مەن – كەڭەس وداعىنىڭ ز ۇلىم ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان بالقار ۇلتىنىڭ قىزىمىن. كىندىك قانىم قازاق دالاسىنا تامدى. قاسىرەت شەككەن اۋلەتتىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعىمىن. ءوزىمدى قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىنا قوسامىن. جەتىسۋدىڭ ءبىر اسەم اۋىلىندا تۋدىم, كوزىمدى اشىپ كورگەنىم قازاق دالاسىنىڭ كوك اسپانى, باسىنان قار كەتپەگەن الاتاۋ, جازيرالى جايلاۋ بولدى. ءتىلىمىز قازاقشا شىقتى. قازاق قىزدارىمەن بىرگە قۋىرشاق ويناپ بويجەتتىم. ءبىزدى اتامىز حىزىر ەتەگىنە وراپ ءوسىردى.
– ق ۇلىندارىم, قۇداي ادامدى ۇلت پەن ۇلىسقا ءبولىپ جاراتقان. سوندىقتان اۋەلى وزدەرىڭنىڭ بالقار ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەكەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار. ال قازاق حالقىنا جەتى ۇرپاعىمىزعا دەيىن قارىزدارمىز. بۇل – سەندەردىڭ تۋعان جەر, وسكەن ەلدەرىڭ. ءاردايىم قازاق سياقتى ادال, كەڭ پەيىلدى ۇلتقا باس ءيىپ جۇرىڭدەر, – دەگەن وسيەتتى ءجيى ايتاتىن ەدى.
ەسەيە كەلە اتام ماعان اۋلەتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن قاسىرەتتى تاريحتى ايتىپ بەردى. ءوز اكەسى ازىرەت بابام بۇل قاسىرەتتى تاريحتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىڭدەر دەپ اماناتتاعان ەكەن. 1943 جىلدىڭ كۇزىندە قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىن مەكەندەگەن بالقار, قاراشاي, ينگۋش, چەشەن, قىرىم تاتارى مەن مەسحەت تۇرىك اۋىلدارىن ءبىر تۇندە دەپورتاتسيالاعان عوي. مىلتىق دۇمىمەن قارت پەن بالا-شاعانى ارباعا تيەپ, ەركەك پەن ايەلدى جاياۋ ايداپ تەمىر جولى بار اۋماققا كوشىرگەن. سودان جۇك ۆاگوندورىنا توعىتىپ, بەلگىسىز باعىتقا جونەلتكەن. دەپورتاتسيا كەزىندە اشتىقتىڭ, اۋرۋدىڭ, اياق استىنا تاپتالىپ قالۋدىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن ادام ولگەن ەكەن. ولاردىڭ مۇردەسىن پويىز ايالداعان سايىن سىرتقا لاقتىرىپ, تاستاپ وتىرىپتى. حىزىر اتام سول جىلدارى نەبىر سۇمدىقتى كوزىمەن كورگەن. قازىر تاريحي دەرەكتەردى قاراپ وتىرسام, سول جىلدارى قازاقستانعا بالقار, قاراشاي, ينگۋش پەن چەشەن ۇلتىنىڭ 507 000 وكىلى جەر اۋدارىلىپتى. بۇلار سياقتى 110 000 مەسحەت تۇرىگى مەن 180 000 قىرىم تاتارى دا قازاق توپىراعىنا قونىس اۋدارعان.
ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. اتام وتىرعان جۇك ۆاگونىن الماتى قالاسىنا كەلىپ بىراق اعىتقان, جولداعى اشتىق پەن زۇلماتتان امان قالعانداردىڭ اياعى قازاق دالاسىنىڭ توپىراعىنا ءتيىپتى. مۇندا ۇدەرە كوشكەن جۇرتتى ۇرپيگەن بالا-شاعاسىمەن بىرگە قازاقتار كۇتىپ الىپتى. ولار ابدەن اشىققان, اۋرۋدان جۇدەگەن اۋلەتتەردى ءبولىپ, اۋىلدارىنا اكەلىپتى. ازىرەت بابامنىڭ ءۇي-ءىشىن الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلعا ءبولىپتى. وسىلايشا بۇگىن ءوسىپ-ءونىپ ىرگەلى اۋلەتكە اينالعان حادجيەۆتەر وتباسى قازىرگى قاراساي اۋدانىنان ەكىنشى وتانىن تاپتى.
بۇل – ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ سوڭعى ۇرپاعى قالعانشا ۇمىتپايتىن وقيعاسى بولسا, ۇنەمى قۋانىپ ايتاتىن ەكىنشى تاريحىمىز تاعى بار. سول 1944 جىلى حادجيەۆتەر اۋلەتىن پاناسىنا الىپ, قورجىن تامىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ, ءۇزىم نانىمەن بولىسكەن قازاق وتباسىنىڭ كىم بولعانىن بىلەسىز بە؟ ول – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قارا شاڭىراعى ەدى. ءابىش اقساقال مەن ءالجان انامىز ازىرەت بابامىز باستاعان بالقار اۋلەتىن باۋىرىنا باستى. سوعىس ۋاقىتى, ەل اش-جالاڭاش كەز. ءابىش وتاعاسىنىڭ ءوزى دە جىرعاپ وتىرماعانى بەلگىلى. سوعان قاراماستان ءالجان اپا ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ بالالارىن تاماققا تويعىزىپ, ءۇيىنىڭ اۋىزعى بولمەسىن بوساتىپ بەرىپتى. قۇرعاق, تازا كيىم, ەدەنگە توسەيتىن كورپە-توسەككە دەيىن بەرگەن. مىنە, سول كەزدەن باستاپ حادجيەۆتەر اۋلەتى نازارباەۆتار وتباسىمەن اعايىن, تۋىستاي بولىپ ارالاسىپ كەتكەن ەكەن.
حىزىر اتام ول كەزدە نەبارى 6 جاستا ەكەن. سوعىس زاڭى بويىنشا ەلدەگى ەر-ازاماتتىڭ ءبارى وتان قورعاۋعا نەمەسە ەڭبەك مايدانىندا تەر توگۋى ءتيىس. جەر اۋىپ كەلگەندەر دە بىردەن قارا جۇمىسقا جەگىلگەن. التى جاستاعى اتام دا مال باعۋعا شىققان. كىشكەنە بالانىڭ اتقا ءمىنۋى قيىن بولعاسىن, ءابىش اتاي اكەمدى ەرتوقىمعا نىق وتىرعىزىپ, قۇلاپ كەتپەۋ ءۇشىن اياعىن تارالعىعا تاڭىپ قويادى ەكەن.
– ءۇي يەلەرى ءابىش پەن ءالجان ءبىزدىڭ اۋلەتتى اجالدان امان الىپ قالىپ, جاڭا ومىرگە جولىمىزدى اشقان اياۋلى ادام بولىپ ماڭگىلىك ەسىمىزدە قالا بەرەدى. ول كەزدە 6 جاستا ەدىم, اۋىل بالالارىمەن بىرگە سيىر, قوي باعۋعا شىقتىم. تابىندى باقتاشى باعادى. مەن وعان كومەكشىمىن. مالدى اتپەن جايامىز. كوزدەن تاسا بولسا ەگىنگە, شابىندىققا تۇسەدى. ىزىنەن قالمايتىن ەدىم. العاشىندا اتقا ءمىنۋىم قيىن بولدى. ۇزەڭگىگە اياعىم جەتپەيتىن. قۇلاپ قالا بەرەتىنمىن. مۇنى كورگەن ءابىش اتا ميىعىنان كۇلدى دە, اياعىمدى تارالىعىعا بايلاپ, تاڭىپ بەردى. سودان كەيىن شاۋىپ كەتتىم, – دەپ ەسىنە تۇسىرەتىن سول كەزدەگى ءومىرىن حىزىر اتام.
سودان ازىرەت بابامنىڭ اۋلەتى ءابىش اقساقالدىڭ ۇيىنەن وزدەرى تۇرعىزعان تامعا كوشىپ شىققانشا ءبىر وتباسىداي بولعان. بۇكىل اۋىل جينالىپ, كەلگەن وتباسىلاردىڭ جەكە ءۇي تۇرعىزۋىنا جاردەم بەرگەن. بۇل ىستە ءابىش اتا ۇنەمى اقىلشى, باستاماشى بولعان. ءبىزدىڭ اۋلەت بىرەر ايدا ءۇيدىڭ كىرپىشىن قۇيىپ, قابىرعاسىن قالاپ, ەكى بولمەلى تام سالىپ الىپتى. ونىڭ توبەسىن ءابىش اتامىز ءوز قولىمەن قامىس شاۋىپ اكەلىپ, جاۋىپ بەرىپتى. قونىسقا كىرەر كەزدە جۇرت مارە-سارە بولىپ, قۇتتى بولسىن ايتىپ جاتقاندا ءابىش پەن ءالجان وزدەرىنىڭ قىزىل بۇزاۋىن جەتەلەپ كەلىپ, ەسىك الدىنا بايلاپتى. مۇنداي سىيدى كۇتپەگەن ازىرەت بابام ازار دا بەزەر بولىپ باس تارتقان ەكەن, ءابىش اتامىز «بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرى عوي. ىرىمى وسىنداي. از بولسا دا ءبىر شاڭىراق استىندا تۇردىق, بالالارىمىز ءبىر-بىرىنە باۋىر باستى. ەندى بولەك ءۇي بولىپ جاتىرسىڭ. بۇل ءبىزدىڭ سىزدەرگە بەرگەن ەنشىمىز...» دەگەن ەكەن. ول بۇزاۋ ۇلكەن سيىر بولىپ ءوسىپ, بۇزاۋلاپ, مالدىڭ باسى بولىپتى. مەنىڭ اكەم ءشامىل نازارباەۆ اۋلەتىنىڭ قامقورلىعىن, اتا سالتىنا ادال قاسيەتىنە ءالى كۇنگە دەيىن باس يەدى.
مەن قيىن كەزەڭدە قازاق دالاسىنا كەلىپ, قايىرىمدى جانداردىڭ كومەگىمەن امان قالىپ, ۇلكەن اۋلەتكە اينالعان بالقار ۇلتىنىڭ وكىلى اۋەلى جاراتۋشىعا, سوسىن قازاق باۋىرلارىما باس يەمىن. ۇلكەن بابام ازىرەتتى اۋلەتىمەن پانالاتقان ءابىش اتامىز بەن ءالجان انامىزعا, اتام حىزىردىڭ ەڭبەكە ارالاسىپ, ات جالىن تارتىپ مىنۋگە قول ۇشىن سوزعان شامالعان اۋىلىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنا, تۇتاس قازاق حالقىنا شەكسىز العىس ايتىپ, ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن, ونىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى ەڭبەگىن تاريح ايقىندايدى. مەن ءوز تاراپىمنان ءبىر كەزدەرى قاپ تاۋىنان ەرىكسىز جەر اۋعان بالقار بالاسى ازىرەت حادجيەۆتىڭ اماناتىنا ادال ۇرپاق رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا شەكسىز قۇرمەت پەن العىسىمدى ارناپ وتىرمىن. ەلىمىز امان بولسىن, ەلباسىمىز جاساي بەرسىن!
فاريزات شامىلقىزى حادجيەۆا,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى
الماتى وبلىسى,
قاراساي اۋدانى
