جاۋاپكەرشىلىك جولى
بۇل عالىمنىڭ باعىتى نەگىزىنەن گەولوگيا, مينەرولوگيا, كريستاللوگرافيا, پەتروگرافيا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازىرگى قازاق گەوحيمياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى. سونىمەن قاتار وتاندىق گەومەحانيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ماركشەيدەر عىلىمىن جاراتىلىستانۋ عىلىمىمەن كەشەندى تۇردە بايلانىستىردى. اقجان جاقسىبەك ۇلى ماتەماتيكا, وپتيكا, مەحانيكا, حيميا, گەوحيميا, كريستالدىق حيميا, گەوگرافيا, گەولوگيا, تەحنولوگيا پاندەرىنىڭ ساباقتاستىعىن انىقتاۋ بارىسىندا ءبىرتۇتاس گەومەحانيكا زاڭدىلىعىن اشىپ, قاعيداسىن تۇجىرىمدادى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇلتتىق عىلىمي-تانىمدىق ادەبيەت سالاسىن قالىپتاستىرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ جاراتىلىستانۋ تىلسىمىنا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى.
اقاڭ اسا كۇردەلى حح عاسىردىڭ باسىندا قارقارالى ءوڭىرىنىڭ قىزىلسۇيىر دەگەن جەرىندە ماشان بي اۋلەتى شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جاقسىبەك – ءبيدىڭ كەنجە ۇلى. ماشان بي – زامانىندا ارقاعا بەلگىلى ادامداردىڭ ءبىرى, ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي قاجىنىڭ ۇزەڭگىلەس سىيلاسى. بۇلاردىڭ قۇداندالى-جەكجاتتىعى دا بار (ماشاننىڭ كىشى كەلىنى توبىقتى ەلىنىڭ قىزى). قارقارالىدا مەشىت سالدىرعان جىلدارى قۇنانباي ماشان ءبيدىڭ ۇيىنە تۇسەدى ەكەن.
ماشان – جامانتاي تورەنىڭ كەڭەسشى ءبيى, اۋزىمەن قۇس تىستەگەن شەشەن دەسەدى. ۇلت تاريحي رومانىنىڭ كوشباسشىسى ءىلياس ەسەنبەرلين «قاھارىندا» ماشان ءبيدى اتاقتى اعىباي باتىردىڭ سىيلاس دوسى دەپ اتاپ وتەدى. ءوز اكەسى جاقسىبەك قۇرانعا جۇيرىك, سول كەزدەگى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» مەن «ايقاپتى» جازدىرىپ وقيتىن كوزى قاراقتى ادام بولىپتى. اقاڭ العاش ءالىپبيدى اكەسىنەن ۇيرەنگەن. 1926 جىلى قارقارالىدا ءالىمحان ەرمەكوۆ نەگىزىن قالاعان پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. مۇندا ايگىلى ءماننان تۇرعانباەۆتان ساباق الادى. اقجان اعامىزدىڭ بويىنداعى ادىلدىك, سابىرلىق, زەرەكتىك, زەردەلىلىك, ىزدەنىمپازدىق – اتادان بالاعا ۇلاسقان سارقىلماس قازىنا ءارى زيالىلىق مەكتەبىنىڭ ۇشقىنى.
كەزىندە قارقارالى دۋانىنىڭ يگى-جاقسىلارى, سونىڭ ىشىندە اعا سۇلتاندار – قۇسبەك پەن جامانتاي تورەلەر ماشان ءبيدى قوشەمەتتەپ, ونى «ماشەكەم» دەيدى ەكەن. ماسەلەن, جامانتاي تورە: «ماشان! ماشانداي ۇل تۋعانشا قاشان؟» دەپ, رياسىز كوڭىلىن جەتكىزگەن دەسەدى حالىق. مۇنى ءىلياس ەسەنبەرلين دە اتالعان رومانىندا جازادى. مۇندا «قۇنانباي مەن ماشان بي جاراستىعى شاكارىم مەن نوگەربەكتىڭ سىيلاستىعىمەن جالعاسقان-دى» دەگەن جولدار بار. ال نوگەربەك – اقجاننىڭ نەمەرە اعاسى. ول كەزىندە اقتەرەك مەكتەبىندە ءاليحان بوكەيحانمەن بىرگە وقىعان. بۇل ءوڭىر زيالىلارى ادەتتە جىلىنا ءبىر رەت قوياندى جارمەڭكەسىندە باس قوسىپ وتىرعان. كونەكوزدەر وسى جارمەڭكەگە ەرە بارعان بالا اقجان شاكارىممەن كەزدەسكەن دەسەدى. جاقسىبەك ءوز زامانىندا بەلگىلى كۇيشى بولعانى دا راس. بۇل دەرەكتەر اقجان ماشانيدىڭ تەكتى, ارۋاقتى ورتادان شىققاندىعىن كورسەتەدى.
اقجان جاقسىبەك ۇلى 1929 جىلى پەدتەحنيكۋمدى ءبىتىرىپ, ابىرالىعا بارعاندا ايگىلى «ابىرالى كوتەرىلىسى» بۇرق ەتە قالادى. ول قاندى وقيعانى كوزىمەن كورىپ, اشارشىلىقتى دا باسىنان وتكەرەدى. 1932 جىلدىڭ زۇلماتىندا سەمەي وبلىستىق وقۋ بولىمىندە قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ, ابىرالى كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى ءۇشىن اكە-شەشەسى جەر اۋدارىلعان جەتىم-قورعانسىز بالالاردى جيناپ, جۋىندىرىپ, ءوز قولىمەن ءبىر ءۇزىم نان ۇستاتادى. مۇنى ەستىگەن ۇستازى م.تۇرعانباەۆ شاكىرتىنە ريزا بولىپ: «ميللاتىڭە قىزمەت جاساعان ەكەنسىڭ. اللادان قايتسىن!» دەپ باتا بەرەدى. ءماننان مۇعالىم زەرەك شاكىرتىنە «سەمەيدەگى گەولوگيا تەحنيكۋمىنا تۇسكەنىڭ دۇرىس!» دەپ كەڭەس ايتادى. 1933 جىل اقاڭ ومىرىندەگى اۋىر كەزەڭ. ءدال وسى جىلى وزىنە رۋحاني ۇستاز تۇتقان شاكارىم قاجىنىڭ اتىلعانىن ەستيدى. ەلدە اكەسى ومىردەن وتكەندە, ساياسي تالاپپەن توپىراق سالۋعا بارا المايدى. ۇستاز تۇتقان نوگەربەك اعاسىنىڭ بالالارى دا تالعاجۋ ىزدەپ اقتوعاي جاققا بارعاندا اشتىقتان قىرىلعانىن بىلەدى... قيىندىق پەن جاۋاپكەرشىلىك اقجان جاقسىبەك ۇلىن ودان سايىن شيراتا تۇسەدى. ول موينىندا اتا جولىنىڭ دا, زيالىلار جولىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى تۇرعانىن تەرەڭ سەزىندى.
ءال-ءفارابيدى تۇڭعىش تانىتۋشى
اقاڭ ءال-فارابي تۋرالى ماعلۇماتتى العاش رەت سوعىس زاردابىمەن الماتىعا قونىس اۋدارعان ا.ەينشتەيننىڭ شاكىرتى, چەحوسلوۆاكيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ماتەماتيك-فيلوسوف ەرنەست كولماننان 1943 جىلى ەستيدى. ەستي سالا ساناسىندا «ول قازاقتى قۇراعان تەكتەن بولماسىن!» دەگەن وي جاڭعىرادى. وتىراردا دۇنيەگە كەلگەنىن انىقتاعاننان كەيىن عالىم ءوزىنىڭ الدىنا ءفارابيدىڭ تەك-تامىرىن زەرتتەۋدى ماقسات ەتىپ قويادى. «زامان – قازاقستان» گازەتىندە شىققان سۇحباتىندا اقاڭ: «بۇل ادامدى مەن زەرتتەيمىن, وسى جولعا تۇسەمىن» دەگەن بەرىك بايلامعا كەلدىم دە, ق.ساتباەۆ مارقۇمنىڭ الدىنا كىردىم. مەنى قانەكەڭ بىلەتىن, ءارى جاقسى كورەتىن. ءبىز تاۋدا, ەكسپەديتسيادا تالاي بىرگە جۇرگەنبىز. كىرگەن ساتتەن: – قانىش اعا, ءال-فارابي سياقتى دۇنيەجۇزى بىلەتىن عالىمدى ءبىزدىڭ بىلمەي وتىرعانىمىز ماسقارا عوي, نامىس ەمەس پە؟! مەن وسى كىسىنى ىزدەيمىن دەدىم», دەيدى.
