ساياسات • 03 ناۋرىز، 2020

قوعامدى دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى

11 رەتكورسەتىلدى

ەلوردادا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ جانە پرەزيدەنت جانىنداعى «ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن «ۇلتتىق كەڭەس: قوعامدىق كەلىسىمدى قايتا جانداندىرۋ» اتتى پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى.

پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ وتىرىسىنا مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرى، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ، ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى، وتاندىق عالىمدار، ساراپشىلار مەن باق وكىلدەرى قاتىستى.

ديالوگ الاڭىنىڭ ماقساتى – الەۋمەتتىك جانداندىرۋدىڭ وزەكتى پروبلەمالارى مەن جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ باعىتىن تالقىلاۋ، سونىمەن قاتار «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ديالوگتى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇسىنىستار ازىرلەۋ.

– ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى ەلىمىزدە ءتۇرلى پىكىرتالاس ءوربىدى. اتالعان كەڭەستىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەردى جەتىلدىرۋ جونىندەگى پاكەتتى ۇسىندى. ۇسىنىلعان پاكەت ءىس جۇزىنە اسۋدا. پاكەتتىڭ اياسىندا ميتينگىلەر تۋرالى زاڭ قوعامنىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلدى. سونداي-اق پارتيالار تۋرالى زاڭعا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى قىلمىستىق كودەكستىڭ 174-ءشى جانە 132-باپتارىنا وزگەرىستەر ەندى. بۇل جۇمىستار ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر يندەكسىن جوعارىلاتۋعا ىقپال ەتەتىن قادامدار دەپ ايتۋعا نەگىز بار، – دەدى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا الەمدىك زامان­اۋي تاجىريبەدە كەلىسسوز الاڭدارى سايا­سي پروتسەستەردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىنە اينالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باس­تاماسىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ديالوگ قۇرۋ تاجىريبەسى مەن مەملەكەتتىك بايلانىس ساياساتىن دامىتۋدا جاڭا كەزەڭدى قالىپتاستىردى.

– بيىل ەلىمىزدە ۇلتتىق ساناق جۇرگىزىلەدى. ول دا ءبىر ۇلكەن، مەجەلى وقيعا. بۇل ساناق قازاقستانداعى ەتنو-دەموگرافيالىق وزگەرىستەردىڭ قاي باعىتتا ءوربيتىنىن دالەلدەيتىن جانە قازاق ەتنوسىنا تىڭ باستاما بەرەتىن جىل بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. 1989 جىلى قازاقستانداعى قازاقتىڭ سانى 39% بولسا، بۇل كورسەتكىش بيىل 70%-دان اسادى دەگەن سەنىم بار. مۇنىڭ ءوزى كوپتەگەن ۇدەرىسكە تىكەلەي اسەر ەتەدى. وسى جىلى ساياسي باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتەتىن بىرنەشە زاڭ قابىلدانۋى قاجەت. جاڭا ساياسي ويىنشىلاردىڭ سايا­سات ساحناسىنا كەلۋىن، جاڭا ويىن ەرە­جەسىنىڭ جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك، – دەدى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم.

ول ءوز سوزىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مەملەكەت پەن حالىقتىڭ، بيلىك پەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا ديالوگ ورناتۋ ءۇشىن ماڭىزدى الاڭ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قوعامدىق كەلىسىم جاڭا شارتتارداعى ساپالى ءوسىم مەن وركەندەۋ ءۇشىن ەكونوميكا، ادام قۇقىعى سالالارىندا وزگەرىستەرگە ءتۇسۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. جاڭا شارتتار مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا دا اشىقتىق پەن باسەكەنىڭ ءوسۋىن تالاپ ەتەتىنىن جەتكىزدى. قوعامدى جانداندىرۋ ءۇشىن ازاماتتىق بەيبىتشىلىك پەن ساپالى ءومىر قاجەتتىگىن العا تارتتى.

– ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ونىڭ جۇمىس ءتارتىبىن جۇيەلەۋگە قاتىستى ءتۇرلى پىكىردى ۇستانادى. قانداي دا ءبىر جاعدايعا، توسىن وقيعاعا بايلانىستى ما، جوق الدە بەكىتىلگەن جوسپار بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋى كەرەك پە دەگەن ويلار ايتىلادى. ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىن العان وقيعالاردى ەمەس، جوسپاردى الدىڭعى ورىنعا قويۋدى ۇسىنادى. ءبىزدىڭ ماقسات وسى ماسەلەنىڭ جۇيەلى شەشىمىن تابۋ بولىپ وتىر. ەگەر ءبىز بەلگىلى ءبىر سالانى قاراستىراتىن بولساق، ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلەتىن، تۇبەگەيلى زەرتتەيتىن ارنايى توپ قۇرىلادى. وسىلايشا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نازارىنا ۇسىنىلاتىن كۇن ءتارتىبى بارىنشا ويلاستىرىلماق، – دەدى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ.

ساياساتتانۋشى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ باق وكىلدەرىنە پىكىر بىلدىرۋىنە قاتىستى ويىن دا جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا، باق وكىلدەرى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە ءجيى حابارلاسىپ، پىكىر ءبىلدىرۋدى سۇرايدى. ال اتالعان ۇلتتىق كەڭەس – قوعامدىق ورگان بولعاندىقتان، ءبىر ادام ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىق كەڭەستىڭ پىكىرىن بىلدىرە المايدى. ەگەر ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرى باق وكىلدەرىنە پىكىر بىلدىرگەن بولسا، ول ۇلتتىق كەڭەستىڭ ەمەس، ساراپشى رەتىندە ءوزىنىڭ جەكە پىكىرى دەپ قابىلدانۋى قاجەت.

وسىلايشا پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ وتىرىسى بارىسىندا ۇلتتىق كەڭەستىڭ اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىسى نازارعا الىنىپ، ونىڭ پايدا بولۋى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگقا دەگەن قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعانى ايتىلدى. ەلدەگى الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردى شەشۋگە دە ەرەكشە سەرپىن بەرەتىنى تىلگە تيەك ەتىلدى. قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن ەلدەگى بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ بەلسەندى ارەكەتى، ازاماتتىق ۇستانىمى قاجەت ەكەنى اتاپ ءوتىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار