– وسىدان 40 جىل بۇرىن ءال-فارابي بابامىز تۇسىمدە مەنى وتباسىممەن بىرگە وتىرار توبەگە جەتەكتەپ اپاردى. «مىنا جەردى سەن جاريا قىلاسىڭ», دەدى دە قابىرعانى قۇلاتىپ جىبەرىپ ەدى, استىنان جاسىرىلعان كىتاپحانا شىعا كەلدى. الايدا ول كەزدە وتىرار قايدا, وتىرار توبە قايدا ەكەندىگىنەن حابارىم جوق. ءتۇستى ەلەۋسىز قالدىرىپ, ەسكەرمەي جۇرە بەردىم. ءبىر كۇنى عۇلاما تاعى دا تۇسىمە جاس جىگىت بەينەسىندە ەندى. بۇل ءىستى اياقسىز قالدىرعانىما رەنىشىن ءبىلدىردى. الايدا ونىڭ ماعان سول جەردى كورسەتكەنى اقيقات ەدى, – دەدى قاريا بىزبەن اڭگىمە بارىسىندا.
باستاپقىدا تۇنگى ۇيقىداعى تىلسىم كورىنىستەردى ەلەمەي جۇرگەن ونىڭ تۇسىنە اپپاق ساقالدى قاريا تاعى دا كىرگەن. بۇل جولى «الگى جەردى نەگە وزگەلەرگە كورسەتپەدىڭ؟ ەگەر بۇل ءىستى اياقسىز قالدىرساڭ, وتباسىڭا اۋىرتپالىق تۇسەدى» دەپ ەسكەرتىپتى. كورگەن ءتۇسىن كوڭىلىنە الماي جۇرگەن وتاعاسىنىڭ وتباسىندا كەلەڭسىز جايتتار ورىن الىپ, جۇبايى اۋىر سىرقاتتان كوز جۇمادى. ۇلدارىنىڭ دا وتباسىندا بەرەكە بولماي كەتكەن سوڭ, مۇحتار تۇرداليەۆ بولعان جايتتى باسقالارعا بايانداعان كورىنەدى. قاريانىڭ ءتۇسىن بوس ساندىراققا بالاعاندار «عالىمدار, ارحەولوگتەر تاپپاي جۇرگەن جەردى سەن قايدان تاباسىڭ؟» دەپ مازاق ەتكەن دە. ء«بىر كۇنى بالا-شاعامدى ەرتىپ بارىپ, ادىر دالا, اينالاسىندا ەشتەڭە جوق توبەگە شىقتىم. ءال-ءفارابيدىڭ تۇسىمدە كورسەتكەندەرىنىڭ ءبارى تۇر. تەك ارمەن قاراي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت بولدى. سوسىن وبلىس اكىمىنە ارىزداندىم. ول الكەي مارعۇلان اتىنداعى مۇراجايعا جىبەردى. الماتىعا بارىپ, اسىلى وسمانوۆاعا جولىقتىم. ول كىسى مەنى كارل بايپاقوۆقا الىپ باردى. اسىلى اپايىمىز: «مۇحتار مۇنى ويدان شىعارمايدى», دەپ كارل بايپاقوۆتى مەن كورسەتكەن جەردى قازۋعا كوندىردى. ارحەولوگ قارا كۇزدىڭ كەزىندە وتىرار توبەگە كەلدى. بىراق سول كەزدە اۋا رايى بۇزىلىپ, ءبىر مەتردەن ارتىق قازۋعا مۇمكىنشىلىك بولمادى. ءبىر جاعى قارجى تاۋسىلىپ, ءىسىمىز اياقسىز قالدى. ودان كەيىن, وكىنىشكە قاراي, كارل بايپاقوۆ ومىردەن ءوتتى. سوسىن استانا, الماتى قالالارىنان ارحەولوگتەر شاقىرتىپ, وتىرار توبەگە ەرتىپ اكەلدىم. ولار مۇراجاي باسشىسىنا جولىعىپ, مەن كورسەتكەن ورىنعا باردى. ءبىر اپتانىڭ كولەمىندە قازبا جۇمىستارىن باستايتىندارىن ايتتى. الايدا اياق استىنان ويلارىنان اينىپ, قازباي كەتىپ قالدى. ەگەر ءال-فارابي بابامىز كورسەتكەن ورىندى قازاتىن بولسا, كىتاپحانا, ارعى جاعىنداعى كيەلى جەرلەر, ءبارى دە شىعار ەدى. وتكەن جىلى جازدا كارل بايپاقوۆ قازعان ورىنعا قايتا باردىم. قازىلعان جەر ويىلىپ, ىشكە قاراي ءتۇسىپ كەتىپتى. كەيىننەن بۇل تۋرالى بەلگىلى عالىم, «وتىرار» مۇراجايىن ۇزاق جىلدار باسقارعان مۇحتار قوجاعا ايتتىم», دەيدى مۇحتار تۇرداليەۆ.
عالىم مۇحتار قوجامەن ءبىز دە سويلەسكەن ەدىك. «ول كىسىنىڭ بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەنىنە ءبىراز جىل بولدى. ەگەر ول كىسى بىزگە وتىرار توبەنىڭ سىرت جاعىن كورسەتسە, كۇمان تۋىنداتار ەدى. اقىلعا سىيمايدى دەپ ايتۋشى ەدىك. قالانىڭ ورتاسى بولعاننان كەيىن, كىم بىلەدى, مۇمكىن شىعىپ قالار قازىپ كورەيىك دەدىم. ول كىسى ايتقاننان كەيىن بارىپ كوردىك, قىشتان ورىلگەن, جەر استىنا باراتىن جولدار. نەگىزى ول جەرلەر ءامىر تەمىر قايتىس بولعان بەردىبەك سارايى دەپ اتالاتىن ورتالىق. وتىرار كىتاپحاناسى تۋرالى جازبا دەرەكتەردە ەشقانداي مالىمەت جوق. ەگەر ول تۋرالى دەرەكتەر جازىلىپ, ساقتالعان بولسا, سەنىممەن ايتار ەدىم. قانشاما ساياحاتشىلار وتىرار تۋرالى دەرەك جازىپ قالدىرعان, الايدا تاپ سول وتىرار كىتاپحاناسى بولدى دەپ جازىلعان دەرەكتەر بىردە-ءبىر جەردە جوق», دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا. عالىمنىڭ پىكىرىن «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق- مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ساپار كوزەيباەۆ تا قولدادى. «ول كىسى كورسەتكەن ورىن حاناكا نەمەسە جەر استى جولى بولۋى مۇمكىن. ەلۋ جىلدا ەل جاڭا دەيدى, 4-5 قاتارىن الىپ تاستاساق, استىنان ەسكى قالاشىق نەمەسە مەشىت شىعۋى مۇمكىن. ونى انىقتاۋ ءۇشىن عالىمدار, ارحەولوگتەر مەن تاريحشىلاردى تارتۋىمىز قاجەت. ول كىسى كورسەتكەن 2-3 مەترلىك جەردى جابىق كۇيىندە ۇستاپ وتىرمىز. سەبەبى ول تۋرالى زەرتتەلمەگەن كۇيى شىعارىپ جىبەرسەك, ۇلكەن داۋ تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىر جاعى تاريحي قۇندىلىعىمىزدى جوعالتىپ الامىز», دەيدى ساپار كوزەيباەۆ.
مۇحتار تۇرداليەۆ ءال-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىعىنا وراي وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە جازعان ماتەريالدارى مەن ماقالالارىن جيناقتاپ كىتاپ شىعارۋدى كوزدەپ وتىر. «جاي عانا ايان دەپ قولدى سىلتەمەي, بيۋدجەتتەن اقشا ءبولىپ, مەن كورسەتكەن ورىندى ءارى قاراي قازىپ, جالعاستىرۋ كەرەك. قازىر پايدا بولعان شۇڭقىرعا قاراساڭىز, ءبارى انىق كورىنەدى. ءال-فارابي كورسەتكەن كونە وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ ورنى ەسكەرۋسىز قالماسا ەكەن», دەيدى قاريا.
تۇركىستان وبلىسى
