اباي • 16 ناۋرىز، 2020

اباي – ساتيريك

157 رەتكورسەتىلدى

ساتيرا تەرمينىنىڭ شىعۋ تاريحى ءھام ەتيمولوگياسى حاقىندا ءتۇرلى بولجام-تۇسىنىكتەمەلەر ايتىلىپ ءجۇر. كەيبىر عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، ەجەلگى گرەكتەردە ءجۇزىم وسىرۋشىلەردىڭ، ءجۇزىم شارابىن جاساۋشىلاردىڭ قۇدايى ءديونيستىڭ ءان سالىپ، بي بيلەپ جۇرگەن جولسەرىكتەرىن «Saturos» دەپ اتاعان. «ساتيرا» ءسوزى وسىدان شىقسا كەرەك. ال باسقا ءبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل تەرميننىڭ ءتۇپ نەگىزى لاتىننىڭ «Satira» – «سمەس» – «ارالاس، ءار نارسەنىڭ قوسىندىسى» سوزىنەن باستاۋ العان دەسەدى. كەيىنىرەك ەجەلگى ريم ادەبيەتشىلەرى سىناپ-مىنەۋشى، اشكەرەلەۋشى سيپاتى بار شىعارمالاردى Satura دەپ اتاپتى. القيسسا.

كۇنى كەشە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانادا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى، پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، بەلگىلى سىقاقشى كوپەن امىربەكتىڭ «اباي – ساتي­ريك» اتتى ادەبي كەشى ءوتتى.

«ابايدىڭ ساتيريك ەكەنىن اۋەلى مۇحتار اۋەزوۆ جازدى. كەيىن حاكىم ساتيراسىن زەرتتەپ، دالەلدەپ جازعان ءبىزدىڭ ۇستازىمىز – تەمىربەك قوجاكەەۆ. ول كىسى ۇلكەن ەڭبەك جازدى. اتاۋىن دا ءوزىنىڭ مىنەزى سەكىلدى ايعايلاتىپ قويدى – «اباي – ساتيريك». بۇگىنگى كەشتىڭ تاقىرىبى دا وسى ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە الىنىپ وتىر»، دەپ ءسوز باستاعان كوپەن امىربەك ساتيرانىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا توقتالا كەلە: «ساتيرا ءوز ىشىندە ءتۇرلى جانرعا بولىنەدى دەسەك، وسى ءازىل-سىقاقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن اباي اقىن شىعارماشىلىعىندا جاقسى پايدالانعان جانە ونى جاڭعىرتقان، جاڭارتقان، دامىتقان»، دەپ حاكىمنىڭ سىقاق ولەڭدەرىن وقىپ، تالدادى.

 «ابايدىڭ العاشقى ولەڭى قالاي شىقتى؟.. ءبىر كۇنى تۇيەلەردىڭ ىشىندە ەكى اتتىلى كەلە جاتىر ەكەن. ايەل مەن ونىڭ اعاسى بولسا كەرەك. جاۋىر ات جەتەكتەگەن كەلىنشەك توركىندەپ كەلىپتى. توركىنى الگى ايەلگە كوڭىلى قالماسىن دەپ جاۋىر ات مىنگىزە سالعان ەكەن. سونداعى ايتقان ابايدىڭ اۋىزشا ولەڭى:

كىم ەكەن دەپ كەلىپ ەم تۇيە قۋعان،

قاتىن عوي كۇلدارىمەن بەلىن بۋعان.

توركىنىڭنىڭ بەرگەنى جاۋىر ايعىر،

باۋىرىڭدى ۇرايىن بىرگە تۋعان.

اقىننىڭ العاشقى ولەڭى ليريكا ما – ساتيرا. مىنە، ابايدىڭ بويىنداعى قۇندىلىق قايدا جاتىر».

ادەبي كەش بارىسىندا ءداستۇرلى ءانشى ەرلان رىسقالي اباي اندەرىن ورىنداسا، مەكتەپ وقۋشىلارى اقىننىڭ ساتيرالىق ولەڭدەرىن مانەرلەپ وقىدى. كەزەكتى اڭگىمە اۋانىندا حاكىمنىڭ «بىرقاقپايلارىن» ءسوز ەتكەن ساتيريك:

«ابايدىڭ ساتيراسىن تەمىربەك قوجاكەەۆ ۇس­تاز ۇشكە بولگەن. سونىڭ ىشىندە ءبىر بولى­گى تۇرمىستىق ەپيگراممالار – قۇربى-قۇرداس­­تارىنا، زامانداستارىنا ارنالعان بىرقاق­پايلار. وسەكشىل، ەل اراسىن الاتايداي ءبۇلدىرىپ جۇرگەن كوجەكبايعا ارناعان ارناۋىندا:

شىركىندە ەس بولسايشى سەزەد دەگەن،

اكىمگە وسەك تاسىپ بەزەكتەگەن... – دەيدى.

مىسىق ءۇي ىشىندە كەز كەلگەن جەرگە جاتپايدى. بيىكتەۋ جەرگە، توسەك ۇستىنە شى­عادى. سول كو­جەك­بايعا اباي ايتقان ەكەن: «كوجەكباي كىمنىڭ جۇگى بيىك بولسا، سوعان قارعىپ شىققان مىنا مىسىق سياقتى» دەپ. بۇدان ارتىق قانداي ساتيرا كەرەك؟!.» دەپ ابايدىڭ كورگەن، وسكەن ورتاسىنا توقتالدى. «اباي ءبىرجاندى قوناق قىلعان. اسەتتىڭ ءانىن تىڭدادى. دۋلات، شوجە، كەمپىربايلاردى كورىپ ءوستى. وسىنداي ورتادا ءومىر سۇرگەن اباي قالايشا سا­تي­رادان قۇر­الاقان قالماق. ونىڭ قانتاي مەن تون­تاي دەگەن شانشار ناعاشىلارى بول­دى. كەرە­مەت قۋاقى، ۋسويقى، ازىلكەش، اينا­لاسىن قىران-تو­پان كۇلكىگە بولەپ جۇرەتىن ناعا­شىلارى دا اقىنعا اسەر ەتپەي قويعان جوق».

كوپەن امىربەكتىڭ سوزىنە قاراعاندا، اباي­دىڭ ساتيراسى العاش جازعان ولەڭىنەن باستاپ، «بولىس بولدىم مىنەكيگە» دەيىن جالعاسىپ، قو­عامنىڭ ءتۇرلى كەيىپكەرلەرى مەن مىنەزدەرىن ولەڭ­دەرىمەن سىناپ، سىقاعان.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بەنزين باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

14 وتباسىعا قول ۇشىن سوزدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار