سۇحبات • 24 اقپان، 2020

جانسەيىت تۇيمەباەۆ: ىنتىماق ءۇشىن ىمىرا ماڭىزدى

297 رەتكورسەتىلدى

– جانسەيىت قانسەيىت ۇلى، جامبىل وب­­ل­ى­­سىنداعى وقيعا سالدارىن جويۋ جو­نىن­دەگى ۇكىمەت كوميسسياسىنىڭ قۇ­را­­مى­­مەن قورداي اۋدانىندا بولىپ قايت­­تىڭىز. ەل ىشىنە بارىپ بىلگەنىڭىزدى، كور­گەن-تۇيگەنىڭىزدى ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك...

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جەرگى­لىكتى حالىقپەن بىرقاتار كەزدەسۋ ۇيىم­داس­تى­رىلىپ، قورداي، ماسانچي، اۋقاتتى، سورتوبە ەلدى مەكەندەرىنىڭ جاعدايىمەن تا­نىس­­تىق. ەكى تاراپتى تىڭداي كەلە، كوپشى­لىكتىڭ ورتاق پىكىرىنەن كەيىن تۇرمىستىق جانجالدىڭ بىرنەشە سەبەبى انىقتالدى.

 

بىرىنشىدەن، دۇنگەن ەتنوسىنىڭ تىعىز قونىستانۋى، سوعان ارقا سۇيەگەن كەيبىر وكىلدەرىنىڭ زاڭ تالاپتارىن بەلدەن باسۋى، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن ۇساق-تۇيەكتەن باستالىپ، قالىپتى جاعدايعا اينالعان ادىلەتسىزدىكتەر جوعارى شەگىنە جەتكەن.

ەكىنشىدەن، جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە كەي­بىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تۇر­عىن­داردىڭ ارىز-شاعىمىنا قۇلاق اس­پاۋى، ءتيىستى زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالماۋى اراز­دىقتىڭ باستالۋىنا نەگىزگى سەبەپ بو­لىپ وتىر.

ۇشىنشىدەن، ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەر مەن ۇندەۋ اقپاراتتاردىڭ تاراۋى جانە وتقا ماي قۇيا تۇسۋشىلەر جاعدايدى ءتىپتى ۋ­شىقتىرىپ جىبەردى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋىن­داعان جاعدايدىڭ سەبەپتەرىن مۇقيات زەرتتەپ، كىنالىلەردى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جازالاۋ­دى تاپسىرا وتىرىپ: «ەگەر ءبىز كوپۇلتتى حالقىمىزدى بىرىكتىرىپ، تۇراق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتە الماساق، بۇگىندە ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كەلمەي، ەكونوميكا تۇرالاپ قالۋشى ەدى. ارينە مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە دە ءتيىستى مىن­دەت­تەر جۇكتەلگەن، بىراق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ، ەڭ الدىمەن، ءبىزدىڭ حالقى­مىزدىڭ مىندەتى»، دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ: «مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالعىرتتىعى سالدارىنان ارانداتۋشىلار قانتوگىس جاسادى. ولار جازالانادى»، دەپ كىنالىلەر انىقتالعاننان كەيىن ۇلتىنا قاراماي تەگىس جاۋاپقا تارتىلاتىنىن جەتكىزدى. قازىر تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە.

– ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستى ءبىر ماق­ساتقا جۇمىلدىرىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان تۇراق­تىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالدى؟

– ەڭ الدىمەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» پاراديگماسى وسى جولى ءوزى­نىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتتى. مەملەكەت باس­شىسى حابار جەتىسىمەن ماسەلەنى رەتتەۋ بو­يىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن ۇكىمەتتى بىر­­دەن ىسكە قوستى. ارنايى كوميسسيا قۇ­رىپ، سول كۇنى قورداي اۋدانىنا اتتاندىردى.

سول ۋاقىتتاعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى، قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ توراعالىق ەتكەن ۇكىمەت كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن­دا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ش.حاحازوۆ جانە «دۇنگەن قازاقستاندىق قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ا.ۆوينتسە جۇمىس ىستەدى. ەلىمىزدەگى بارلىق دوستىق ۇيلەرىندە ەتنومادەني بىر­لەس­تىك­تەردىڭ بەلسەندىلەرىمەن كەزدەسۋ­لەر ۇيىم­­داستىرىلدى. ماسانچي، اۋقات­تى، سور­توبە، بۇلار باتىر، بايتەرەك، قاراسۋ، قارا­كەمەر اۋىلدارىنداعى قازاق­تار مەن دۇنگەندەردىڭ قاتىسۋىمەن اقسا­قال­دار كەڭەسى قۇرىلىپ، قحا عىلىمي-ساراپ­ش­ىلىق توپتارى جاعدايدى تەرەڭىنەن زەر­دەلەۋ ماقساتىندا قورداي اۋدانىنا جىبەرىلدى. وقيعا سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋ ماق­ساتىندا ەتنو­مادەني بىرلەستىكتەردىڭ «جاقى­نىڭ­مەن بىرگە بول!» رەسپۋبليكالىق قايى­رىم­­دىلىق اكتسياسى باستالدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن وڭىر­لەردەگى قحا حاتشىلىقتارىنا جانە جەر­گى­لىكتى اكىمدىكتەرگە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ جونىندە مىندەتتەر جۇكتەلدى.

– قازاقستان پرەزيدەنتى Twitter پا­راق­­شاسىندا «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ءبىز­­دىڭ باستى بايلىعىمىز، ونى بۇزۋعا ەش­­كىم­نىڭ قۇقىعى جوق!» دەپ جازدى. قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى ءوز مالىم­دە­مە­سىندە «قىلمىس ۇلتقا بولىنبەيدى» دەگەن پىكىردى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ەكى حالىقتىڭ اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس بولىپ كەتپەۋىنىڭ تۇپكى سەبەپتەرى نەدە؟

– ەتنوس وكىلدەرى تىعىز ورنالاسقان بار­لىق ايماقتاعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تەز ارادا جۇزەگە اسىپ، ناتيجەسىن بەرە­تىن ارنايى باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك. ويتكەنى جيناقى قونىستانعان اۋىل­­دارداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىزدىڭ قوعام­عا كىرىگىپ، بىرىگىپ كەتۋى ءۇشىن كوپتەگەن كەدەر­گى­ كەزدەسەدى. ولار كوپ جاعدايدا ءوز انا تىل­دەرىندە ءبىلىم الادى، بۇل ءار ۇلتتىڭ ءوز سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ، ءتول تاريحىن بىلۋ­گە جاقسى بولعانىمەن، تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى بار. مەكتەپ بىتىرگەن ەتنوس جاستارى كوپ جاعدايدا قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا تۇسە المايدى، سول اۋىل­داردا قا­لىپ، جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىق­تى­رادى. بولماسا، ەگىستىكتەردە كۇنى-ءتۇنى بەل جازباي ەڭبەك ەتىپ، ساۋدا جاسايدى. شامالارى كەلگەندەرى جەكە كاسىپ يگەرۋگە كىرىسەدى. شارۋاسىن دوڭگەلەتكەندەرگە جالداناتىن تۇرمىسى تومەن قازاقتىڭ قىز-جىگىتتەرى. وسىدان كەيىن ولار وزدەرىن – زور ساناپ، قاراكوزدەر ءوز جەرىندە ءوزىن قور تۇتا باستايدى. الەۋمەتتىك قايشىلىقتار بىرتە-بىرتە داۋ-دامايعا، استامسۋعا الىپ كەلەدى. وسىعان دەيىنگى تۇرمىستىق توبەلەستەردىڭ بارلىعى وسىنداي تەڭسىزدىكتەردەن، كەدەيشىلىكتەن، جۇمىسسىزدىقتان تۋىنداعانىن كورەمىز.

دۇنگەن ەتنوسىنىڭ دا تۇرمىس-تىرشى­لىگى وسىعان سايادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەر­مەگەننەن كەيىن قوعامنان وقشاۋ­لانىپ، توماعا-تۇيىق كۇن كەشەدى. قىزدارىن جاس­تاي تۇرمىسقا بەرىپ، ۇلدارىن ەرتەرەك اياقتاندىرادى. اسكەرگە بارىپ، ازاماتتىق بورىشىن وتەيتىندەر سانى كوپ ەمەس.

حالىقپەن كەزدەسۋ بارىسىندا جاع­دايىن جاقسارتىپ، بيزنەسىن جولعا قويعان­دار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءتىل تابىسىپ، كەز كەلگەن ماسەلەنى تامىر-تانىستىقپەن شەشەتىنى ايتىلدى. ەمحانادا دا، مەيرامحانادا دا، ساۋدا ورىندارىندا دا قاراپايىم حالىققا جو­عارىدان قاراپ، زاڭدى بەلشەدەن باسۋ ەتەك جاي­عان. بۇل، ارينە قازاق اۋىلدارىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرادى، نارازىلىعىن ويا­­­تا­دى، نامىسىنا تيەدى. قازاق ازاماتتارى ارا­سىن­داعى جۇمىسسىزدىق، ءتيىستى ورىن­دارعا ءسو­زىن وتكىزە الماۋى، دەر كەزىندە ءتيىستى قول­داۋدىڭ بولماۋى – قايشىلىقتى كۇ­شەي­تە تۇسەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسىن­داي كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەسىپ، دەر كەزىن­دە جاۋاپقا تارتىپ، تارتىپكە شاقىرىپ وتى­ر­سا، جاعداي وسىنشالىق دەڭگەيگە جەتپەس ەدى.

