بىردەن ايتۋ كەرەك, فرانتسيا قازاعى بەرلين يريشەۆ باستاعان كومانداعا –فرانتسياداعى قازاقتار قاۋىمداستىعىنا بۇل دەرەكتى ءفيلمدى دۇنيەگە اكەلۋ وڭايعا تۇسپەگەن. بىرىنشىدەن, اۆتورلىق قۇقىققا اسا قۇرمەتپەن قارايتىن ءارى اسا قۇنتتى ەۋروپا ەلدەرىندەگى ارحيۆتەردە ءومىرى بەيمالىمدەۋ ايگىلى مودەل تۋرالى دەرەكتەر جەتكىلىكتى بولعانىمەن, ونى قولعا ءتۇسىرۋ, ىزدەۋ, فيلم بارىسىندا پايدالانۋ ارزانعا دا وڭايعا دا تۇسپەگەنى انىق.
ەگەر ءبىر عانا فوتونى جاريالاۋ, پايدالانۋ قۇقىعى 500 ەۋرو, ول قاتىسقان ءسان كورسەتىلىمدەرىنىڭ بەينە-جازبالارى سەكۋندتارمەن باعالاناتىنىن ەسكەرسەك, بۇل شارۋانىڭ قۇنى قانشالىقتى ەكەنىن باعامدايسىز.
سونىمەن كۇللى ەۋروپاداعى ءسان الەمىنىڭ قىزعانىشى مەن قىزىعۋشىلىعىن قاتار تۋدىرعان جانە ءسان يندۋسترياسىندا ازيالىق كەلبەتىمەن جاڭا ستاندارتتار ەنگىزگەن, پاريج پوديۋمدارىندا جىلدار بويى سالتانات قۇرعان اللا ەلشىن كىم ەدى؟ كريستيان ديوردىڭ №1 مودەلى, كەيىن يۆ سەن لوراندى دا مويىنداتقان قۇمىرسقا بەل تۇلعانىڭ تاعدىرىندا تىلسىم وقيعالار عانا ەمەس, جۇمباق جايتتار دا ءالى جەتكىلىكتى.
اقيقاتىندا اللا يلچۋننىڭ ەۋروپادا ەشكىمگە ۇقسامايتىن مودەل عانا ەمەس, تۇلعا ەكەندىگىن كريستيان ديوردىڭ ءوزى دە مويىنداپ وتكەن عوي. اللا يىعىنا ىلگەن ءسان ۇلگىسىن ەرتەسىنە-اق ەليزابەت تەيلور, مارلەن ديتريح سىندى الەمدىك كينەماتورگرافيانىڭ ساڭلاقتارى, ءتىپتى ەۋروپا حانشايىمدارى كيىپ شىققانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
عاجايىپ جانە بارلىق كەزدە بويىندا ازداعان جۇمباعى, ءبىر قاراعاندى جالت ەتكىزەر قاسيەتى بار, بەلىنىڭ تابيعي جىڭىشكەلىگى 46 سم عانا بولعان اللا ەلشىننىڭ ءسان الەمىنە كەلۋىنىڭ ءوزى كەزدەيسوق, قىزىقتى وقيعا. اقيقاتىندا, ول بەتىنىڭ ءارى بار كەزدە ەۋروپانىڭ بۇكىل مودا تۋرالى جۋرنالدارىنىڭ مۇقاباسىنان تۇسپەگەن.
ءبىز وتكەن جىلى سىمباتىمەن عانا ەمەس, بەس ءتىل مەڭگەرگەن ينتەللەكتۋالدىعىمەن, ەرەك مىنەزىمەن دە ءپاريجدى باعىندىرعان قانداسىمىزعا قايتا ورالۋعا ءالى سەبەپ جەتكىلىكتى ەكەندىگىن دە جازعانبىز.
ويتكەنى وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەڭدەتەرلىك جاڭالىقتىڭ ءبىرى – «مۋزا DIOR. اللا يلچۋننىڭ تاريحى. قازاقتان شىعىپ, ءسان الەمىن مويىنداتقان» اتتى كىتاپ اۆتورى بەرلين يريشەۆپەن وتكەن كەزدەسۋ بولدى.
بۇل كىتاپ اللا يلچۋننىڭ ءومىرىن عانا ەمەس, بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دەرەكتەر مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى بارىنشا قامتىدى دەسەك تە, اۆتور ءالى دە مالىمەتتەر جەتكىلىكتى بولعاندىقتان, ونىڭ ءومىرى دەرەكتى, ءتىپتى كوركەم فيلمگە سۇرانىپ تۇرعانىن ايتقان بولاتىن.
اينالىپ كەلگەندە جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتكەن بەرلين يريشەۆتىڭ ءتۇسىرۋ توبى اللا ەلشىننىڭ تاعدىرىنا قاتىستى تولىق تاريحي ادىلەتتىلىك ورناتتى دەسە دە بولادى. فرانتسۋزدار اللا قۋانتحانقىزىنىڭ قازاق ەكەنىن مويىندادى, قىتاي حالقى تالاسقان جوق, ورىستار جيەنىمىز دەپ وتىر.
دەرەكتى ءفيلمنىڭ جابىق كورسەتىلىمىندە فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى باس كونسۋلى الەكس شاحتاحتينسكي دە اقيقاتقا جۇگىنىپ, اللا ەلشىننىڭ ءومىرى تۋرالى وزگە دە قىزىقتى دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. ال اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «اقجان ماشاني ءال-ءفارابيدى تاپسا, مەن سۇلتان بەيبارىستى, بەرلين كەنجەتاي ۇلى اللا ەلشىندى تاپتى» دەدى.
ارينە اللا ەلشىندى ءال-فارابي, سۇلتان بەيبارىس سىندى تۇلعالارمەن شەندەستىرە الماساق تا, الەمدىك دەڭگەيدە اتىن قالدىرعان ادام جانە قازاق بولىپ قالا بەرمەك. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك مودا تاريحىن ىندەتە زەرتتەگەن الەكساندر ۆاسيلەۆ تە «ەگەر بيلىكتەن قولداۋ تاپسا, اللانىڭ ەسىمى مەن بەينەسى قازاقستاندا ءبىر ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا سۇرانىپ تۇر» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتپاعان بولار؟! دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىنە جينالعان ايگىلى ادامداردىڭ وسى ماسەلەدەگى پىكىرلەرى ءبىر جەردە توعىسىپ, ارعى اتالارىمىز الەمدى باتىرلىعىمەن, ءبىلىم-عىلىممەن عانا ەمەس, مودانىڭ ەڭ جوعارى مىنبەرىنە دەيىن كوتەرىلگەن اللا ەلشىن سياقتى قىزدارىمەن دە مويىنداتقان دەسىپ جاتتى.
اماندىق بولسا, الداعى ۋاقىتتا اللا ەلشىن تۋرالى دەرەكتى فيلم ونىڭ تاعدىرىندا ءىز قالدىرعان فرانتسيادان باستاپ, قىتاي, رەسەي, اقش, ۇلىبريتانيا ەلدەرىنە ساپار شەگەدى.
وسىنىڭ ءبارى نەدەن باستالىپ ەدى؟ دەرەكتى فيلم مەن كىتاپ اۆتورى بەرلين يريشەۆ 1996 جىلدان بەرى فرانتسيا مەملەكەتىندە تۇرادى. بۇرىنعى ديپلوماتقا ءوز قانداسى جايلى كىتاپ جازۋ يدەياسى كۇتپەگەن جەردەن پايدا بولعانىن بۇعان دەيىن دە بايانداعانبىز. ول 2018 جىلدىڭ جازىندا پاريجدە قىدىرىپ ءجۇرىپ, اللا يلچۋننىڭ لەون تسەيتلين سالعان پورترەتىن كورىپ, ساتىپ الىپ قازاقتارعا ماقتانىشپەن كورسەتپەك بولادى. ارتىنشا 60-قا كەلگەندە عانا اكەسىنىڭ قازاق ەكەندىگىن مويىنداپ كەتكەن مودەل تۋرالى كىتاپ جازۋعا شەشىم قابىلدايدى.
اۆتور كىتاپتى جازۋ جانە دەرەكتەر جيناقتاۋ بارىسىندا ميستيكالىق وقيعالار مەن سايكەستىكتەردىڭ وتە كوپ بولعانىن ايتادى. بۇل دا بولسا ءسان الەمىندە «شىعىس مارجانى» اتانىپ, ەرەكشە جاراتىلىسىمەن ەۋروپانى وزىنە جالت قاراتقان قازاق قىزىنىڭ اۆتورعا ءارى قانداسىنا دەگەن تىلسىم قولداۋى بولسا كەرەك.
بەرلين كەنجەتاي ۇلى كىتاپ قۇراستىرىلىپ, دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ بىتكەنشە ءوزىن ءبىر تىلسىم جەتەكتەپ, ءبارىن ۇيلەستىرگەنى, بۇل دا بولسا ءبىز بىلمەيتىن قۇبىلىستار مەن «ارۋاق جەبەيدى» دەگەننىڭ بار ەكەنىن ايتىپ كەلەدى.
اقيقاتىنا كەلسەك, ومىردەن وتكەنشە «كريستيان ديوردىڭ قىتاي مودەلى» اتانعان اللا قۋانتحانقىزى ەلشىن پاتشالى رەسەي مەن قىتاي بىرىگىپ حاربيندە تەمىر جول سالىنىپ جاتقان كەزدە تۋىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە فرانتسيادا پارتيزاندىق ەتكەنىن, ودان كەيىن كريستيان ديوردىڭ №1 مودەلى بولعانى تاريحي دالەلدەرمەن دايەكتەلىپ كەلەدى.
ءالى دە اللا ەلشىن تۋرالى ىزدەنگەن توپتى ءارى ءتانتى ەتىپ, ءارى تاڭعالدىرعان دەرەكتەر كەزەگىمەن تابىلا بەرمەك. ەڭ باستىسى, ونىڭ جالعىز ۇلى مارك دە ديۋلمەن دە اناسىنىڭ قازاق قىزى ەكەندىگىن جوققا شىعارمايدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءالى ەسىن جيماعان الەمگە ايەلدىك نازىكتىكتى ورالتاۋعا ۇمتىلعان جاس كريستيان ديوردىڭ مۋزاسى تۋرالى 1949 جىلدان باستاپ ءارىسى اقش, فرانتسيا, انگليا, برازيليا, جاپونيا, ءتىپتى اۋستراليانىڭ بەلدى باسىلىمدارى جارىسا جازىپ, سۋرەتتەرىن تالاسا جاريالاعانى تاريحتان بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, اللا 1967 جىلى فرانتسيا ازاماتتىعىن العانعا دەيىن ەۋروپا ونى «قىتاي» دەپ ءبىلدى. ال ەندى مىنا دۇنيەدەن وزارىندا قازاق ەكەندىگىن مويىنداپ وتكەن مودەل ءالى دە تالاي جۇمباعىن وزىمەن الىپ كەتكەنى ءسوزسىز. ءبىز اللانىڭ ءومىرى تۋرالى وتكەن جىلى بارىنشا رەتىمەن بايانداپ شىققانبىز.
ماسەلەن, 1963 جىلى Women’s Wear Daily باسىلىمىنىڭ ءجۋرناليسى: «اللانى ءبارى ۇلكەن قوشەمەتپەن قارسى الدى. ونىڭ جۇمباق اۋراسى بۇكىل كورسەتىلىمدى ەرەكشە كۇيگە بولەپ كەتتى. عاجايىپ بەينەسى مەنى باۋراپ العانى سونشالىقتى, ۇستەلىمنەن ۇشىپ كەتە جازدادىم» دەپ جازادى.
ال اللا ەلشىن تۋرالى دەرەكتى فيلمدە ونىڭ كوزىن كورگەن كريستيان ديور مەن يۆ سەن لوران ءسان ۇيلەرىنىڭ بايىرعى قىزمەتكەرلەرى, دوستارى, تانىمال ونەرتانۋشىلار وتە قىزىقتى باياندايدى.
نە دەسەك تە, ەۋروپانىڭ مودا الەمىنە بولەك بولىپ كەلىپ, ەرەك بولىپ وتكەن اللا يلچۋن ءسان الەمىنىڭ قايتا تۋمايتىن تۇلعاسى تۋرالى اڭگىمە ءالى دە تابىلادى.
الماتى