جۋرناليست مارفۋعا شاپيان ا.ماشاني تۋرالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرەدى: «گەولوگيا سالاسىندا باستاپ قويعان مونوگرافياسى مەن ماماندىعى بويىنشا اتقارۋى ءتيىس جۇمىستاردى بىلاي ىسىرا تۇرىپ, ول ءال-فارابيعا تولىقتاي كىرىسەدى. ويتكەنى ءوزى ايتپاقشى «بابانىڭ مۇراسىن ىزدەۋدى 2-3 جىلعا دوعارا تۇرسام, بالكىم ءال-فارابي وزبەك اعايىندارعا ءوتىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى». اقجان ماشاني جۇمىسىن بەرلين, ليسسابون, پاريج, كاير, مادريد قالالارىنىڭ كىتاپحانالارىنا بابا ەڭبەكتەرىن ىزدەستىرىپ, سۇراۋ سالۋدان باستايدى. سولاي ىستانبۇلدان ءبىراز دۇنيە تابادى. شەتەلگە كەتىپ بارا جاتقاننىڭ بارىنە «قاراي كەل» دەپ, ءال-فارابي مۇراسىن تاپسىرادى. ناتيجەسىندە, اكادەميك دارىگەر سايىن بالمۇحانوۆ ىستانبۇلدان ءال-فارابي كىتاپتارىنىڭ ءتىزىمىن اكەپ بەرسە, اكادەميك شاھماردان ەسەنوۆ كاناداعا بارعان ساپارىندا ەكىنشى ۇستازدىڭ بەيرۋتتا اراب تىلىندە شىققان ەڭبەگىن اكەلىپ, سىيعا تارتادى. ال ءوزى ءال-ءفارابيدىڭ ءۇش كىتابىن بىردەي «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ كىتاپحاناسىنان تابادى. سولاي 1971 جىلى ماسكەۋدە وتكەن عىلىم تاريحىنا ارنالعان يۋنەسكو-نىڭ 13-كونگرەسىندە ءال-فارابيگە ارنالعان سيمپوزيۋمدە ا.ماشاني باستاعان قازاق عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرى ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى كسرو-دا, قازاقستاندا وتكىزۋىنە شەشىم الۋىنا نەگىز بولدى. بۇل شەشىمنىڭ وزىنە ماشاني وڭايلىقپەن قول جەتكىزگەن جوق».
وزبەكستان عالىمدارىنىڭ ءال-فارابيگە قالاي تالاسقانى تۋرالى عالىمنىڭ شاكىرتى شامشيدەن ءابدىرامان بىلاي دەپ ەسكە الادى: ء«فارابيدى ىزدەۋ ساپارىن تاشكەنتتەن باستاعان اقاڭ ونداعى بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا ءال-فارابيگە قاتىستى ەشقانداي دەرەكتىڭ جوق ەكەندىگىنە كوزى جەتتى ءارى وزبەك اعايىندار ءال-فارابي ەسىمىن مۇلدە ەستىمەگەن بولىپ شىقتى. ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇزافار حايرۋللاەۆتىڭ اقاڭ جيناعان ءال-فارابي تۇرعىسىنداعى ازدى-كوپتى مالىمەتتەرىنە تاڭىرقاۋىندا شەك بولمادى. ونىڭ بولاشاق دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىنىڭ تاعدىرىن سول جولى انىقتاۋعا اقاڭ سەبەپكەر بولدى, بابا حاقىنداعى قولدا بار ماتەريالىمەن ءبولىستى. اقجان اعانىڭ بۇلتارتپاس دالەلدى قۇجاتتارىن كورە تۇرسا دا وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا: «مىنا سالدە كيگەن مولداڭ كىم ءوزى؟ قازاق بولسا, رۋى كىم ەكەن؟ ەڭبەگىن نەگە ارابشا جازعان؟» دەپ, قازاق عالىمدارى يت-تارتىسپەن وتكەرگەن 3-4 جىلدىڭ ىشىندە ءال-ءفارابيدىڭ وزبەك تىلىندە بىرنەشە مۇراسى جارىق كورىپ, بۇل كەزدە حايرۋللاەۆ اقاڭ ۇسىنعان تاقىرىپتى يگەرىپ, ءال-فارابي فيلوسوفياسىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ الىپ, ەندى قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتىن وزدەرىنە ەنشىلەي باستاعان-دى. وسىنداي اڭگىمەنى اقجان ءال-ءبيرۋنيدىڭ 1000 جىلدىق مەرەيتويىنا بارعان جولى ەستيدى: «اقجان-اكا, ءال-فارابي زامانىندا قازاق-وزبەك ەنشىسى بولىنبەگەن ەل ەدى عوي, ەندى ونى قازاق تۋماسى دەپ بولە تارتپاي, وزبەك حالقىنا دا ورتاقتاستىرا بەرمەيمىز بە؟» دەگەندەرگە ماشاني: «تۇرىك تۋمالارىن ءبولىپ-جارۋ قازاقتان باستالعان جوق-تىن. ناۋاي, ءال-بيرۋني, ءال-حورەزمي تۋعان كەزدەردە دە قازاق پەن وزبەك ەنشىسى ورتاق ەمەس پە ەدى؟ قازاق جەرى – وتىراردا تۋعان ءال-ءفارابيدى ورتاق ەتكىلەرىڭىز كەلسە, سوندا وزدەرىڭىز جەرىنە قاراي ەنشىلەپ العان وزگە دانالاردى دا ورتاقتاستىرايىق», – دەگەن-ءدى. سول كەزدە قازاقستانداعى فارابيتانۋدان اۋىز تولتىرارلىق ماشاني باستاماسىنان حاباردار مۇزافار: «قۇپ, فارابي قازاق بولسىن, اقجان-اكا! بىراق ءسىز تاشكەنتكە كەلىڭىز, باباڭىزدى تانۋعا سىزگە بارلىق مۇمكىنشىلىك تۋدىرامىز» دەپ, قازاق عالىمدارى اراسىنداعى عۇلاما مۇراسىنا ءاتۇستى كوزقاراستان حاباردار ول ءفارابيدى وزبەك ەتۋدىڭ باسقا ءبىر ايلاسىن ۇسىنادى. ءال-ءفارابيدى تاشكەنتتىك ەتكىسى كەلگەن بۇل پيعىل 1971 جىلى ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق كونگرەستىڭ 13-ماجىلىسىندە ياكي بابانىڭ يۋنەسكو تاراپىنان 1100 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا تاعى ءبىر بوي كورسەتتى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ۇلى بابانىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋ ماسەلەسى قىل ۇستىندە قالىپ ەدى. م.حايرۋللاەۆ ءسوز الىپ: ء«ال-ءفارابيدىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا تەك تاشكەنتتە وتكىزىلۋگە ءتيىستى. بىزدە بابا مۇراسى ماتەرياليستىك تۇرعىدا ءادىل باعالانادى» دەمەسى بار ما؟ ءماجىلىستى باسقارۋشى ەگيپەت عالىمى ستولدى قويىپ-قويىپ قالىپ, ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «يسلام عىلىمىنىڭ الىبى ءال-ءفارابيدى ماركسيزمگە جۇندەتۋگە بەرە المايمىز. عۇلامانىڭ مەرەيتويى ءوزى عۇمىر كەشكەن اراب ەلىندە وتەدى», دەيدى. وسىنداي قىسىلتاياڭدا اللانىڭ قۇدىرەتىن مويىنداتار بىرەر ءسوزدى اراب تىلىندە ايتىپ, ا.ماشاني توراعادان رۇقسات سۇرايدى. ءوز تىلىندە تىلەك ەتكەندىگىنەن بە, توراعا ساباسىنا تۇسكەندەي بولادى, اقاڭا ءسوز بەرەدى. ء«ال-ءفارابيدىڭ تۋعان قالاسى فاراب-وتىرار جەرى دە, ەلى دە – قازاقستان», – دەي كەلىپ, قازاق عالىمدارىنىڭ بابا مۇراسىن يگەرۋدەگى يگى ىستەرىن ءتىزىپ شىعادى دا, اقاڭ – توراعانى جانە باسقا عالىمداردى – ءبۇتىن اراب, شىعىس ەلدەرىنىڭ ورتا عاسىرداعى يسلامي عىلىمى جۇلدىزىنىڭ كىندىك قانى تامعان وتانى – قازاقستانعا شاقىردى. ء«ال-فارابي ۇلى عالىمدار قاتارىندا حالىقارالىق تىزىمگە كىرگىزىلسىن, ونىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى كسرو-دا, قازاقستاندا تويلانسىن» دەيتىن قاۋلى قابىلدانىپ, اقاڭ جەڭىپ شىعادى».
اقجان ماشاني ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جەرى دە, مۇراسى دا قازاق تاريحىمەن بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەگەننەن سوڭ, 1975 جىلى ء«ال-فارابي جانە بۇگىنگى عىلىم» اتتى مونوگرافيا جازىپ شىعادى. بىراق مۇندا يسلام قۇندىلىقتارىن عىلىممەن بايلانىستىرعانى ءۇشىن كىتاپ دەر كەزىندە جاريالانبايدى. الايدا ءال-ماشاني ءال-فارابي مۇراسىن جيناۋ مەن ىزدەۋدى دوعارمايدى. ەندى ول زور يماني مۇرات جولىنا تۇسەدى. ول جول – عالىمنىڭ قابىرىن ىزدەۋ پارىزى ەدى.
ۇستاز تاعىلىمى
ءوز باسىم ۇلتىمىزدىڭ ۇلى عالىمى اقجان ماشانيعا شاكىرت بولعانىمدى ماقتانىش تۇتامىن. سوناۋ 50-جىلداردىڭ باسىندا قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنان (كەيىن پوليتەحنيكا ينستيتۋتى اتالدى) شاقىرىلعان اقاڭ ءبىز وقيتىن قازپي-ءدىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتىندە گەولوگيادان ساباق بەردى. ستۋدەنتتەرگە كوپ ۋاقىت ءبولىپ, لەكتسياسىن ءوز ينستيتۋتىنىڭ باعدارلاماسىمەن جۇرگىزدى. اقاڭنىڭ گەولوگيادان وقىعان ءدارىسى ونىڭ تولىپ جاتقان سالالارىمەن تانىسۋىمىزعا ىقپال ەتتى. ول كىسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەكسپەديتسياعا شىعۋىم گەولوگيا عىلىمىنا دەگەن قۇشتارلىعىمدى وياتىپ, جەردىڭ قالىپتاسۋ زاڭدىلىعىن بىلۋىمە كەڭ جول اشتى. اقاڭ وسىنداي ەكسپەديتسيا ساتىندە ايگىلى ە.د.شلىگينمەن تانىستىردى. ن.گ.كاسسيننىڭ ەڭبەكتەرىن كوپ وقىتتى. بۇلار گەولوگيانىڭ ۇلكەن ۇستازدارى ەدى. گەورگي مەدوەۆ بىزگە «تابيعي ديناميكا» اتتى پاننەن ساباق بەردى.
بىزگە «كريستاللوگرافيا» اتتى پاننەن دە العاشقى مالىمەت بەرگەن اقاڭ ەدى. ول – بۇكىل گەوحيميانىڭ, فيزيكانىڭ, قازىرگى كەن ورىندارىنان الىناتىن قازبا بايلىقتاردىڭ نەگىزگى فيزيكالىق قۇرىلىمىن تۇسىندىرەتىن ءپان. وكىنىشكە قاراي, قازىر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتاردا مۇنداي پاندەردىڭ اتى دا اتالمايدى. سول كەزدە اقاڭ عىلىم سالالارىن جەكە-جەكە بەرمەي, عىلىم تابيعاتىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, بىرىمەن-ءبىرىن ۇشتاستىرىپ, كۋبيكتىڭ ءاربىر قىرىندا قانداي ماعىنا بارىن ماتەماتيكالىق جولمەن تۇسىندىرەتىن. ول كىسىمەن زامانداس, ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن الماتىعا جەر اۋىپ كەلگەن اتاقتى استرونوم, قازىرگى استروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن سالۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن بۋحمان دەگەن استرونوم بولدى. سول ەكەۋى بەرگەن ءبىلىم سانامىزعا عىلىمنىڭ نەگىزگى جۇيەسىن سالىپ بەردى.
ينستيتۋتتان سوڭ اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە اقاڭ كەزدەسىپ قالىپ: «ەي, قىز, سەن قولىڭ بوس بولسا, بىزگە كەلىپ پراكتيكالىق ساباق وتكىزشى, مەنىڭ ۋاقىتىم جەتپەي ءجۇر», دەدى. ۇستازىمنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماي, پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنا كەلىپ, از ۋاقىت گ.تس.مەدوەۆ ەكەۋىنىڭ پراكتيكالىق ساباعىن جۇرگىزگەنىم بار. مەنىڭ باستاپقى عىلىمي جۇمىسىما كەڭەس بەرگەن, جەكە ماقالالارىمدى وقىپ باسپاعا ۇسىنعان دا – اقاڭ ەدى.
اسپيرانتۋرانى ءبىتىرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن ا.ماشاني ۇستازىمىزبەن كورشىلەس بولۋدى دا تاعدىر جازدى. بىردە ول كىسى ۇشىراسىپ قالىپ: «ەي, قىزىم, وسى سيرياعا بارساق قايتەدى؟ سەن انا كۇيەۋىڭدى ۇگىتتەسەڭشى, سيرياعا ءبىر ساپار جاساپ قايتايىق», دەدى. «جارايدى, ساپار قاشان, ونى كىم ۇيىمداستىرادى؟» دەسەم, ول كىسى: «مەن ۇيىمداستىرايىن», دەيدى. سودان سول كەزدەگى جاس جازۋشى, كەيىن مەملەكەت قايراتكەرى مارقۇم ءابىش كەكىلباەۆ بار, سەرىك قيراباەۆ بار, بارلىعى 15 شاقتى ادام سيرياعا باراتىن بولدىق. اقاڭ قازاقشا دا, ورىسشا دا ادەمى سويلەيدى. قىپشاق, اراب, پارسى تىلدەرىن بىلەتىنىن سول شام (داماسك) شاھارىندا عانا بىلدىك. وسى جولى ول ءال-ءفارابيدىڭ زيراتىن ىزدەپ تاپتى. اقاڭنىڭ ايتۋى بويىنشا, شام شاھارىن اينالدىرا سالعان قورعاننىڭ كىشى قاقپا, ۇلكەن قاقپا دەپ اتالاتىن قاقپالارى بولعان ەكەن. ءال-فارابي كىشى قاقپا الدىنداعى قورىمدا جەرلەنىپتى. بۇل مالىمەتتەردى اقاڭنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى ادامدارعا ايتىپ, قورىمدى تاپتى. زيراتتى ارالاپ, بىلىكتى ءارابيستى كومەككە الىپ, اقاڭ زيراتتى ءبىرىنشى بولىپ اشتى. ءبىز وعان كۋا بولدىق. باسىنا بەلگى قويىپ قايتتىق.
سول كۇنى ارابتار قوناقاسى ۇستىندە ءبىزدىڭ تەگىمىزدى سۇراستىردى. ء«ال-فارابي – قىپشاق قوي, وعان قانداي قاتىستارىڭ بار؟», دەدى. اقاڭ ولارعا قىپشاقتار تۋرالى, ولاردىڭ بىزبەن بايلانىسى جونىندە ايتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۋاقىتى ەدى, ارقايسىمىزدىڭ سوڭىمىزدا تىڭشىلارىمىز بار, بىراق سوندا دا اقاڭ بانكەتتە قىپشاقتىڭ تاريحى جايلى 10 مينۋتتاي سويلەدى. سوندا شام شاھارىنىڭ ءبىر ۇلكەن عۇلاماسى: «سىزدەردىڭ ەكىنشى قىپشاعىڭىز بار بىزدە, مۇمكىندىكتەرىڭىز بولسا الىپ بارايىق», دەدى. ول بەيبارىس سۇلتان ەدى. اقاڭ بىزگە ايتپاي ءجۇرىپ, ءال-فارابيمەن قاتار بەيبارىستى دا ىزدەگەن ەكەن. ءبىز ارابيا ءشولىن ارالاپ ءوتىپ, «كراكە-دە-شەۆەلە» دەگەن سوناۋ كونە داۋىردەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلى جاقسى ساقتالعان ءزاۋلىم سارايدا بولدىق. تاۋدىڭ باسىنا سالىنعان ءزاۋلىم ساراي الىستان قارلىعاشتىڭ ۇياسىنداي كورىنەدى. ءبىر جاعى – جەرورتا تەڭىزى, ءبىر جاعى ارابيا ءشولى, ەش جاعىنان جاۋ كورىنبەي كەلىپ باسىپ الاتىن ەمەس. ءزاۋلىم سارايدى كەزىندە كرەست جورىقشىلارى سالعان ەكەن. سونى بەيبارىس سۇلتان عانا الىپتى. ماڭدايشاسىندا ونىڭ اتى التىنمەن جازىلىپتى. بۇل دا ءبىزدىڭ ابىرويىمىزدى كوتەرىپ تاستادى. سول ساپاردا ءبىز 12 كۇندەي بولدىق. سيرياداعى كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىسى ن.مۋحيتدينوۆ ەدى. وعان اقاڭ كەلگەندە-اق جولىققان. قايتاردا مۋحيتدينوۆكە بارىپ, بىرقاتار جازبالار الدى. ءال-ءفارابيدى ءبىز باتىس ەلدەرىنىڭ اۋدارماسى ارقىلى وقىپ ءجۇرمىز عوي. اقاڭ ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەگىن اراب تىلىندە, پارسى تىلىندەگى جازبالارى ارقىلى تانىعان ەدى.
اقاڭ ارمانى
اسىرەسە ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكا جايىندا جازعانى اقاڭنىڭ بالا كەزدەن قىزىققان دالا اۋەنى, دومبىرا, قوبىز ءۇنى, كۇي قۇدىرەتى تۋرالى تانىمىن, شوقان, اباي ەڭبەكتەرىن تەرەڭ زەرتتەۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن وياتتى. سونىڭ ايعاعى – ء«ال- فارابي جانە اباي» اتتى ەڭبەگى.
جالپى, ا.ج.ءماشانيدىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇراتى – «ەكىنشى ۇستازدىڭ» ارتىندا قالعان قىرۋار مۇراسىن زەرتتەۋ, سارالاۋ, قالىڭ وقىرمانعا قايماعىن بۇزباي جەتكىزۋ ەدى. ونىڭ سول ەرەن ەڭبەگىنىڭ العاشقى جەمىسى – ء«ال-فارابي» اتتى تاريحي-دەرەكتى كىتابى.
وعان سول كەزدەگى قاز كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ش.ەسەنوۆ العىسوز جازعان. كىتاپتىڭ باستى تۇعىر-پىكىرلەرىنىڭ ءبىرى – «عىلىم بولسىن, ءدىن بولسىن, ساياسات بولسىن – ءبارى دە ادامنىڭ ومىرىنە بايلانىستى تۋعان نارسەلەر عوي. ادام بىلگەندى ادام نەگە بىلمەسىن. ولاي بولعاندا, وسىلاردىڭ ءبارىن دە قالدىرماي ءبىلۋ كەرەك. بىلگەندە, ولاردىڭ ءبىر عانا ءۇزىندىسى ەمەس, باستان-اياق تەگىس اداقتاۋ كەرەك» دەگەن قاعيدا. وسىنى بەرىك ۇستانعان شىعارمانىڭ باس قاھارمانى ءوزىنىڭ الدىندا وتكەن ماتەماتيك, استرونوم, وپتيك, مەتەورولوگ, مەديك, پسيحولوگ, سازگەر ءابۋ يۋسيف يبن يسحاق ءال-كينديدىڭ جاڭالىقتارىن جاسامپازدىقپەن, ساليقالىلىقپەن قورعاي بىلەدى.
ا.ماشانيدىڭ ەندىگى ءبىر وقشاۋ دۇنيەسى – «تابۋ» حيكاياتى. اۆتور تەك وزىنە ءتان «شىعارماشىلىق ەلگەزەكتىگىمەن» وقىرماندارىن جەر بەتى, پلانەتانىڭ تومەنگى قىرتىستارى بىلاي تۇرسىن, كوسموسقا «الىپ كەتەدى». ولاردى قورقىت اتامەن «كەزدەستىرەدى». تاعى دا اينالىپ-ءۇيىرىلىپ فارابي فەنومەنىنە سوعا بەرەدى. مۇنىڭ ءبارىن كىتاپتاعى باس كەيىپكەر ماڭعاز ۇستاز: «مەنىڭ ايتار ءسوزىم... جاتتاندى, جاساندى, جالعان ءسوز ەمەس. يەسى جوق جەتىم ءسوز ەمەس... ءسوزدىڭ اسىل تەگى ونىڭ تەرەڭ تاريحىندا. عىلىمنىڭ دا شىققان كوزى سوندا. ءبىلىم بۇلاعىنىڭ باستاۋى – انا ءتىلىڭ... عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ, ونەردىڭ, ءومىردىڭ باسى وسىندا» دەگەن دايەكتەمەگە تىرەيدى. مۇنداعى «عىلىم» دا, ء«تىل» دە عىلىمي پۋبليتسيستيكانىڭ ج ۇلىنى ەكەنىن زەردەلى جان بىلسە كەرەك.
اۆتور «تابۋ» جانرىن «عىلىمي فانتاستيكا» دەپ ايدارلاپتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, شىعارمانى «عىلىمي-فانتاستيكالىق تراكتات» مارتەبەسىندە قاراستىرعان دۇرىسىراق. سەبەبى تۋىندىدا ادەبي-كوركەمدىك موتيۆتەردەن گورى عىلىمي جورامالدار, گيپوتەزالار جالپى شىعارماداعى باسقا كومپونەنتتەردەن باسىم جاتىر.
اقجان جاقسىبەك ۇلى ناماز وقىدى, اتا ءدىندى قاسيەت تۇتتى. اتەيزم تۇسىندا مۇنىسىن ءمىن كورگەندەر كوپ بولدى. بىراق ۇلكەن تۇلعا, عالىم اقاڭ ءوز سەنىمى, ار-ۇجدانى قاعيداتىمەن ءجۇردى. ومىرىندە سانسىز قيىندىق بولدى. قۋعىندى دا, كۇستانالاۋدى دا از كورگەن جوق. جاسىنان ۇيىقتاسا ۇيقىسى قانباعان, تويىپ تاماق ىشپەگەن ول كەڭ جازيرالى قازاق دالاسىنىڭ جەر استىن زەرتتەۋمەن, جەر ۇستىندەگى عۇلامالارىن تانۋمەن ءومىرىن وتكىزدى.
اقاڭ ءوز بىلگەنى وزىنە جەتەر ەدى. بىراق عۇلاما ەلىنە, جۇرتىنا, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلكەن ازىق بولارلىق عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ نەگىزىن سالىپ كەتتى. سول ءۇشىن ءبىز اقاڭ ارۋاعى الدىندا باس يەمىز.
عالىمنىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن سوڭعى دۇنيەسى – «اي ارىسى – عىلىم جاڭالىقتارى» كىتابى. مۇندا كوممۋنيستىك اتەيزم قانشاما جىل بۇعاۋ سالىپ كەلگەن الحيميا, استرولوگيا سەكىلدى عىلىم سالالارى جونىندەگى وڭدى كوزقاراستار قايتا جاڭعىرتىلدى.
عالىمنىڭ عىلىمي-پۋبليتسيستىك شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدى اسا ماندىتپاعانىمىز بەلگىلى. مۇنى قاراستىرۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. ويتكەنى وقىمىستىنىڭ كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعارۋ قولعا الىندى. پروفەسسور ش.ءابدىراماننىڭ باسقارۋىمەن 16 تومى جارىق كورىپ ۇلگەردى. بۇل ءبىر تەلەگەي-تەڭىز دۇنيە.
عۇلاما, ۇلكەن عالىم بولۋ – بىرەۋدىڭ اكەلىپ بەرە سالاتىن دايىن اسى ەمەس. وعان تالماي ىزدەنىس جانە تەكپەن بىرگە كەلگەن دارىن كەرەك. اقاڭ تۋعان قارقارالى – ايرىقشا ءبىلىم وشاعى, اعارتۋشىلىق, دەموكراتيالىق يدەيانىڭ وربىگەن جەرى. يمپەريانى شايقالتقان ايگىلى قۇزىرحاتتار دا وسى جەردەن باستالعان. 20-30 جىلدارداعى الاش زيالىلارىنىڭ رەپرەسسيالانۋى, كەڭەس تۇسىندا ءدىندى مانسۇقتاۋ, ۇلى دالا عۇلامالارىن تۇمشالاۋ, اتىن دا ايتقىزباۋ تاريح ساحناسىنا اقجان ماشانيداي باتىل, يماندى, ءبىلىمدى تۇلعالاردى شىعاردى. اقاڭ اقىل-ويدىڭ جوعالعان جاھۇتى ءال-ءفارابيدى ىزدەپ تاپتى. مىنە, ماشاني فەنومەنى دە وسىندا.
اقاڭ ارمانى – فارابي ارمانى. فارابي ارمانى – ەل مەن ۇلتتى دانالىق پەن بەرەكەگە جەتكىزۋ ارمانى. تاۋەلسىز قازاقستان, تۇركى دۇنيەسى, جالپى «ەكىنشى ۇستاز» رەتىندە ۇلى عۇلاما اعارتقان وركەنيەتتى الەم وسى جولدا دەپ بىلەمىز.
قازىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىن اتاپ وتەر كەزەڭدە تاياۋ تاريحىمىزداعى قازاق ەلى دانالارىن جوقتاعان, ولاردى تاۋىپ, حالىق پاراساتىمەن جالعاعان, قيىن كەزەڭدە قال-قادەرىنشە زەرتتەگەن, ناسيحاتتاعان اقجان ءال-ماشانيدى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.
ءاليا بەيسەنوۆا,
اكادەميك
