڭ ساقتالعاندىعىن كورۋگە بولادى. ەگەر الەكسەەۆتىڭ جوسپارىمەن سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, جالپى قالاشىق اۋماعىنىڭ پىشىمدەرىندە كىشىگىرىم وزگەشەلىكتەردى ەسەپتەمەگەندە, جالپى ۇقساستىق بايقالادى. ەڭ باستىسى, ەكى جوسپارداعى «كرەمل» مەن «تسيتادەل» جايىق سۋىنان امان قالعان.
الەكسەەۆتىڭ 120 جىلدان كەيىن سىزىلعان جوسپارىنداعى وزگەرىستەرگە, قالاشىق جانىندا XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا بوي كوتەرگەن قامالدىڭ دا اسەرى ءتيدى. ويتكەنى XVII عاسىردا باستالعان گۋرەۆ قالاسىن سالۋ ءۇشىن قالاشىقتىڭ تاسىن قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانۋ ءۇردىسى, 100 جىلدان سوڭ سارايشىق قامالىنىڭ تۇرعىزىلۋىمەن ودان ءارى جالعاستى. ءحىح عاسىردا قامالدىڭ كولەمى ءوسىپ, تۇرعىن ۇيلەر ەسكى سارايشىقتىڭ ۇستىنە سالىنا باستادى. مۇنىڭ ءوزى قالاشىقتىڭ XVIII عاسىرداعى كەلبەتىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتتى. قورىتا كەلگەندە, جوسپارعا قاتىستى تومەندەگىدەي وي تۇجىرىمداۋعا بولادى.
ورتا عاسىرلاردا سارايشىق ارقىلى ءوتىپ ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانى ساياسي, مادەني, ەكونوميكالىق تۇرعىدان بايلانىستىرعان كەرۋەن جولى, XVIII عاسىردىڭ ءى جارتىسىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسى مەن حيۋا, بۇقارا حاندىقتارىنا قاتىستى جۇرگىزگەن ساياساتى بارىسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان سارايشىقتىڭ جوسپارى قالاشىقتى زەرتتەۋ ءۇشىن ەمەس, ونىڭ جانىنان بەكىنىس قامال سالۋ ماقساتىندا جاسالىپ, ساياسي ماقسات-مۇددەلەردى كوزدەدى. دەي تۇرعانمەن, جوسپار قازىرگى ۋاقىتتا XVIII عاسىردىڭ 40-جىلدارىنداعى سارايشىقتىڭ تاريحي توپوگرافياسىن تانىپ-بىلۋدە تاپتىرماس قۇندى دەرەككوز بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتا كەتكەن ءجون.
مۇحامبەتقالي كيپيەۆ,
اتىراۋ وبلىسى تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى
