ۇلگى دەمەكشى, كوزى ءتىرىسىنىڭ وزىندە عىلىمي ورتادا زور بەدەلگە يە بولىپ, تالاي عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ وڭ پىكىرىنە يە بولعان ەدى. ماسەلەن, ۇعا اكادەميكتەرى, كورنەكتى ءتىلشى-عالىمدار ءا.قايدار مەن ءو.ايتباي ۇلى وزدەرىنىڭ «ونەگەلى ءومىردىڭ ورەلى بيىكتەرى» اتتى ماقالاسىندا شورا شامعالي ۇلىنىڭ ەسىمى بۇگىندە تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرىندە دە, ءتىپتى كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەرىندە دە ايگىلى ەكەنىن ايتا كەلىپ, «ونىڭ باستى سەبەپتەرى, بىرىنشىدەن, عالىمنىڭ جەكە باسىنا ءتان قاسيەتتەرىنە – عىلىمعا دەگەن ادالدىعىنا, جاۋاپكەرشىلىگىنە, پرينتسيپشىلدىگىنە, ەڭبەك سۇيگىشتىگىنە بايلانىستى بولسا, ەكىنشىدەن, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جان-جاقتى جۇرگىزىلۋىنە, اۋقىمدىلىعى مەن عىلىمي-پراكتيكالىق تيىمدىلىگىنە, اكتۋالدىلىعىنا بايلانىستى دەپ قاراعان ءجون» دەپ عالىمنىڭ ەڭبەگىن ۇلگى ەتكەنىن ۇمىتا قويعان جوقپىز.
كورنەكتى عالىم, اكادەميك ر.سىزدىقتىڭ ء«بىز ۇشەۋ ەدىك» اتتى ماقالاسىندا جانە اتاقتى ءتىلشى-عالىمدار ت.جانۇزاقوۆ پەن و.ناقىسبەكوۆ دايىنداعان عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان قىسقاشا وچەركتە ونىڭ عىلىمداعى عيبراتتى عۇمىرىنىڭ ءمانىن كورسەتىپ, تۇلعالىق كەلبەتىن سومداعان.
بۇل – عالىمنىڭ قالامىنان شىققان 300-گە جۋىق عىلىمي ماقالالار, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر, وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەر, ناقتىلاي ايتساق, قازاق ءتىل تاريحى, ديالەكتولوگيا, لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, گرامماتيكا, ەتيمولوگيا, تەرمينولوگيا ت.ب. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى سالالارىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىنە بەرگەن باعا دەپ تۇسىنگەن ءجون شىعار.
ەلىمىزدىڭ شالعاي جەرىن مەكەندەگەن تۇرعىندار تىلىنەن جانە قازاقستاننان تىس جەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ مول بايلىعىن, جەرگىلىكتى قازىناسىن تانىپ ءبىلۋ ماقساتىندا تالاي جىلدار ديالەكتولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە جينالعان ديالەكتىلىك ماتەريالدار نەگىزىندە تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تىڭ جاڭالىقتاردى عىلىمعا ەنگىزدى.
ەرەكشە ەڭبەگى رەتىندە, التايستيكا ماسەلەلەرىنە ءمان بەرگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇركى جانە موڭعول تىلدەرىنىڭ تۋىستىق توركىنىن سالىستىرا زەرتتەگەن از تىلشىلەردىڭ اراسىندا ونىڭ اتىنىڭ ايتىلۋىنىڭ دا ءجونى بار. «ديالەكتىلىك-لەكسيكا ۇلت مادەنيەتىنىڭ دايەكتى دەرەك كوزى رەتىندە» دەگەن ماقالاسىندا بەلگىلى لەكسيكولوگ-عالىم, پروفەسسور ج.مانكەەۆا: «...ءتىل تاريحى مەن ديالەكتولوگيا ماسەلەلەرىن ساباقتاس قاراۋ ءداستۇرىن قاراستىرعان, كوشپەلى تۇرمىسى مەن مادەنيەت ۇقساستىعى نەگىزىندە قالىپتاسقان تىلدىك ورتاقتىقتى قازاق-موڭعول تۋىستىعى دەپ قاراعان, ديالەكتىلىك-لەكسيكانى ادەبي ءتىلدى بايىتۋدىڭ قاينار كوزدەرى دەپ ساناعان كورنەكتى ديالەكتولوگ-لەكسيكولوگ عالىم ش.سارىباەۆتىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تىلىندەگى جاڭا قولدانىستار, اۋدارمالار جانە تەرميندەر تۋرالى وي-تۇجىرىمدارىن تىلگە دەگەن ناۋقاندىق سيپاتتاعى جاي قىزىعۋشىلىق, اۋەستىك دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ تامىرى جوعارىدا كورسەتىلگەن عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك مۇراسى مەن تەوريالىق-ادىستانىمدىق قاعيدالارىمەن ساباقتاسىپ جاتقان, ىشكى دامۋ بولمىسىن كورسەتەتىن يدەيالارىمەن ساباقتاسادى» دەي كەلە, ديالەكتىلىك-لەكسيكانى ءتىل تاريحى مەن ۇلت مادەنيەتىن جان-جاقتى بەينەلەيتىن كاسىبي جانە ايماقتىق لەكسيكامەن تىعىز بايلانىستا زەرتتەۋشى عالىم ەكەندىگىنە ەرەكشە توقتالعان.
فونولوگ-عالىم, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, پروفەسسور ز.بازارباەۆا «اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندەگى ينتوناتسيا ماسەلەلەرى» اتتى زەرتتەۋ نىساناسى ەتىپ العان ماقالاسىندا عالىمنىڭ قازاق تىلىندەگى وداعايلار تۋرالى مونوگرافياسىن جوعارى باعالاپ: «...جارتى عاسىر بۇرىن جازىلعان ەڭبەگى سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ينتونولوگيا سالاسىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىمەن ۇشتاسىپ, قازاق ءتىلىنىڭ ينتوناتسيا تەورياسىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە ۇلەس قوساتىنىنا سەنەمىز», – دەيدى.
عالىمنىڭ ەرەكشە ەڭبەكتەنىپ, قاجىرلى ەڭبەگىن جۇمساعان سالاسى – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى. ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى باي مۇرانى جيناقتاپ, عىلىمي جۇيەگە كەلتىرە وتىرىپ, «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن» ازىرلەگەنىن, ءارى وسى كورسەتكىشتى شىعارعان كەزدە ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.جۇماباي ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ح.دوسمۇحاممەد ۇلى, ت.شونان ۇلى ت.ب. ارىستاردىڭ ءجۇز قىرىقتان استام ەڭبەگى ەنگىزىلگەنى ءۇشىن بۇل كىتاپتىڭ پىشاقتىڭ استىندا تۋرالىپ كەتكەنى جانە سول كەزدىڭ سولاقاي ساياساتىنا سايكەس, ساياسي قاتە جىبەردى دەلىنىپ, قىزمەتتەن قۋىلعانىن اعا بۋىن وكىلدەرى جاقسى بىلەدى. عالىمنىڭ باسىنان وتكەن قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان عىلىمنان قول ۇزبەي, جەمىستى قىزمەت ەتكەنىن كەلەشەك ۇرپاققا ۇلگى ەتكەنىمىز ارتىق بولماس. تانىمال عالىم, پروفەسسور ت.سايرامباەۆ شوكەڭنىڭ «بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ايناسى» دەپ باعالاۋىنىڭ ءمانى زور.
بەلگىلى لەكسيكوگراف-عالىم, پروفەسسور م.مالباقوۆ اكادەميك ش.سارىباەۆتى قازاق ايماقتىق لەكسيكوگرافياسىن تەوريالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدىڭ نەگىزىن سالۋشى عالىم ەكەنىن ايتا كەلىپ: «جالپى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ, قازاق ديالەكتولوگياسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسۋمەن بىرگە, كۇللى تۇركى لەكسيكوگرافياسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ديالەكتولوگيالىق سوزدىك ءتۇزۋدىڭ تەوريالىق جانە قۇرىلىمدىق نەگىزدەرىن جاساعان عالىم» ەكەنىنە نازار اۋدارتادى.
عىلىم جولىندا جۇرگەن جاستار ءۇشىن ۇلگى رەتىندە ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرلەرى, ايتۋلى عالىمدار ق.ايتازين, ب.ابىلقاسىموۆ, ا.قۇرىسجانوۆ, ءا.نۇرماعامبەتوۆ, س.وماربەكوۆ, م.سەرعاليەۆ, ب.حاسانوۆتاردىڭ عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن سارالاپ, ايتقان وڭ پىكىرلەرىن وقىپ شىعۋدى ۇسىنار ەدىم. ويتكەنى, ولاردىڭ ۇلگى ەتىپ ۇسىنعان ورامدى ويلارىنان دا حاباردار بولار ەدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, پروفەسسور ە.قاجىبەك شوكەڭ تۋرالى: «قازاقتىڭ لەكسيكوگرافياسىن, ديالەكتولوگياسىن, التايستيكاسىن شىرقاۋعا كوتەرگەن ادام, شوقانتانۋشى, بيبليوگراف, فۋتبول زەرتتەۋشىسى, ازىلكەش, ءانشى, مۋزىكانت, اقىن, سەرى, شەشەن... ايتا بەرەسىڭ, ايتا بەرۋگە بولادى. ءبارىبىر تاۋىسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. امبەباپ ادام. ەرەكشە ادام, عاجاپ ادام. باياعىدا-اق اڭىزعا اينالعان ادام, باياعىدا-اق قازاق حالقىنىڭ سۇيىكتى پەرسوناجىنا, كەيىپكەرىنە اينالعان تۇلعا», – دەپ تولعانادى.
ەلىنە ەتەنە جاقىن «Egemen Qazagstanda» جاريالانعان «قالىپقا سىيماس قايراتكەر» اتتى ماقالامدا مەن دە ءوز ۇستازىم تۋرالى, شاما-شارقىم كەلگەنشە ديالەكتولوگيا دارابوزى, بيبليوگرافيا بىلگىرى, ءسوز ساراپشىسى, تەرمين تىلەكشىسى, فۋتبول فاناتى, كوللەكتسيا كوريفەيى, كۇلكى كورولى دەپ ايدار تاعىپ, شوكەڭنىڭ تۇلعالىق پورترەتىن جاسادىم دەپ ءماز-مەيرام بولعانىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن مويىنداۋعا تۋرا كەلىپ وتىر.
جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن, ەلىمىزدىڭ كورنەكتى ءتىلشى عالىمدارىنىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وركەندەپ دامۋىنا, تۇركولوگيا عىلىمىندا تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ابىرويىن ارتتىرىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنىڭ بيىكتەۋىنە اتسالىسقان قوماقتى ۇلەسىنە بەرگەن جوعارى باعالارىنا قاراپ, مەن دە شوكەڭدى تانىپ بىلدىك, ۇلگى ەتتىك, تۇلعالىق كەلبەتىن, ادامي قاسيەتىن ايقىندادىق دەپ ويلاعانداردىڭ قاتارىندا بولعانىمنىڭ قاتە ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. ونىڭ ءمانىسى مىنادا.
ۇستازىمنىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارالار جوسپارىمەن تانىسۋ ماقساتىندا شوكەڭنىڭ ۇيىنە بارىپ, اكە جولىن قۋعان, ءتىلشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مايرا شوراقىزىمەن تىلدەسكەن ەدىم. مىنە, قىزىق! مايرانىڭ ماعان كورسەتكەن ۇستازىمنىڭ مۇراعاتتارىنان شىققان جۇزدەن استام, شاڭ باسقان پاپكالارىنىڭ اراسىنان جاريالانباعان جازبالارىن قاراپ شىعىپ, ويعا قالدىم. فۋتبول فاناتى دەپ جازعان ماقالامدا, تەك ۇستازىمنىڭ سپورت تۋرالى ءۇش-ءتورت كىتاپشا شىعارعانىن, مەكسيكادا فۋتبولدان وتكەن الەم چەمپيوناتىنا قاتىسقانى, فۋتبول جايىندا توسبەلگىلەر جيناعانىن جاريالاعان ەدىم. مۇراعاتتاعى سپورت تاقىرىبىنداعى پاپكادان ونىڭ تەك سپورتقا حوببي رەتىندە قاراماعانىن, عىلىمي تۇرعىدان قاراستىرعانىنا كوز جەتكىزدىم. ولاي دەيتىنىم, فۋتبولدىڭ وتانى ۇلىبريتانيانىڭ تىلىندە, ياعني اعىلشىن تىلىندەگى سپورت تەرميندەرىنىڭ قازاقشا بالاماسىن قالاي بەرۋگە بولاتىنىن, ءاربىر ءسوزدىڭ شىعۋ تەگىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, وڭتايلىسىن ۇسىنعان تەرميندەر ءتىزىمىن تىزبەكتەپ, ونى عىلىمي نەگىزدەپ, نەگە سولاي اتاۋ كەرەكتىگى جونىندە نۇسقاۋلىق ۇسىنعان. ستاديوندا فۋتبول تاماشالاپ وتىرعان ادامنىڭ بويىنداعى بايقالاتىن ەموتسيالىق-ەكسپرەسسيۆتى جاعدايلارىن, ايقايلاپ, جان ۇشىرا جاقتاسىپ, قاپا بولعان, گول سالعانداعى قولداپ-قولپاشتاۋ سوزدەرىن, قازاق ءتىلىنىڭ وداعايىن زەرتتەگەن مامان رەتىندە, ولاردى بىرنەشە توپقا ءبولىپ جىكتەپ-جىلىكتەپ, جۇيەلەپ قاعازعا تۇسىرگەن كوركەم جازۋى – ناعىز عالىم ەكەنىن ايتپاي-اق ۇعىندىرىپ تۇرعانداي بولدى ماعان. وسىناۋ ءبىر ىجداھاتتىلىقتى, سابىرلىلىقتى, جىگەرلىلىكتى تالاپ ەتەتىن ءىستى قولعا العانىن كورىپ قايران قالدىم. مەن ۇستازىمدى فۋتبول ءسۇيۋشى جانكۇيەر دەپ جاڭىلىسقانىما كوزىم جەتتى. سويتسەك, شوكەڭنىڭ بۇل سالاعا قىزىعۋشىلىق نەگىزى – قازاقشا سپورت تەرميندەرىن قالىپتاستىرۋ نيەتىنەن تۋعانىن مۇراعات ماتەريالدارى ايعاقتاپ تۇرعانداي.
حالىق ەمشىلىگى تۋرالى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن ساقتاۋدى ماقسات ەتكەن, ءارى ول جونىندە جۇزدەن استام ەمنىڭ شيپاسى تۋرالى جيناعان كوللەكتسياسىنا قاراپ, «حالىق ەمشىسى» اتانىپ كەتكەن ۇستازىمىزدىڭ بۇل سالاعا ءمان بەرۋىنىڭ ءمانى وزگەشە ەكەن. سارعايعان سارى قاعازداردا تۇزىلگەن اۋرۋ اتتارى مەن ونىڭ قازاقشا بەرۋگە بولادى-اۋ دەگەن بالامالارىن ءار اۋرۋدىڭ تۇسىنا تاپپىشتەپ جازىپ قويعانىن كورىپ, تاعى دا جوعارىدا ايتقانىمىزداي حوببي قۋعاندىق ەمەس, حالىق قامىن ويلاعاندىق دەپ قابىلدادىق. ويتكەنى, ۇستازىمنىڭ مۇراتى – حالقىنىڭ دەنىنىڭ ساۋلىلىعىمەن قاتار, عالىم رەتىندە بۇل ماسەلەگە تەرەڭىنەن ءۇڭىلىپ, قازاقشا مەديتسينالىق تەرميندەردى ءتىرىلتۋدى ماقسات ەتكەن ەكەن. بۇل دا مۇراعات بەرگەن ماعلۇمات.
كوللەكتسيا كوريفەيى دەپ ايدار تاعىپ, ءار سالا بويىنشا مىڭداعان توسبەلگى, كەڭەستىك داۋىردە شىعارىلعان سان ءتۇرلى زناچوكتار, جۇزدەن استام پاپكادا شوقان تۋرالى جيناستىرعان مالىمەتتەر, الەمنىڭ [ونىڭ ىشىندە شىعىستىڭ] ۇلى ادامدارىنا ارنالعان ءجۇز شاقتى كۇنپاراق پەن اشىق حاتتار, سونداي-اق ونعا تارتا جاشىكتەردە جيناقتالعان ماقال-ماتەلدەر, افوريزمدەردىڭ ءجونى بولەك ەكەنىن جۇرتقا جەتكىزىپ ەدىك. سويتە تۇرا, ونىڭ تۇبىنە ۇڭىلمەگەن ەكەنبىز. تاعى دا سول ۇستازىمنىڭ مۇراعاتىنا قاراپ وتىرىپ, ۇلگى ەتكەن ىستەرىنىڭ ءمانىسى رەتىندە ءاربىر كوللەكتسيالىق زاتقا سيپاتتاما بەرىپ, ونىڭ تاريحىنان سىر شەرتەر وقيعالار جونىندەگى وي-تولعامدارى ويىپ جازىلعان قولجازبالارى قولدانبالى عىلىمنىڭ وزەگى بولىپ تابىلاتىنىن تەرەڭدەي زەرتتەپ-زەردەلەۋ كەرەكتىگىن اڭعارتتى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, بۇل كۇندەرى شوكەڭنىڭ اۋلەتىندە دينارا باستاعان نەمەرەلەرى اتاسىنىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ «قازاقتىڭ ۇلى ايەلدەرى» جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋدە. مۇراعات ماتەريالدارى كوللەكتسيا جيناۋ ءداستۇرىنىڭ – تاربيەلىك تاعىلىمىمەن بىرگە, قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋدا سەپتىگى بار ەكەنىن كورسەتتى.
توي-تومالاقتاردا, وتىرىستاردا اسابا بولىپ, ءان سالىپ, ءازىل-قالجىڭ, قاعىتپالاردى, انەكدوتتار ايتىپ, ەلدى قىران كۇلكىگە قارىق قىلىپ, وتىرىستىڭ اجارىن اشاتىنىن باعالاپ, مەن دە ماقالامدا «كۇلكى كورولى» دەپ شوكەڭنىڭ وسى ەرەكشە قاسيەتىن ءسوز ەتكەن ەدىم. بىراق مەن ۇستازىمنىڭ ۇستامىنىڭ تەرەڭدىگىنە بويلاي الماعان ەكەنمىن. مۇراعاتتارىنداعى بىرنەشە پاپكاعا جيناقتالعان, تاقىرىپتىق تارتىپپەن ورنالاستىرىلعان توي وتكىزۋ قاعيداسى, تويعا كەلگەن ادامداردى تۋىستىق, اعايىندىق, ارىپتەستىك توپتارعا ءبولىپ, ءار توپقا ساي ايتىلاتىن ازىلدەردىڭ, تىلەكتەردىڭ جيىنتىقتارىن ءار قاعازعا جەكە جازىپ, تويدا ايتىلاتىن ءوزى تاسپاعا باسقان اندەردىڭ ماتىندەرىن, انەكدوتتار ايتقاندا كۇلە ءبىلۋ, كۇلدىرە بىلۋمەن قاتار, كۇلكى بولماۋدىڭ امالدارىن ايشىقتاپ, قالجىڭ مەن قىلجاقتىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىلۋدى مىقتاپ ەستە ۇستاۋ كەرەكتىگى جونىندە جازعان قولجازبالارىنا قاراي وتىرىپ, ونىڭ قاسيەتتى ونەردى قاستەرلەپ, ءاربىر مادەني ءىس-شاراعا جەڭىل-جەلپى قاراماي, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قاراۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى ويىن ەندى ۇعىنۋعا تۇرتكى بولعانداي.
جالپى, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلە, ءبىر ءوزى – ءبىر مۇراعاتقا جۇك بولاتىن شوكەڭنىڭ مۇراعاتتارىنداعى ءۇش-ءتورت پاپكاعا جەڭىل-جەلپى كوز جىبەرگەندەگى بايقاعانىمىز عانا. نەگىزىندە, ۇستازىمنىڭ مۇراعاتىنداعى مۇرالاردى مۇقيات زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم. ءبىز بىلمەيتىن, ونىڭ تۋعان ءتىلىمىزدى عىلىمي تۇردە تەرەڭ زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, ۇلتتىق ءتىل مەن ۇلتتىق تاربيە جونىندە جاريالانباعان قولجازبالارىن زەردەلەپ, دوكتورانتتارىمىز بەن ماگيسترانتتارىمىزدىڭ ديسسەرتاتسيالارىنا تاقىرىپ ەتىپ بەرۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز دەپ ەسەپتەيمىز. سوندا عانا, اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ تۇلعالىق كەلبەتى تولىعا تۇسەرى انىق.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
