تانىم • 28 اقپان، 2020

ءبىزدىڭ اۋلەت ءالجان اناعا قارىزدار

1021 رەتكورسەتىلدى

«ادامعا جاساعان قياناتتىڭ زاردابى قيامەتكە دەيىن» دەگەن ءسوز بار حالىقتا. ال تۇتاس حالىق پەن ۇلتقا جاسالعان گەنوتسيدتىڭ سالدارى قانشالىقتى اۋىر ەكەنىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن بە؟ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستالعان جەكە ۇلتتارعا قارسى قىرىپ-جويۋ، جەر اۋدارۋ ساياساتى 1945 جىلعا دەيىن جالعاسقانىن ءبىز تاريح وقۋلىعىنان وقىپ وستىك. ال ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىز وسى قاسىرەتتى باستان كەشىرگەن ەدى...

مەن – كەڭەس وداعىنىڭ ز ۇلىم ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان بالقار ۇلتىنىڭ قىزىمىن. كىن­دىك قانىم قازاق دالاسىنا تامدى. قاسىرەت شەككەن اۋلەتتىڭ ءتورتىن­شى ۇرپاعىمىن. ءوزىمدى قازاق­ قىزدارىنىڭ قاتارىنا قوسامىن. جەتىسۋدىڭ ءبىر اسەم اۋىلىندا تۋدىم، كوزىمدى اشىپ كورگەنىم قازاق دالاسىنىڭ كوك اسپانى، باسىنان قار كەتپەگەن الاتاۋ، جازيرالى جايلاۋ بولدى. ءتىلىمىز قازاقشا شىقتى. قازاق قىزدارىمەن بىرگە قۋىرشاق ويناپ بويجەتتىم. ءبىزدى اتامىز حىزىر ەتەگىنە وراپ ءوسىردى.

– ق ۇلىندارىم، قۇداي ادامدى ۇلت پەن ۇلىسقا ءبولىپ جاراتقان. سوندىقتان اۋەلى وزدەرىڭنىڭ بالقار ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەكەن­دەرىڭدى ۇمىتپاڭدار. ال قازاق حالقىنا جەتى ۇرپاعىمىزعا دەيىن قارىز­دارمىز. بۇل – سەندەردىڭ تۋعان جەر، وسكەن ەلدەرىڭ. ءار­دايىم قازاق سياقتى ادال، كەڭ پەيىلدى ۇلتقا باس ءيىپ جۇرىڭدەر، – دەگەن وسيەتتى ءجيى ايتاتىن ەدى.

ەسەيە كەلە اتام ماعان اۋلەتى­مىزدىڭ باسىنان كەشكەن قاسىرەت­تى تاريحتى ايتىپ بەردى. ءوز اكەسى ازىرەت بابام بۇل قاسىرەتتى تاريحتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىڭ­دەر دەپ اماناتتاعان ەكەن. 1943 جىل­­دىڭ كۇزىندە قاپ تاۋىنىڭ ەتە­گىن مەكەندەگەن بالقار، قارا­شاي، ينگۋش، چەشەن، قىرىم تاتارى مەن مەسحەت تۇرىك اۋىلدارىن ءبىر تۇندە دەپورتاتسيالاعان عوي. مىل­تىق دۇمىمەن قارت پەن بالا-شا­عانى ارباعا تيەپ، ەركەك پەن ايەل­دى جاياۋ ايداپ تەمىر جولى بار اۋماققا كوشىرگەن. سودان جۇك ۆا­گون­دورىنا توعىتىپ، بەلگىسىز با­عىت­قا جونەلتكەن. دەپورتاتسيا كە­­زىن­دە اشتىقتىڭ، اۋرۋدىڭ، اياق اس­تىنا تاپتالىپ قالۋدىڭ سال­دارى­نان جۇزدەگەن ادام ول­گەن ەكەن. ولاردىڭ مۇردەسىن پو­يىز ايال­دا­عان سايىن سىرتقا لاق­تى­رىپ، تاستاپ وتىرىپتى. حى­زىر اتام سول جىلدارى نەبىر سۇم­دىق­­تى كو­زىمەن كورگەن. قازىر تا­ري­­حي دە­رەكتەردى قاراپ وتىرسام، سول جىل­دارى قازاقستانعا بال­­­­قار، قاراشاي، ينگۋش پەن چەشەن ۇل­تى­­نىڭ 507 000 وكىلى جەر اۋدا­­­رى­­­لىپتى. بۇلار سياقتى 110 000 مەس­حەت تۇرىگى مەن 180 000 قى­رىم تاتارى دا قازاق توپىرا­عى­نا قونىس اۋدارعان.

ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. اتام وتىرعان جۇك ۆاگونىن الماتى قالاسىنا كەلىپ بىراق اعىتقان، جولداعى اش­تىق پەن زۇلماتتان امان قالعان­داردىڭ اياعى قازاق دالاسىنىڭ توپى­راعىنا ءتيىپتى. مۇندا ۇدەرە كوش­كەن جۇرتتى ۇرپيگەن بالا-شاعاسىمەن بىرگە قازاقتار كۇتىپ الىپتى. ولار ابدەن اشىققان، اۋرۋ­­دان جۇدەگەن اۋلەتتەردى ءبولىپ، اۋىلدارىنا اكەلىپتى. ازى­رەت بابامنىڭ ءۇي-ءىشىن الماتى­نىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلعا ءبولىپتى. وسى­لايشا بۇگىن ءوسىپ-ءونىپ ىرگەلى اۋلەتكە اينالعان حادجيەۆتەر وتباسى قازىرگى قاراساي اۋدانىنان ەكىنشى وتانىن تاپتى.

بۇل – ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ سوڭ­عى ۇرپاعى قالعانشا ۇمىتپاي­تىن وقيعاسى بولسا، ۇنەمى قۋانىپ ايتاتىن ەكىنشى تاريحىمىز تاعى بار. سول 1944 جىلى حادجيەۆتەر اۋلەتىن پاناسىنا الىپ، قورجىن تامىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ، ءۇزىم نانىمەن بولىسكەن قازاق وتباسىنىڭ كىم بولعانىن بىلەسىز بە؟ ول – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قارا شاڭىراعى ەدى. ءابىش اقساقال مەن ءالجان انامىز ازىرەت بابامىز باستاعان بالقار اۋلەتىن باۋىرىنا باستى. سوعىس ۋاقىتى، ەل اش-جالاڭاش كەز. ءابىش وتاعاسىنىڭ ءوزى دە جىرعاپ وتىرماعانى بەلگىلى. سوعان قاراماستان ءالجان اپا ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ بالالارىن تاماق­قا تويعىزىپ، ءۇيىنىڭ اۋىزعى بول­مەسىن بوساتىپ بەرىپتى. قۇرعاق، تازا كيىم، ەدەنگە توسەيتىن كورپە-توسەككە دەيىن بەرگەن. مىنە، سول كەزدەن باستاپ حادجيەۆتەر اۋلەتى نازارباەۆتار وتباسىمەن اعايىن، تۋىستاي بولىپ ارالاسىپ كەتكەن ەكەن.

حىزىر اتام ول كەزدە نەبارى 6 جاستا ەكەن. سوعىس زاڭى بو­يىنشا ەلدەگى ەر-ازاماتتىڭ ءبارى وتان قورعاۋعا نەمەسە ەڭبەك مايدانىندا تەر توگۋى ءتيىس. جەر اۋىپ كەلگەندەر دە بىردەن قارا جۇ­مىسقا جە­گىلگەن. التى جاستاعى اتام دا مال باعۋعا شىققان. كىش­كەنە بالا­ن­ىڭ اتقا ءمىنۋى قيىن بول­عاسىن، ءابىش اتاي اكەمدى ەر­تو­قىم­عا نىق وتىر­عىزىپ، قۇلاپ كەتپەۋ ءۇشىن ايا­عىن تارالعىعا تاڭىپ قويادى ەكەن.

– ءۇي يەلەرى ءابىش پەن ءالجان ءبىزدىڭ اۋلەتتى اجالدان امان الىپ قالىپ، جاڭا ومىرگە جولىمىزدى اشقان اياۋلى ادام بولىپ ماڭگى­لىك ەسىمىزدە قالا بەرەدى. ول كەزدە 6 جاستا ەدىم، اۋىل بالالارىمەن بىرگە سيىر، قوي باعۋعا شىقتىم. تابىندى باقتاشى باعادى. مەن وعان كومەكشىمىن. مالدى اتپەن جايامىز. كوزدەن تاسا بولسا ەگىنگە، شابىندىققا تۇسەدى. ىزىنەن قالمايتىن ەدىم. العاشىندا اتقا ءمىنۋىم قيىن بولدى. ۇزەڭگىگە اياعىم جەتپەيتىن. قۇلاپ قالا بەرەتىنمىن. مۇنى كورگەن ءابىش اتا ميىعىنان كۇلدى دە، اياعىمدى تارالىعىعا بايلاپ، تاڭىپ بەردى. سودان كەيىن شاۋىپ كەتتىم، – دەپ ەسىنە تۇسىرەتىن سول كەزدەگى ءومىرىن حىزىر اتام.

سودان ازىرەت بابامنىڭ اۋلەتى ءابىش اقساقالدىڭ ۇيىنەن وزدەرى تۇرعىزعان تامعا كوشىپ شىققانشا ءبىر وتباسىداي بولعان. بۇكىل اۋىل جينالىپ، كەلگەن وت­باسىلاردىڭ جەكە ءۇي تۇر­عى­زۋىنا جاردەم بەرگەن. بۇل ىستە ءابىش اتا ۇنەمى اقىلشى، باس­تاماشى بولعان. ءبىزدىڭ اۋلەت بىرەر ايدا ءۇيدىڭ كىرپىشىن قۇيىپ، قابىرعاسىن قالاپ، ەكى بولمەلى تام سالىپ الىپتى. ونىڭ توبەسىن ءابىش اتامىز ءوز قولىمەن قامىس شاۋىپ اكەلىپ، جاۋىپ بەرىپتى. قونىسقا كىرەر كەزدە جۇرت مارە-سارە بولىپ، قۇتتى بولسىن ايتىپ جاتقاندا ءابىش پەن ءالجان وزدەرىنىڭ قىزىل بۇزاۋىن جەتەلەپ كەلىپ، ەسىك الدىنا بايلاپتى. مۇنداي سىيدى كۇتپەگەن ازىرەت بابام ازار دا بەزەر بولىپ باس تارتقان ەكەن، ءابىش اتامىز «بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرى عوي. ىرىمى وسىنداي. از بولسا دا ءبىر شاڭىراق استىندا تۇردىق، بالالارىمىز ءبىر-بىرىنە باۋىر باستى. ەندى بولەك ءۇي بولىپ جاتىرسىڭ. بۇل ءبىزدىڭ سىزدەرگە بەرگەن ەنشى­مىز...» دەگەن ەكەن. ول بۇزاۋ ۇلكەن سيىر بولىپ ءوسىپ، بۇزاۋلاپ، مال­دىڭ باسى بولىپتى. مەنىڭ اكەم ءشامىل نازارباەۆ اۋلەتىنىڭ قام­قورلىعىن، اتا سالتىنا ادال قا­سيەتىنە ءالى كۇنگە دەيىن باس يەدى.

مەن قيىن كەزەڭدە قازاق دالاسىنا كەلىپ، قايىرىمدى جاندار­دىڭ كومەگىمەن امان قالىپ، ۇلكەن اۋلەتكە اينالعان بالقار ۇلتىنىڭ وكىلى اۋەلى جاراتۋشىعا، سوسىن قازاق باۋىرلارىما باس يەمىن. ۇلكەن بابام ازىرەتتى اۋلەتىمەن پانالات­قان ءابىش اتامىز بەن ءالجان انامىزعا، اتام حىزىردىڭ ەڭبەكە ارالاسىپ، ات جالىن تارتىپ مىنۋگە قول ۇشىن سوزعان شا­مال­عان اۋىلىنىڭ بايىرعى تۇر­عىن­دارىنا، تۇتاس قازاق حالقى­نا شەكسىز العىس ايتىپ، ريزاشى­لى­عىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن، ونىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى ەڭبەگىن تاريح ايقىندايدى. مەن ءوز تاراپىمنان  ءبىر كەزدەرى قاپ تاۋىنان ەرىكسىز جەر اۋعان بالقار بالاسى ازىرەت حادجيەۆتىڭ اماناتىنا ادال ۇرپاق رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا شەكسىز قۇرمەت پەن العىسىمدى ارناپ وتىرمىن. ەلىمىز امان بولسىن، ەلباسىمىز جاساي بەرسىن!

 

فاريزات شامىلقىزى حادجيەۆا،

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى

 

الماتى وبلىسى،

قاراساي اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار