100 • 27 اقپان، 2020

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى: گيمالاي بۇرىنعىداي بيىك ەمەس

69 رەتكورسەتىلدى

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جاڭا ايداردىڭ كەزەكتى ماتەريالىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. «گيمالاي بۇرىنعىداي بيىك ەمەس» اتتى ماقالا 1956 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە شىققان.

وتكەن جىلدىڭ نويابر ايىنىڭ ورتا كەزىندە سوۆەت يسكۋسستۆو­سىنىڭ ءبىر توپ  شەبەرلەرى ينديا رەسپۋبليكاسىنا كەلىپ تۇستىك. بۇل كۇندەرى ينديا حالقى، ونىڭ  ىشىندە دەلي جۇرتشىلىعى الدەبىر ۇلكەن  قۇرمەتتى مەرەكەگە ازىرلەنىپ جاتقانداي اسا زور قىيمىل، قوزعالىس، قۋانىش ۇستىندە ەكەن. قالا جۇرتشىلىعى مەن ينديا ۇكىمەتى وزدەرىنىڭ ارداقتى قوناقتارى، بۇل  ەكى ەلدىڭ اراسىندا بۇرىن بولماعان اسا ۇلكەن دوستىق ساپارمەن كەلە جاتقان  نيكولاي الەكساندروۆيچ بۋلگانين مەن نيكيتا سەرگەەۆيچ حرۋششەۆتى كۇتىپ الۋعا  ازىرلەنىپ جاتتى. ءبىز وسى ءبىر ازىرلىكتىڭ وزىنەن ينديا حالقىنىڭ سوۆەت وداعىنا، ونىڭ باسشىلارىنا دەگەن زور قۇرمەتىن  اڭعاردىق.

ەكى كۇن وتكەندە، 18 نويابر كۇنى بۇكىل  ينديا حالقىنىڭ وكىلدەرى، تاڭعاجايىپ ەرتەگىلەردەگى سىياقتى سۇلۋ تابيعاتى، نۇرىن مول توككەن ساۋلەلى كۇن، اسەم  بەزەنگەن قالا ءوزىنىڭ سىي قوناقتارىن قارسى  الدى. اەرودرومنان باستاپ بۇكىل قالانىڭ  كوشەلەرى قولدارىندا نەشە ءتۇرلى ەكپە گۇل شوقتارىن ۇستاعان حالىققا تولىپ كەتتى. مەيماندوس حالىق دوستىق نيەتپەن، دوستىق جۇرەكپەن كەلگەن. سوۆەت وكىمەتىنىڭ باسشىلارىنا اسا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى.

ينديا جەرىنىڭ تابيعاتى قانداي اسەم، جۇمساق، جىلى بولسا، كوكتەم كۇندەرىندەي  ۇنەمى گۇلگە ورانعان كوركەم بولسا، حالقى دا ن.ا.بۋلگانين مەن ن.س.حرۋششەۆتى سول ءبىر كوكتەمدەگى كوڭىلدىلىكپەن، جىلىلىقپەن، ينديا جەرىندەگى كۇن ساۋلەسىندەي اشىق جۇرەگىمەن قارسى الدى جانە بارلىق  مادەنيەتى، عىلىمى، ەسكەرتكىشتەرى، ونەركاسىبى، حالقىنىڭ بۇكىل ومىرىمەن تانىستىردى.

ەكى ۇلى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق، مادەني قارىم-قاتىناس باستالىپ قانا قويماي، بەكي ءتۇستى.

ينديا – ءوزىنىڭ ەرتە زاماننان كەلە  جاتقان ەسكى تاريحى، باي مادەنيەتى، ادەبيەتى، يسكۋسستۆوسى، ارحيتەكتۋراسى، «تادج-ماحول»، «ەلۋرا»، «قىزىل قورعان»، «كۋتىپ مۋنار»، «شار-مينار» سىياقتى تاماشا ەسكەرتكىشتەرى بار ەل. ونەرشىل حالىق ءوزىنىڭ شەبەرلىگىن ۇيلەردى، سارايلاردى، ەسكەرتكىشتەردى اسەمدەۋگە، ونى تاماشا ورنەكتى ويۋلار، جازۋلار، ءتۇرلى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرۋگە ارناعان. بيىكتىگى وتىز بەس قابات ۇيمەن تەڭەسەتىن «كۋتىپ مۋنار» مۇناراسى مەن «ا» دەپ اۋىزدان شىققان دىبىس ىشىندە ەكى مينۋتتاي كۇمبىرلەپ تۇراتىن، اق مراموردان سالىنعان «تادج-ماحال» ەڭبەكسۇيگىش حالىقتىڭ وشپەس ەسكەرتكىشى سىياقتى  كورىنەدى.

ينديا تابيعاتى ەرتەدە تاڭعاجايىپ ەرتەگىلەردە ايتىلاتىن قىيال سىياقتى. بيىك وسكەن، ءومىر بويى كوك جاپىراققا  ورانعان ءزاۋلىم اعاشتاردى، قالىڭ ورمانداردى، ادەيى اشەكەيلەپ تاستاعانداي حوش ءيىستى گۇلدەردى كورەسىڭ. ورماندا، جاسىل بەلدەردە وسكەن، ءۇي توبەلەرىندە، بيىك ۇيلەردىڭ بالكونداردا وسىرىلگەن گۇلدەردى كورگەندە، بۇكىل ەل گۇلگە ورانىپ تۇرعانداي بولادى. مىنە، وسىنداي سۇلۋ تابيعاتقا  قاراماستان ينديا جازۋشىسى كريشان  چاندر: ينديا تابيعاتى جاساي الماعان عاجاپ گۇلدى حالىقتىڭ ءوزى تاستان ويىپ  جاسادى، ول – تادج-ماحال! تابيعاتتىڭ  تادج-ماحال ۇقساس نارسەنى جاساۋى مۇمكىن بە ەكەن! – دەيدى.

تابيعات جاساي الماعان سۇلۋلىقتى  ادام عانا جاساي الادى. ينديا حالقى ءوزىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگى، ونەرپازدىعى، ىسكەرلىگى ارقاسىندا مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن  جاساعان. بۇلاردى حالقى اسا قۇرمەتتەپ  ۇستايدى، ماقتان ەتەدى.

ادەبيەت پەن  يسكۋسستۆو قاي حالىقتىڭ بولسا دا رۋحاني ازىعى، ماقتانىشى، ءوز  مۇراسى سانالادى. يندياداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالى­سىنىڭ جارشىسى بولعان اتاقتى  جازۋشىلار رابيندرات تاگور، بانكيما چاندرا چاتتەردجي، پرەم چاندتان باستاپ،  كازىرگى مۋلك رادج اناند، كريشان چاندر، ح. ابباس شىعارمالارىنا دەيىنگى ادەبيەت  حالىقتى بوستاندىققا، مادەنيەتكە، جارقىن بولاشاققا شاقىرعان پروگرەسشىل  يدەياعا تولى.

ينديادا ادەبيەتتەن كەيىن وسكەن ونەردىڭ  ءبىرى – كينويسكۋسستۆو. ينديا كارتينالارى ءوزىنىڭ قىزىقتىلىعىمەن، ارتيستەرىنىڭ  شەبەر ويىنىمەن، جۇرەككە جىلى تيەتىن  تاماشا مۋزىكاسىمەن، قولدان جاسالماي، تابيعاتتىڭ ءوز كورىنىستەرىنەن الىنعان باي  دەكوراتسياسىمەن تارتىمدى كورىنەدى.

بۇل ەلدە وپەرالىق، بالەتتىك، ەسترادالىق يسكۋسستۆونىڭ وركەندەۋى ويداعىداي  ەمەس، بىراق مۇنىڭ ەسەسىنە سونشا كوپ حالىقتىڭ ەكىدەن ءبىرى بي بيلەپ، ءان سالىپ  بەرە الادى.

ءبىز سوۆەت ارتيستەرى بۇل ەلگە بيشىلەردىڭ  بۇكىلينديالىق فەستي­ۆالى ءوتىپ جاتقان كەزدە باردىق.

ينديادا بي يسكۋسستۆوسىنىڭ وسكەنىن كوردىك. ولاردىڭ ءبيى وتە قىزۋ، جىگەرلى، كوڭىلدى بولادى ەكەن. بي ونەرىنەن حالىقتىڭ كوڭىل­دىلىگىن، قىزۋ قاندى، شىيراق جىگەرلىلىگىن اڭعارۋعا بولادى. بيگە  ءبي­شى­نىڭ قولى، اياعى عانا قاتىسىپ قويماي، بۇكىل دەنەسى، بەت ءپىشىنى، موي­نى، ءتىپتى قولدىڭ ءاربىر  ساۋساعى، اياقتارىنىڭ  جۇزىك سالعان ءار­بىر پاش­پايى قاتىسادى. بيدەگى وسى قىزۋلىق ليريكالىق سازبەن  ۇشتاسادى.

«سۋ باسىندا» دەگەن بيگە جەتى جىگىت،  جەتى قىز قاتىسادى. بۇل جەردە سۋ – ماحاببات ءشولىن باساتىن شيپالى  استاي  بەينەلەيدى دە، شولدەگەن جەتى جىگىت، قۇمىرامەن سۋ الىپ جاتقان جەتى قىزعا كەزدەسەدى. بي وسىلاردىڭ تۇسىنىسۋىمەن اياقتالادى. بيدەگى ءاربىر قىيمىل جەكە ءسوزدى، ويدى، قىيالدى بەينەلەيدى. «ەگىن جىيناۋ» دەگەن بيدەن حالىقتىڭ ەڭبەك سۇيگىشتىگىن  كورۋگە بولادى.

ينديا جەرىندەگى ورمانداردا جابايى  اڭدار كوپ. مىنە، وسى اڭ­داردان قورعانۋدى بەينەلەيتىن «اڭمەن ايقاس» دەگەن بيدە ادامنىڭ ەرلىگى، ونىڭ قانداي كۇشتى اڭنان  بولسا دا ايلاسىمەن ارتىق تۇسەتىندىگى  كورسەتىلەدى. وسى ءبيدىڭ اياعى جولبارىستى باعىندىرعان ادامنىڭ جەڭىسىمەن بىتەدى، مۇنىڭ ءوزى ەرجۇرەكتىلىكتى، باتىرلىقتى بەينەلەگەن جىگەرلى حالىقتىڭ تۇرمىسىنان  ماعلۇمات بەرەدى.

وسى بيلەردىڭ قاي-قايسىسىن بولسا دا، ەشقانداي قوسىمشا تۇسىنىكتى كەرەك ەتپەي-اق، اقاۋسىز ءتۇسىنىپ وتىرۋعا بولادى. دەمەك، ينديا بيلەرى ناعىز ومىردەن. حالىقتىڭ تۇرمىسىنان الىنعان. ءومىردى شىنايى بەينەلەي بىلگەن يسكۋسستۆو عانا ءارى تۇسىنىكتى، ءارى ءومىرلى بولماق.

تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا بولادى، ينديادا ءان سالىپ، بي بيلە­مەيتىن ادام كەمدە-كەم. ونداعىلار كوڭىلدى، ونەر سۇيگىش، ونەر ادامىن سىيلاعىش، ءاربىر ەلدىڭ ونەرىن، ءداستۇرىن قادىرلەيدى.

ينديا يسكۋسستۆوسىنىڭ كوپ ءتۇرى ءبىزدىڭ  تۋىسقان رەسپۋبليكالارىمىز – تاجىك، وزبەك يسكۋسستۆوسىنا ۇقسايدى، اسىرەسە،  ءانى مەن ءبيى – ۇندەس، ريتمدەس.

ءوزى ونەر جاساعان، ونەرپاز حالىق باسقا ەلدىڭ ونەرىن، يسكۋسستۆو­سىن كورۋگە، ۇيرەنۋگە قۇشتار. ينديا حالقى سوۆەت ارتيستەرىن قۋا­نىشپەن قارسى الدى.

دەليگە كەلگەننەن كەيىن ينديا جازۋشىسى ناگيبتەن حات الدىم. ول حاتىندا ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەندە مەنەن جازىپ العان «مارجان قىز» ءانىن ۇيرەنگەنىن، ونى تاعى دا تىڭداعىسى كەلە­تىنىن ايتىپتى. ول حاتىنىڭ سوڭىندا «سوۆەت ەلىندەگى ءاربىر ءۇيدىڭ تەرە­زەسىنەن ىشىنە تۇسكەن  كۇن ساۋلەسى بەيبىتشىلىك قۇسىنىڭ بەينەسى ارقىلى تۇسەدى» دەپتى. (ول مۇندا تەرەزەگە ۇستالعان تورداعى بەي­بىتشىلىك قۇسى – كوگەرشىننىڭ سۋرەتىن ايتىپ وتىر).

مەن ينديادا بولعان كونتسەرتتەردە  حالىق اندەرى «اقاۋكەرىم»، «جايدارمان»، «اح، سامارا قالاسى»، ە.گ. برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز قىيالى»، «پارتيا قايدا بولسا، جەڭىس سوندا»، ل.ءحاميديدىڭ «قازاق ءۆالسى»، ۆ.ب.بايقاداموۆتىڭ «دومبىرا» اندەرىن ورىندادىم. بۇل اندەردى ولار قۇمارتا تىڭدادى، سۇيسىنە قابىلدادى. اسىرەسە، دەليدەگى حالىقارالىق كورمەگە كەلگەن كوپ حالىق ورىستىڭ جانە قازاقتىڭ  حالىق اندەرىن ۇزاق قول سوعىپ، جىلى قارسى الدى. بىرەۋلەر بۇل اندەردىڭ كەيبىرىن سوۆەت وداعىندا بولعاندا كونتسەرتتەن  تىڭداپ، راديودان ەستىگەنىن ايتتى.

وسى كونتسەرتتە ينديانىڭ «جۇرەگىمدى ۇرلادىڭ» دەگەن حالىق ءانىن ورىندادىم. موسكۆادان دەليگە شىعار الدىندا اسىعىس  ۇيرەنگەن بۇل ءاندى حالىق قايتا-قايتا سۇراپ ايتقىزدى. ەندى ءبىر كونتسەرتتە ء«سىز بۇل ءاندى سالعاندا ينديانىڭ ۇلتتىق كوستيۋمىن كيىپ تۇرساڭىز، سونداي  جاراسار ەدى» دەپ، ۇستىمە تىڭداۋشىلار ينديا  ايەلدەرىنىڭ ۇلتتىق كوستيۋمىن اكەپ جاپتى.

– مىنە، ەندى ءسىز، وسى ءاندى سالىپ تۇرعاندا، ناعىز ينديانكا سىياق­­- ت­ى­س­ىز، –دەدى.

ينديانىڭ ءبىر جاس ءانشىسى چاندر مەنەن «جايدارمان»، «قىز قىيالى» اندەرىنىڭ تەكستەرىن جازىپ الىپ، مۋزىكاسىن ۇيرەندى. ول موسكۆادا بولاتىن بۇكىل دۇنيە ءجۇزى جاستارىنىڭ فەستيۆالىنە كەلگەندە وسى اندەردى ورىنداماق.

مەن وسى انشىگە:

– ءسىز دە ماعان ينديانىڭ ءانىن ۇيرەتىڭىز – دەدىم.

ول قۋانىپ كەتتى.

چاندر ماعان ءوز حالقىنىڭ سۇيىكتى اندەرىنىڭ ءبىرى — «الىستان كەلگەن قوناعىم» دەگەن حالىق ءانىن ۇيرەتتى. بۇل ءاندى وسى جىلعى رەپەرتۋارىما ەنگىزەمىن عوي دەپ ويلايمىن.

ينديا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ قىزى ينديرا گانديدىڭ ۇيىندە بولعان قوناقاسىدا كوزىنە كوزىلدىرىك كيگەن، تولىقشا كەلگەن، ورتا جاستارداعى ءبىر ايەل بولدى. وسى كىسى قوناقاسىنىڭ ورتا كەزىندە ماعان كەلىپ:

– قىزىم، سەنىڭ داۋىسىڭدى تاعى دا ءبىر ەستىگىم كەلىپ وتىر. قىيىن بولماسا ءبىر ءان سالىپ جىبەرسەڭىز! – دەدى.

– قىيىندىعى سول – بۇل جەردە سۇيەمەلدەيتىن مۋزىكالىق اسپاپ جوق قوي! – دەدىم مەن.

– دوستار الدىندا، سۇيەمەلدەۋسىز سالعاننىڭ ءوزى جاقسى بولادى! – دەدى ول.

مەن داستارحان ۇستىندە وتىرىپ، «جايدارمان» ءانىن سالدىم. ول كىسى قىينالسام دا، ءسوزىن قايتارماعانىما ريزا بولدى بىلەم، ءبىر شوق قىزىل روزا گ ۇلىن اكەلىپ قولىما ۇستاتتى. وسى گۇلدىڭ، دوستىق گ ۇلىنىڭ ءبىر جاپىراعى وقىپ جۇرگەن كىتابىمنىڭ اراسىندا ءالى ساقتاۋلى تۇر.

بۇل، ماعان ءان سالعىزىپ، گۇل ۇسىنعان دج. نەرۋدىڭ قارىنداسى، ينديانىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى رامەشۆاري نەرۋ ەدى.

ينديا جۇرتشىلىعى ورىس ءانشىسى ت.سوروكينانىڭ، ۋكراينا ءانشىسى ە.چاۆداردىڭ، وزبەك ءبيشىسى گ. ماۆاەۆانىڭ، اكروباتيكا شەبەرلەرى م.پتيتسين مەن ر. كالاچەۆا جانە اعايىندى ۆورونيندەردىڭ ونەرىن سۇيسىنە كوردى.

ەكى ەل اراسىنداعى ءان دوستىعى وسىلاي باستالدى.

ينديادا بولعان دوستىق كەزدەسۋدىڭ بىرىندە ءوز ەلىنىڭ اسا ۇلكەن قوعام قايراتكەرى، حالىقارالىق ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، دوكتور سايفۋددين كيتچلۋدى كوردىم. ول ءوزىن موسكۆا جۇرتشى­لى­عىنىڭ قالاي قارسى العانىن اڭگىمەلەدى.

– مەن وسى كۇنگە دەيىن موسكۆا حالقىنىڭ، عالىمدارى مەن جازۋشىلارىنىڭ مەنى قالايشا قۇرمەتتەپ قارسى العانىن ءتىل جەتكىزىپ ايتا المايمىن. قانداي مەيماندوس ەل دەسەڭىزشى، ءسىزدىڭ ەل!

– ءبىزدىڭ ەلىمىز سىزدەرمەن ەرتەدەن دوس، – دەدى س.كيتچلۋ. – وكتيابر رەۆوليۋتسياسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدى بوستاندىق الۋعا رۋحتاندىردى. بوستاندىققا ۇمتىلعان حالىقتى اعىلشىن يمپەرياليستەرى امريت­سارەدە جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتتى. دانىشپان لەنين وسى قىرعىن­دى ايىپتاعان ماقالا جازدى. ءبىز ونداعى ايتىلعان سوزدەردى جاتقا ايتا الامىز. وسى سىياقتى 1928 جىلى مادراستا سوۆەت ەلىنە قارسى ەشقانداي سوعىس اشپايمىز، سوعىس ءورتىن سالۋشىلارعا ەرمەيمىز دەگەن بەيبىتشىلىك حاتىن جولداعانبىز. ءبىزدىڭ دوستىعىمىز كازىر بۇرىنعىدان دا نىعايىپ كەتتى.

ينديا حالقى سوۆەت ادەبيەتىن ءسۇيىپ وقىيدى. ونداعى ستۋدەنتتەر، عالىمدار، اقىن-جازۋشىلار گوركيدى، ماياكوۆسكيدى، تيحونوۆتى، شولوحوۆتى، سۋركوۆتى، اۋەزوۆتى، مۇقانوۆتى، تۇرسىن-زادەنى جاقسى بىلەدى. دەلي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورىس ءتىلى فاكۋلتەتى سوۆەت ادەبيەتى مەن يسكۋسستۆوسىن ينديا حالقىنا تانىستىرۋدىڭ ۇلكەن ورتالىعى بولىپ وتىر.

زامانىمىزدىڭ ۇلى جازۋشىسى الەكسەي ماكسيموۆيچ گوركيدىڭ «انا» رومانى بويىنشا بەنگاليادا بۇدان ونداعان جىلدار بۇرىن پوستانوۆكا قويىلۋى كەزدەيسوق نارسە ەمەس. ينديانىڭ قوعام قاي­راتكەرى جۋرناليست سينح گوركيمەن يتاليادا كەزدەسكەنىن ايتتى. گوركي وعان كوپ كەڭەس بەرىپ، اقىل ايتقان. سينح ورىسشا جاقسى سويلەيدى.

ينديانىڭ بەلگىلى جازۋشىسى، «رەۆوليۋتسيا» اتتى روماننىڭ اۆتورى X.ا.ابباس سوۆەت ستسەناريسى پاپاۆامەن بىرىگىپ، XV عاسىرداعى ورىس ساياحاتشىسى، ينديا ەلىنە تۇڭعىش بارعان افاناسي نيكيتين تۋرالى كينوستسەناري جازىپ جاتىر.

موسكۆادا ينديانىڭ قولونەرى يسكۋسستۆوسىنىڭ تاماشا كورمەسى اشىلدى.

مىنە، مۇنىڭ ءبارى ەكى ۇلى مەملەكەتتىڭ – ينديا مەن سوۆەت وداعى اراسىنداعى دوستىقتىڭ بۇرىنعىدان دا نىعايا تۇسكەنىن كورسەتەدى. وسى دوستىق ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردا دا، سونداي-اق مادە­نيەت، يسكۋسستۆو، عىلىم-تەحنيكا جاعىنان دا نىعايىپ، ءوسىپ كەلەدى.

وسى شاعىن ماقالانى اياقتار الدىندا مەنىڭ چاندردىڭ ايتقان ءسوزىن ەسكە تۇسىرگىم كەلەدى. ول دوستىق تۋرالى ايتقاندا دۇنيەدەگى ەڭ بيىك تاۋ گيمالايدى ەسكە الدى.

– ءبىز كازىر «دۇنيە شاتىرى» اتانعان وسى تاۋدىڭ اسقارىنان اسىپ جاتقان دوستىق ۇندەرى، ينديا جەرىندە مەتاللۋرگيا زاۆودىن سالىپ جاتقان دوستىق كومەكتى، شىرقاي سالعان دوستىق اندەردى ەستيمىز، دەدى ول.

شىنىندا دا ەكى ۇلى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق بايلانىس، قارىم-قاتىناس ءۇشىن گيمالاي بۇرىنعىداي بيىك، بوگەت بولماي قالدى.

 

جازىپ العان س.باقبەرگەنوۆ

«سوتسياليستىك قازاقستان»، 1956 جىل، 12 اقپان

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار