60-جىلداردىڭ اياعى, 70-جىلداردىڭ باس كەزىندە ادەبيەتكە كەلگەن ءبىر تەگەۋرىندى تولقىن وزىنە نازار اۋدارتپاي قويمايدى. بۇل بۋىننىڭ وكىلدەرىن – «سوعىستان سوڭعى تۋعاندار» دەپ تە اتاپ ءجۇرمىز. 80-جىلدارى جىر قاقپاسىن قاققان بىزدەر, الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ولەڭدەرىن قىزىعا وقيتىنبىز. ستۋدەنتتىك شاقتا مەنى ولەڭدەرى ەرەكشە قىزىقتىرعانداردىڭ ءبىرى – اقىن تەمىرحان مەدەتبەك ەدى. ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ بولەكتىگىمەن جان-جۇرەگىمدى باۋراعان – ونىڭ وقشاۋلانىپ تۇراتىن ايقىن قولتاڭباسى بولاتىن...
1998 جىلى سول تەمىرحان اقىننىڭ «تىنىشىڭدى الام, دۇنيە» دەگەن اتپەن تاڭدامالى ولەڭدەرى ەنگىزىلگەن كولەمدى كىتابى «راۋان» باسپاسىنان جارىق كوردى. بالا كەزدە ەرەكشە ىنتىزار كوڭىلمەن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىعاندىقتان با, ءار جىلدارى شىققان جىر جيناقتارىن, مەرزىمدى باسىلىمدارداعى ولەڭدەرىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ جۇرگەندىكتەن بە, ايتەۋىر بالعىن شاقتان بىرگە جۇرگەن دوس-تانىسىممەن قايتا قاۋىشقانداي كۇي كەشتىم.
ءتىپتى كىتاپتىڭ اتىنىڭ ءوزى — 1973 جىلى شىققان «ساپار الدىندا» اتتى جيناقتاعى: «تىنىشىڭدى الام, دۇنيە, ءبىر عانا ولەڭ ءۇشىن مەن!» دەپ اياقتالاتىن جىر جولدارىمەن-اق بىردەن كوزگە ۇرىپ تۇر. ءارى قاراي وقي ءتۇستىم. بىرتىندەپ, تەمىرحان اقىننىڭ وزگەلەرگە ۇقسامايتىن, ۇنەمى سونى ىزدەنىستىڭ ىزدەرىن اڭعارتاتىن, بىلايعى جۇرت بايقاي بەرمەيتىن, توسىن وي, تىڭ تاقىرىپتارعا جەتەلەيتىن الەمىنە ەنىپ كەتتىم. بۇل اسەردى بۇرىن دا باستان كەشكەنمىن. ەندى سول الەمگە قايتا ورالدىم. بىراق ءاربىر ولەڭگە بۇگىنگى كوزقاراس تۇرعىسىمەن قايتا قارادىم. تەمىرحان اقىن ءوز ولەڭىنىڭ تاقىرىبىن الىستان ىزدەمەيدى. كۇندەلىكتى ءومىردىڭ وزەگىنەن, تىرشىلىكتىڭ قىم-قۋىت يىرىمدەرىنەن وڭاي تابادى.
اقىننىڭ ولەڭدەگى بولەك ءبىتىمىن, ەرەك بەينەسىن ايقىنداۋ ءۇشىن ونىڭ جىرلارىنا جۇگىنەمىز. سونداعى تەك تەمىرحان عانا باراتىن تىڭ تاقىرىپتار, تەك تەمىرحان عانا بايقايتىن كورىنىس, سۋرەتتەر, تەك تەمىرحان عانا تەڭەي الاتىن بالامالار ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا جاۋاپ بولا الادى.
«اسىعىس ۇشىپ اۋەلەپ, دۇرلىگە كوشىپ ءجۇر اعىپ – رەاكتيۆتى سامولەت اسپاننىڭ شاڭىن شىعارىپ» نەمەسە «قاپ-قارا ءتۇندى جارىپ كەپ, زىمىراپ ۇشسا ەنتەلەپ, ەرتەڭگە قاراي قارا جەركەڭىستىكپەنەن دوڭگەلەپ!» دەگەن جولدارداعى سۋرەتكەر فانتازياسىنىڭ جەمىستەرى بىردەن بايقالادى.
«اسپاننىڭ شاڭىن شىعارىپ ءىز تاستاپ بارا جاتقان سامولەت» پەن «بۇگىننەن ەرتەڭگە قاراي كەڭىستىكپەنەن دوڭگەلەپ بارا جاتقان جەردى» كورە بىلەتىن كوز كە-رەك. اقىننىڭ «ساپار الدىندا» اتتى كىتابىندا بولعانمەن, كەيىنگى جيناققا ەڭبەگەن ءبىراز ولەڭدەرى دە بار. سولاردىڭ ىشىندەگى:
«ورايدى قاشىقتىقتاردى, سپيدومەترلەرى پالەنباي, اتتىق كۇشپەنەن» «اڭىرايدى ولار/بىلەكتەرىندە جولداردىڭ» (« جۇك ماشينالارى»)
«سەرپەدى كەرى دوبىمدى, اۋاعا سۇڭگىپ جىگىتتەر» («ۆولەيبول») سياقتى تارماقتار اقىن ەرەكشەلىكتەرىن ايعاقتاي تۇسەتىندەي.
«...كوشەدە جوڭكىپ, جەل كەلىپ, ۇرلەگەن سايىن لاپىلداپ, كوك ءتوسىن تۇگەل كومكەرىپ, ارقاسى قوزعان اقىنداي, توگەم دەپ جاڭبىر ولەڭدى,ءتۇتىنسىز جانىپ بۋلىققان,الاتاۋ جاققا كەلەدى, ورتەنگەن كەشكى بۇلتتار», – سەكىلدى ولەڭدەگى ادەمى سۋرەتتەر, اسقان وبرازدار ۇيلەسىم تاپپاي تۇر دەپ كىم ايتا الار ەدى؟!
«اعىلىپ كوشسىن كوشپەلى اقشا بۇلتتار – اسپاننىڭ ارالدارى دا» نەمەسە «شىپ-شىمىر مالتا تاستارداي, تورعايلار ۇشقان اپتىعىپ, بۇتاقتاردان اسپانعا وزدەرىن جاتىر لاقتىرىپ» دەگەن كوركەم تەڭەۋلەردى جاڭالىققا بالاماۋدىڭ ءوزى كۇنا ەمەس پە؟!.
اقىن ءومىر قۇبىلىستارىنان ەلەڭ ەتكىزەر سۋرەتتەر ىزدەۋمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى, مازمۇن مەن ءپىشىن بىرلىگىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ءتۇرلى جاڭا نىشانداردى دا قولدانىس اياسىنا ەنگىزەدى. ماسەلەن, «وتكىنشى جاڭبىردىڭ ولەڭى» جاڭبىردىڭ مونولوگى تۇرىندە بەرىلەدى.
«...ءبىر-ەكى اۋىز ءسوزى بار, تەلەگراممالارداي قىسقامىن»...«مەن وتكىنشى جاڭبىرمىن, ورماننىڭ ءۇستىن وت ەتىپ, اسپاننان اعىپ وتەتىن, ايتىلار ءسوزدى اقتارىپ, اسىعىس سويلەپ كەتەتىن, مەن وتكىنشى جاڭبىرمىن» دەگەن استارلى ءتۇيىندى وقىعاننان كەيىن, «وتكىنشى جاڭبىر مونولوگىندا» ادام حاراكتەرى اشىلىپ, ادام وبرازى سومدالىپ تۇرعاندىعىنا كۋا بولاسىز.
كەيدە تەمىرحان جىرلارىنىڭ تاقىرىپتارىنان-اق جاڭالىقتىڭ جەلى ەسىپ تۇرادى. بۇرىن ايتىلماعان وي ەلەس بەرەدى, بۇرىن قوزعالماعان ماسەلە جىر ارقاۋىنا اينالادى. «كارتاعا تۇسپەگەن وزەندەر», «انتەننا», «تەلەگراف سىمى ۇزىلگەن جەردە», «زيرات ۇستىندەگى جاڭبىر», «جۇرەگىمنىڭ سۋرەتى», «گرامماتيكالىق جىكتەۋ», «قالالاردى سىناقتان وتكىزۋ», «فوتواپپارات الدىنداعى بالا», تاعى باسقا سياقتى جىرلارعا قويىلعان ات, تاعىلعان ايداردىڭ ءوزى-اق, كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. باسقالار بارا بەرمەيتىن تاقىرىپقا قالام تەربەۋ – اقىن ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىر قىرىن كورسەتەدى.
«قايدان كەلدىڭدەر, تورعايلار؟
قايدان؟ قاي جاقتان؟» – دەپ باستالاتىن ولەڭنىڭ باستاۋىنىڭ وزىندە اقىنعا عانا ءتان قىزىعۋشىلىق, بىردەن بايقالادى. ال ءارى قاراي كەزدەسەتىن: «كىشكەنە كامزولداي تۇيمەسىز, قوزعايسىڭ قاناتتارىڭدى شەشىپ تاستارداي...»
«اپ-ارىق بۇتاعىن اعاشتىڭ
ساۋساقپەن شىمشىپ ءبىر قىساسىڭ», –دەگەن جولدارداعى كورەگەندىك اۆتوردىڭ وزگەشە داۋسىن اڭعارتاتىنى دالەل تىلەمەيدى.
تەمكەڭنىڭ زامانداسى, تولقىنداسى جاراسقان اقىن 1990 جىلى: «قازىر اقىن تەمىرحان مەدەتبەكوۆ ءالى بۋىنى بەكىمەگەن جاس تالاپتى ءبىراز ۋاقىت جەتەگىنە ەرتىپ, قاشان وڭ-سولىن اجىراتپايىنشا اياسىنان شىعارماستاي تالانت قۋاتىنىڭ تولىسقان شاعىندا. ونىڭ جاقسىلىعى – بۇگىنگى زامان پروبلەماسىن, قوعامدىق-الەۋمەتتىك جىقپىلدى جاي-جاعداياتتارعا كوسموستىق بيىكتەن قاراسا دا, ميكروسكوپتىق دالدىكپەن كورە بىلەدى...» دەگەن پىكىردى وسىندايدا ايتقان شىعار.
«كۇزگى ەفير» ولەڭىندەگى مىنا مىسال دا:
«جاڭبىردىڭ تامشىلارى, ەفيردە جىلاپ تۇرعان, نەگردىڭ كوز جاسىنداي. تاس ءتۇيىن القىمداعى ءۇن... بارادى قاراتورعايلار, سابالاپ قاناتتارىمەن, راديو تولقىندارىن», – جوعارىداعى «ميكروسكوپتىق دالدىك» جايلى ويىمىزدىڭ قازىعىن نىق بەكىتە تۇسەتىندەي. راديو تولقىندارىن قاراتورعاي قاناتى سابالاعانىن كورىپ, ونى ولەڭگە اينالدىرعان اقىن كورەگەندىگى مەن تاپقىرلىعىنا ءوز باسىم شىن سۇيسىنەمىن.
تەمىرحان اقىن جىرلارىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى. ولاي بولاتىن سەبەبى – اقىن كوركەمدىك بەينەلەۋ قۇرالدارىن كوپ قولدانادى ءارى ورنىن تاۋىپ, قيۋلاستىرا قولدانادى. سونداي-اق ونىڭ ولەڭدەرىندەگى تەڭەۋلەر مەن مەتافورالار, ەپيتەتتەر مەن مەتونوميالار تەمىرحاننىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققاندىعىمەن دە ادەبيەتىمىزدىڭ قازىناسىنا باعا جەتپەس بايلىق بولىپ قوسىلعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك.
«ولارعا مەن قادالامىن, ۇڭىلەمىن. كوپقاتارلى ۇيلەر بىتكەن بۇگىندە الىپ ۇلكەن سوزجۇمباقتار سەكىلدى سۇراق تولى كولدەنەڭى, تىگىنەن» («ۇيلەر»),
«دەنەسىن سوزدەر ارالاپ تاراتقان ءۇنىن جارشى عىپ – اسپانعا تۇر ول عالامات شپريتس قۇساپ شانشىلىپ». («تەلەمۇنارا»), «وراۋلى تۇر بويىندا ونىڭ بولاشاق مۋزىكالىق اسپاپتار... ولەڭ دە بار! سەنبەيسىڭ بە؟ مەن سونىڭ وراۋىنان الدىم وسى ولەڭدى» («بورەنەلەر»), «ميكروفون – ريۋمكانى قولىڭا اپ, توست كوتەرىپ تۇرعاندايسىڭ انمەنەن» ء(«انشى»), «قىدىرتادى تۇيەلەردەي ماڭقيىپ, جوتالارىم وركەشىنە مىنگىزىپ... ...جالعىز اعاش باۋىرىنا اپ سونان سوڭ, كولەڭكەسىن توسەپ بەرەر استىما». («شولدەسەم»), «جىرىن باسىپ جاتىر ۇلى كوكتەمنىڭ, ماشينكاداي سارتىلداعان تەرەزەم!» – دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى نازىك سەزىمتالدىقتان تۋىنداعان كوركەمدىك ۇلگىلەرى سۋرەتكەر شەبەرلىگىنە دالەل بولا الادى.
تەمىرحان اقىن ءاربىر ولەڭىندە تىڭ وي ايتۋعا, توسىن ءتۇيىن جاساۋعا, جاڭا كوركەمدىك دەڭگەيگە قول جەتكىزۋگە تالپىنادى. سول تالپىنىس جەمىسسىز ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ماسەلەن, بىردە ء«دان سياقتى سىعىرايعان كوزدەرى, ماساق قۇساپ شيراتىلعان مۇرتى دا» («ديقان») – دەپ ديقان بەينەسىن سومداسا, ەندى بىردە «اق قاعازدان بۇرقىراپ ءيسى اڭقيدى اعاشتىڭ...
قۇس بوپ وعان قونادى شۋماقتارى ولەڭنىڭ» («قاعاز») – دەپ تاپقىرلىق تانىتادى.
تەمىرحان اقىندى العاش رەت 1983 جىلى كوردىم. قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ مەزگىلسىز دۇنيەدەن ءوتىپ, جىردان قانات بايلاعان ءبىر شوعىر جاس جانارىمىز جاساۋراپ, جازۋشىلار وداعى ۇيىنە قوشتاسۋعا باردىق. سوندا تەمكەڭدى كەزدەستىردىم. جۇمەكەن قازاسىنا ماڭعىستاۋدان ارنايى ۇشىپ كەلىپتى. قازاق پوەزياسى قايعىسىنا قابىرعاسى قاتتى قايىسىپ, اۋىر كۇرسىنىپ, باسپالداقپەن تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتىر ەكەن. «اقىن جۇرەگىندەگى جارىلىس» ولەڭى سوندا تۋعان بولۋ كەرەك.
ەكىنشى رەت تەمكەڭدى قازاق تەلەديدارىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ جولىقتىردىم. جازۋشى سەرىك بايحونوۆ قول الىسىپ تانىستىردى. «جىر جازامىن جۇرەگىمنەن» اتتى ادەبي حابارعا ءتۇسىرىپ, جازىپ الدىم. ول «ەتنوگرافيالىق ولەڭدەر»
تسيكلىمەن وسى كىتاپقا ەنگىزىلگەن «قالقان», «سەمسەر», «الكەي مارعۇلان», «كىسەن», «كيىز ءۇي» سياقتى جىرلارىن ەفيردەن وقىدى.
كىتاپتى قولعا الىپ, بەتتەرىن پاراقتاعاندا, ونداعى كەيبىر ولەڭدەر وسى ءبىر-ەكى ەپيزودتى ەسىمە ءتۇسىردى.
بۇل ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبارى تەمىرحان اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ – ءبىرىنشى كەزەڭى. ونىڭ ەكىنشى تىنىسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى اشىلدى. ول ادەبيەتىمىزگە سوناۋ كونە زاماندارداعى كوك تۇرىكتەر سارىنىن اكەلىپ, قايتا جاڭعىرتتى. بۇل سارىنعا ول ۇزاق دايىندالدى. ول «كۇلتەگىن», «تونىكوك» جىرلارىمەن تانىسقاننان كەيىن باستالعان-دى. قانشاما رەت سول سارىننىڭ ىشىنە كىرەم دەپ جانتالاستى. الدىرمادى. باسىندا كوبىنە ءساتسىز بوپ شىقتى. سوندا دا قايتپادى. اقىرى ءوز دەگەنىنە جەتتى. ورحون-ەنەسەي جازۋلارى تاسقا قاشالعان. ياعني, ول تاريحي داستاندار جولىنان قارا تاستى سوققان قاشاۋ مەن بالعانىڭ شىڭىلى ەستىلەدى. سودان با تەمىرحان اقىن جازعان جىرلاردان دا سول بالعا مەن قاشاۋدىڭ ءۇنى شىعادى. ول قاعازعا جازعان ءار ولەڭىن تاسقا قاشاپ وتىرعانداي كۇي كەشتى. كوپ جىلعى ىزدەنىستەرى ءوز جەمىسىن بەردى. اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ايتقانداي: «... قازاق جىرى نوتاسىنداعى تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ كوك تۇرىكتەردەن قۋات الىپ, كوك بورىمەن شار بولاتتاي شارپىسقان «كوك تۇرىكتەر سارىنى» ادامزات تاريحىندا ءۇش مىڭ جىلداي اسىر سالعان كوشپەلى سالت اتتىلار تۇياعىنىڭ سالقار سيمفونياسىنا ۇلاستى. قازاق پوەزياسىندا كوك تۇرىكتەر سارىنىمەن العاش بەتپە-بەت كەلگەن اقىن – وسى تەمىرحان مەدەتبەك...
...كوك تۇرىكتىڭ قارا شاڭىراعى ءبىزدىڭ قازاق ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ارحەولوگيالىق قازبا, گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, شاڭ باسقان كونە تاريحي مۇراعاتتاردى اقتارىپ, توڭكەرۋدىڭ قاجەتى جوق. تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ «كوك تۇرىكتەر سارىنىن» وقىپ شىقساڭىز جەتكىلىكتى».
ول بىلايشا كوسىلەدى: «ەڭكىپ-ەڭكىپ سوققاندا,تاۋدىڭ دەنەسىنەن,تاستار بۇرشاق بوپ قۇيىلدى, سەرپىپ-سەرپىپ سوققاندا,ءۇزىپ جىبەردىم, شىنجىر بوپ شىرمالعان, بۇعاۋ بوپ كۇرمەلگەن ءتۇيىندى, كۇرسىنگەنىمدە – كۇن كۇركىرەدى. سىلكىنگەنىمدە – جەر تىتىرەندى, حاحاحۋلاپ, جار سالعانىمدا, اسپانداعى بۇلتتار, جەرگە قوندى, احاحۋلاپ, ءان سالعانىمدا, اسپانداعى قۇس بىتكەن, كولگە قوندى. ەڭكەيگەنگە ەڭكەيدىم, شالقايعانعا شالقايدىم. اسقاننىڭ ورمانىن وتىنداي ورتەدىم, تاسقاننىڭ كولدەرىن استاۋداي توڭكەردىم. قىسقاندا قۋ اعاشتان بۋ شىعاردىم. سىققاندا, قارا تاستان سۋ شىعاردىم. اتاندى اسىقتاي اتتىم, قارسى كەلگەندى, قازىقتاي قاقتىم. الشايىپ ءجۇردىم. تالتايىپ تۇردىم». ءسويتىپ تەمىرحان اقىن كوك تۇرىكتەردىڭ رۋحىن ءتىرىلتىپ, ادەبيەتىمىزگە ۇلكەن ولجا سالدى. ونىڭ تىڭ فورمالىق ىزدەنىستەرى دە, باتىلدىعى مەن وتكىرلىگى دە, ەركىندىگى مەن شىنايىلىعى دا, كوركەمدىگى مەن ارنا بۇزعان اعىستارى دا قازاق پوەزياسىنىڭ كوكجيەگىن بۇرىنعىدان دا كەڭەيتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ايتپەسە: «عاسىرلاردىڭ تۇبiنەن, بوستاندىعىمدى iزدەپ شىقتىم. ساداعىمدى الدىم, نايزامدى ۇشتادىم. جولعا شىعاردا, قوتىر تاي ۇستادىم. قولىم تيگەندە ول – قۇنان, جۇگەن سالعاندا – دونەن, ەر سالعاندا – بەستi بولدى. ەكi اياقتىدان ەستi بولدى. اسۋ-اسۋ تاۋلاردا, تەمiر تاياق الدىم. تەمiر ەتiك كيدiم. ايازعا توڭدىم. اپتاپقا كۇيدiم. جەتi باستى جالماۋىزعا جولىقتىم. قۇلداي قينالدىم, كۇندەي تورىقتىم. وت دارياسىن كەشتiم. شىڭداردىڭ ۇستiمەن بۇلت بوپ كوشتiم. ارسى-گۇرسi شۋلاعان, تەڭiزدەردەن ءوتتiم. قانىمدى توكتiم, قابىرعامدى سوكتiم. جول ۇزاق بولدى, – ارتىم قۇز, الدىم مۇزارت بولدى. زامانا سۋىعى, جۇرەگiمدi سىعىپ, جانىمدى قارىدى. استىمداعى تۇلپارىم, تۋلاقتاي ارىدى. تەمiر ەتiگiم, تەڭگەدەي بولدى. تەمiر تاياعىم تەبەندەي بولدى. مەن وعان زورعا جەتتiم» دەگەن رۋحتى جىر جولدارىن وقىعاندا, بوستاندىقتىڭ باعاسىن ەرەكشە سەزىنىپ, ءوزىڭ دە ۇلى دالانىڭ ءتوسىن ەركىن كەزگەن كوك تۇرىكتىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىڭدى ەرەكشە ماقتان تۇتىپ ماسايرايسىڭ.
«شولپان, قيناما! – سەن, سەنبە, سەن مەيلى, مەنىڭ بازارعا, بارعىم كەلمەيدى. بازاردان نە كورەم! – قازاقتى كورەم, قازاقتى كورىپ, ازاپتى كورەم, دوربا سۇيرەتكەندەر دە قازاعىم. اربا سۇيرەتكەندەر دە قازاعىم. قۇلاپ جاتقاندار دا قازاعىم. جىلاپ جاتقاندار دا قازاعىم. سۇراپ جاتقاندار دا قازاعىم...قازاعىم, قازاعىم, قازاعىم, – ازابىم! شولپان, قيناما! – سەن, سەنبە, سەن مەيلى. مەنىڭ بازارعا بارعىم كەلمەيدى. قازاقتىڭ ازابىن, كورگىم كەلمەيدى» دەگەن ولەڭدى وقىعاندا, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن باتپانداي جۇكتى ءبىر ءوزىڭ كوتەرگەندەي اسەردە قالاسىڭ.
وسى تۇستا تەمكەڭنىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى ءسال شەگىنىس جاساساق, ول 1945 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا تۇركىستان كەنتىنىڭ قاسىنداعى نۇرتاس وڭداسىنوۆ اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. اكەسى مەدەتبەك پەن اناسى جادىرا قاراپايىم شارۋا ادامدارى. وزىنەن ۇلكەن بەس اپايى بولعان. وتباسىنىڭ 55 جاسىندا كورگەن جالعىز ۇلى. ونىڭ اقىندىق جولعا ءتۇسۋى تۋرالى مىناداي ءتاتتى ەستەلىگى بار: «مەنىڭ تۇركىستانداعى تەمىرجول مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە جۇماعالي ءابۋوۆ دەگەن پارتالاس دوسىم بولدى. قازىر اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى. عىلىم دوكتورى. ماقالالار, ولەڭدەر جازدى. مەن دە سوعان ەلىكتەپ قولىما قاعاز, قالام الاتىن بولدىم. ەكەۋمىز اعايىندى قوڭىر قازداي بولىپ اۋداندىق گازەتكە بارامىز. ارينە ونداعى اعايلار ولەڭدەرىمىزدىڭ بەتتەرىن شيمايلاپ-شيمايلاپ قايتارىپ بەرەدى. ءبارىبىر قايتپايمىز. تاۋىمىز شاعىلمايدى. ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن جاڭا ولەڭدەرىمىزدى قايتادان الىپ بارامىز... اقىرىندا, ءبىر كۇنى مەنىڭ:
«قابىرعادا سۇر شەگە, ۇستاپ تۇر عوي كيىمدى. مەن دە سونداي ومىرگە, بولسام دەيمىن ءتيىمدى», دەگەن شۋماعىم جارىق كوردى. سول كۇنى مەن ءۇشىن ىرگەمىزدەگى قاراتاۋ قارس ايىرىلىپ, الدىمىزداعى كولدەنەڭدەپ اعىپ جاتقان سىرداريانىڭ سۋى سيراقتان كەلمەي قالدى. العاشقى اسەر وسىلاي!».
ءوز اۋلەتىنەن اتاقتى اقىن مولدا مۇسا, تانىمال مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ شىققانىن, ال ناعاشىلارى سۇلتانبەك قوجانوۆ, ساتتار ەرۋباەۆ, سابىرحان اسانوۆ سياقتى ءبىرتۋار تۇلعالار ەكەنىن دە ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرادى.
ۇلكەن ادەبيەتكە كەلۋىنە ىقپال ەتكەن قازاقتىڭ اقشا بۇلت اقىنى ءابۋ سارسەنباەۆ بولعان. ءابۋ اقساقال قادىرمەن, جۇمەكەنمەن, ابىشپەن تانىستىرادى. شەرحان مۇرتازانىڭ رەداكتور بولعان كەزىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىنە 1964 جىلى 6 تامىزدا العاش رەت ولەڭدەر توپتاماسى جاريالاندى. ءابۋ اعا اكادەميك قاجىم جۇماليەۆكە ءوزى جەتەلەپ اپارادى. ادەبيەت پانىنەن مول دايىندىعى بار جاس تالاپ كازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بىتىرگەن سوڭ ماڭعىستاۋعا اتتانىپ قاتارداعى مۇنايشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ءوز ايتۋىنشا, باستى كىتابى «كوك تۇرىكتەر سارىنىنىڭ» العاشقى ۇشقىندارى سول كيەلى ماڭعىستاۋ جەرىندە قانىنا بىتكەن, جانىنا دارىعان.
تۇركىستاندا تۋعان, ماڭعىستاۋدا شىڭدالىپ, شيرىققان قازاقتىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن اقىنى تەمىرحان ءبىراز جىلداردان كەيىن الماتىعا ورالدى. قالامگەرلىك جولىن تۇركىستان اۋداندىق گازەتىندە كوررەكتور بولىپ باستاعان ول كوپ جىل ماڭعىستاۋ وبلىستىق گازەتىندە, تەلەديدارىندا, سوسىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ماڭعىستاۋداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. الماتىدا التى جىل قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. كەيىن «جۇلدىز», «اقيقات» جۋرنالدارىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ابىرويمەن قىزمەت اتقاردى. «كوك تۇرىكتەر سارىنى» كىتابى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. وتكەن جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن «پاراسات» وردەنىن يەلەندى.
وسىدان تۇپ-تۋرا بەس جىل بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق تەاترىنىڭ عيماراتىندا تەمكەڭنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويلىق سالتاناتى ءوتتى. كەشتى جۇرگىزۋدى تەماعاڭ ماعان سەنىپ تاپسىردى. وعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە اعامەن بىرگە ساپارلاس بولدىم, ودان كەيىن دە اعالى-ءىنىلى سىيلاس بولىپ كەلەمىز. مەنى ەرەكشە ءىش تارتىپ, جاقسى كورەتىنىن بىلەمىن. كوپ سىرلارىمەن بولىسەدى. بىردە: «باۋىرجان, جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇمىسى وتە اۋىر. ونى ءوز باسىمنان وتكىزگەنمىن. كۇنى بويى تىنىم تاپپاي جۇمىس ىستەيسىڭ. ءبارى اقىن-جازۋشىلار ءۇشىن. بىراق كەشكە ۇيگە قايتقاندا, ويلانىپ قاراساڭ, تۇك بىتىرمەگەن سياقتى بولىپ تۇراسىڭ!» دەپ كەڭكىلدەپ كۇلەدى. كۇلكىسى دە ءوزىنىڭ ولەڭدەرى سەكىلدى ەشكىمگە ۇقسامايدى.
ءسوزىمىزدى ەكى عاسىردىڭ ابىزى اتانعان كەشەگى وتكەن ەر ءابىش اعانىڭ مىنا ءبىر سوزدەرىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى: «سوناۋ «ساپار الدىندا», «الىس شاقىرىمداردان» باستاپ بۇگiنگi تاڭداعى باستى كiتابى بولىپ تابىلاتىن «كوك تۇرiكتەر سارىنىنا» دەيiنگi بارشا شىعارمالارى ءۇشiن تەمiرحان ءوزiن ماڭعىستاۋعا قارىزدار سانايدى. ويتكەنi ول: «ارىماس اتتار مiنەتiن, توزباس توندار كيەتiن; قارا تاستاردى قاق جارىپ, قاراعايداي قاپتاپ وسەتiن; قارا نارلارى شۋدالارى جەلكiلدەپ قارا بۇلتتارداي كوشەتiن; ايعىرلارى كۇنگە قاراپ كiسiنەپ, بيەلەرi ايعا قاراپ ق ۇلىنداعان; كەتiسسە – بۇرىلماعان, سوزدەرiن تاسقا قاشاعان; الىپسوقتارىنىڭ يتاياعىن ويۋلاپ جەزدەن جاساعان; قامالدارى قۇلجالار شىعا الماس, اقار-شاقار قۇز بولعان; قاعاندارى كۇن استىنداعى كۇنiكەي قىزدى العان; كۇن جاعى كۇمiس دiڭگەكتi, اي جاعى التىن دiڭگەكتi وردادا وتىرعان; سول جاقتان كەلگەندi جاپىرعان, وڭ جاقتان كەلگەندi وپىرعان; جەلدەي اڭقىلداپ, سۇڭقارداي ساڭقىلداپ سويلەيتiن تاۋداي بيiك حالىق ەدiك. الىپ ەدiك», – دەيتiن باياعى داۋرەننiڭ ءولi مۇراعاتتارىن دا, تiرi جۇراعاتتارىن دا وسى بiر قيان تۇبەكتەن قاپىسىز كورiپ ۇلگەردi. سول ءۇشiن: « ۇلى دالام ۇلى ەلiمدi قۋعىنعا سالدى; كوز كورiپ, قۇلاق ەستiمەگەن قىرعىنعا سالدى; تۇلا بويىن تۇگەل تiنتiدi; كيiزدەي قاقتى, تۋلاقتاي سiلكiدi; ادامدارىن بiرiن-بiرiنە ايتاقتاپ, بiرiن-بiرiنە قان جوسا قىلىپ قاپتىردى; بiرiن-بiرiنە مالعا ۇقساتىپ باقتىردى. قۇتىرىپ الدى: ارىستارىنىڭ تەرiسiن تiرiدەي سىپىرىپ الدى; ارۋاقتارىمدى كۇڭiرەنتiپ اياعىنان سۇيرەپ, مولادان شىعاردى; نەتكەن حالىق شىدامدى؟! كوگەن قىرقىلىپ, كەرمە مەن جەلi ءۇزiلدi; قارا نارلارىمنىڭ وماقاسىپ بەلi ءۇزiلدi; قازاناتتارىمدى قىل بۇراۋ سالىپ شىرقىراتتى; جۇرمەسiن دەپ تابانىمدى تiلiپ, جىلقىنىڭ قىلىن قيىپ سالدى; باسىن كوتەرمەسiن دەپ موينىما قۇرىق سالدى; سويلەمەسiن دەپ اۋزىما كiردiڭ تاسىنداي اپ-اۋىر ق ۇلىپ سالدى», دەيتiندەي كەساپاتتى كۇنi كەشەگە دەيiن كەشiپ كەلگەن كەرماڭداي قاۋىمدى دا وسى ارادا كەزiكتiرiپ, ونىڭ كەلەڭسiز كەر تاعدىرىن ءوز كوزiمەن كوردi. بiرگە ءجۇرiپ ەگiلiپ, بiرگە ءجۇرiپ سوگiلدi.
ولەڭدەرiمەن دە, ومiرiمەن دە قازاق ازاماتى ءۇشiن قازاق دالاسىنىڭ قاي تۇكپiرi دە ءوز اۋىلى, قازاق بالاسىنىڭ قاي تۋماسى دا ءوز باۋىرى ەكەندiگiن مەيلiنشە دالەلدەپ بەرە الدى. تەمiرحان – تاۋەلسiزدiكتi جان-تانiمەن قابىلداپ, جان-تانiمەن جىرلاپ كەلە جاتقان, قارىنىنىڭ اشقانىنا ەمەس, قاۋىمىنان قاسيەت قاشقانىنا قايعىراتىن, ەلدiكتiڭ ماسەلەسiندە كۇنi كەشەگi تاڭدايىنداعى ازدى-كەم ءتاتتiنi اڭسايتىن ەركەنiڭ ەمەس, ءباز-باياعىدان ماڭدايى اشىلماي كەلگەن حالقىنىڭ جولى مۇنشا نەگە قاتتى بولعانىنا شامىرقانعان ەركەكتiڭ ءسوزiن سويلەپ, ءدايiم iرi تۋراپ كەلە جاتقان ارقالى اقىن. بۇل ءۇشiن دە وت پەن سۋدان وتكەن, تالاي نارسەنiڭ شىن باعاسىنا جەتكەن ساليقالى ازامات بولا الۋ كەرەك ەدi».
جاساي بەر, عۇمىرلى بول, قارا تاستاردى قاق جارعان قاراعايداي ەڭسەلى اقىن اعام!
باۋىرجان جاقىپ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