دەگەنمەن، قانداي تۇسىنبەۋشىلىك، ادى­لەت­سىزدىك ورىن السىن، ونى رەتتەيتىن بىزدە ەڭ الدىمەن زاڭ بار. «تارتىپكە با­عىن­­­عان قۇل بولمايدى» دەيدى باۋىرجان مو­مىش­­­ ۇلى. ءتارتىپ بار جەردە، تاربيە بار. بى­رەۋ­گە جۇدىرىق الا جۇگىرىپ، ءۇيىن توناپ، كولى­­گىن قيراتىپ، اۋىلدى ورتەپ، استان-كەس­تەڭىن شىعارعاننان ماسەلە شەشىلمەيدى. تار­­تىپكە باعىنباي، زاڭدى اتتاپ ءوتۋدىڭ اقى­­رى وسىنداي وكىنىشكە اكەلىپ تىرەيتىنى بەلگىلى.

تاۋەلسىز ەل اتانىپ، ەگەمەندىككە قول جەت­­ك­ىز­گەنىمىزگە 30 جىلعا تاياپ قالدى. وسى ۋا­­قىت ىشىندە مەملەكەتتىك، ەلدىك ماسە­لەلەر شە­­شىمىن تاپتى، الەمگە تانىلدىق. تولە­رانت­ت­ىلىق تانىتىپ، ەلىمىزدى ۇلتارا­لىق كەلى­سىم مەن بىرلىكتىڭ مەكەنىنە اينال­دىر­دىق. ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماعان الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەردى بەيبىت جولمەن، قان­توگىس­­سىز، اۋىزبىرشىلىكتە بىرگە شەشۋىمىز قا­جەت. ءوزارا تۇسىنىستىك، سىيلاستىق، ءبىر-ءبىرى­­مىزدى قۇرمەتتەي ءبىلۋ عانا ءبىزدى وركە­نيەتكە جەتەلەيدى.

تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا قازاق­ستانداعى ەتنوستىق توپتار اراسىندا مەملەكەتكە تالاسۋ، جەردى باسىپ الۋ، ساياسي بيلىككە ۇمتىلۋ دەگەن سياقتى ۇلتارالىق قاقتىعىستار تىركەلگەن ەمەس.

دۇنگەن ەتنوسى ەلىمىزگە تۇراقتاعان 142 جىل ىشىندە تەرريتوريالىق تارتىسقا ءتۇسىپ، مەملەكەتتىڭ ىدىراۋىنا قاۋىپ توندىرمەدى. سوندىقتان تۇرمىستىق جانجالدار مەن بۇزا­قىلىق ارەكەتتەرگە «ۇلتارالىق قاق­ت­ىعىس» دەپ باعا بەرىپ، وشپەندىلىكتى ور­شىتۋگە بولمايدى.

تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاستاعى ازاماتتار­دىڭ ءومىرىن قيىپ، ەشكىم جەڭىسكە جەتكەن جوق، ەكى جاق بىردەي زارداپ شەكتى. وننان اسا شاڭىراق ورتاسىنا ءتۇستى، ايەل جەسىر، بالا جەتىم قالدى. وسىدان كىم ۇتتى، كىم ۇتىلدى، باعامداپ كورەيىك.

اتالارىمىز تاعدىر تالايىمەن جەرى­مىزگە كەلگەن بارلىق ۇلتقا كەڭپەيىل، جومارت كوڭىلىن كورسەتتى. ۇلى اباي­دىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي، باۋىرىم دەپ» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن ۇلتتىق قاعي­دات­قا اينالدىردى. ءبىز دە وسى جولدان اينىپ، مۇسىل­مانشىلىقتان كەتىپ، ادامگەر­شىلىكتەن اتتاماۋىمىز قاجەت.

ءوز كەزەگىندە قۇشاعىن اشىپ، باۋىرىنا باسقان قازاق حالقىنا العىس رەتىندە ءتىلىن ۇيرەنىپ، ۇلكەنىن سىيلاپ، كىشىسىن قۇرمەتتەپ ءجۇرۋدىڭ دە ەش قيىندىعى جوق.

ەلباسىمىز: «اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس، جاۋلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى، ەڭ قيىنى – ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا بارا الماۋ»، دەيدى. الداعى كۇنىمىزدى، جارقىن بولاشاعىمىزدى ويلاساق، سابىرعا جۇگىنىپ، ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا كەلۋ كەرەك.

– الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىر بىلدىرۋ­شىلەردىڭ باسىم بولىگى «قازاقستاندا قونىس تەپكەن دۇنگەن ەتنوسىنىڭ مەملەكەتكە تيگىزىپ جاتقان ناقتى پايداسى جوق» دەپ جازدى...

– الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ بىرقاتارى، كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن تانىمال ساراپشىلار، باق وكىل­دەرىنىڭ ءوزى جاعدايعا ءجىتى باعا بەرە المادى. ولاردىڭ دەنى «بۇل ۇلتارالىق قاقتى­عىس» دەگەن سارىننان ءارى اسپادى. ءتىپتى «دۇنگەندەردى شەكارا اسىرىپ قۋىپ تاستاۋ كەرەك، اسسامبلەيانى تاراتۋ كەرەك، قازاققا قارسى جۇمىس ىستەپ وتىر» دەگەندەر دە تابىلدى. ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭىنەن ءۇڭىلىپ، استارىن ايقىنداۋعا تىرىسپادى. بىرجاقتى قارالاۋدان تۇراتىن ايىپتاۋلار اقيقاتقا جەتكىزبەيتىنى انىق.

جەكەلەگەن ادامداردىڭ بۇزاقىلىق ارەكەتتەر ءۇشىن تۇتاس ءبىر ۇلت پەن اسسام­ب­لەيا­نىڭ ەڭبەگىن تاريحىمىزدان سىزىپ تاستاي المايمىز. سول سياقتى ەلىمىزدە تۇراتىن 70 مىڭ دۇنگەن حالقىنىڭ ەل دامۋىنا قوسىپ جاتقان ازدى-كوپتى ۇلەسىن مۇلدە جوققا شىعارىپ، بۇرا تارتۋعا بول­مايدى. اسسامبلەيا تاراپىنان جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن شارالارعا تاي­لى-تۇياعىمەن بەلسەنە قاتىسادى. ارىس وقي­عاسىندا دا شەت قالعان جوق. بىلتىرعى جىلى اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە جىبەرۋ ءۇشىن سورتوبە اۋىلىنداعى دۇنگەن ەتنوسى­نان 30 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قار­جى جينالدى. بۇدان بولەك، كوپ بالالى وتباسى­لارعا ۇيلەر سالىپ، ءوز كۇشتەرىمەن 4 بۇرعى قازىپ، اۋىزسۋ قۇبىرلارىن ورناتتى. يگى­لىگىن 1000 وتباسى كورىپ وتىر.

ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن 5 دۇنگەن توبى جۇمىس ىستەيدى. ماسانچي اۋىلىندا قازاق حالقىنا العىس رەتىندە ەسكەرتكىش ورناتىلعان.

– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قاۋىپسىز­دىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي جاع­داي­لاردى ۋشىقتىرماي، تۇراقتىلىقتى كۇشەيتۋدى ءتيىستى قۇرىلىمدارعا جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا تاپسىرا وتىرىپ، الايدا «اسسامبلەيانىڭ وكىلەتتى قۇقىعى جوق» ەكەنىن ايتتى. قحا قۇزىرەتى نەمەن شەكتەلەدى؟

– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ساياسي-قۇقىقتىق، ينستيتۋتسيونالدى-باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاستى، ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستار سالاسى بويىنشا ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق نەگىز جاساقتالدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىندا ەتنوسارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرىمەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى، الەۋمەتتىك سالاداعى مينيسترلىكتەر مەن ايماقتىق اكىمدىكتەر اينالىسادى.

1995 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسس­امبلەياسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جا­نىن­داعى كەڭەسشى ورگان رەتىندە قوعام­داعى كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى ساقتاۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگان­دارعا ناقتى ۇسىنىستارىن جاساپ، ەتنوس­ارا­لىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە اتسالىسادى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنا كوز جىبەرسەك، قازاق حالقىنىڭ سانى ەلۋ پايىزدان دا تومەن بولدى، حالىقتىڭ ءبىر بولىگى تاريحي وتاندارىنا قايتتى. سول ۋاقىتتا مىڭعا جۋىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ، جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن اسسامبلەيا قۇرۋ يدەياسى تۋىندادى. 25 جىل ىشىندە اسسامبلەيا ەتنوستاردى مادەني الماسۋلار شەڭبەرىندە بىرىكتىردى، ءتۇرلى مادەني-اعارتۋشىلىق، تانىمدىق شارالار ارقىلى حالىقتار دوستىعىن دارىپتەپ، نەگىزگى مىندەتىن اتقاردى. بىردە-ءبىر ەتنوس وقشاۋلانۋ ستراتەگياسىن تاڭداپ، ساياسي تالاپپەن شىققان ەمەس. بارلىعى دا ورتاق وتانىمىز – قازاقستان، ورتاق ماقسات، ءبىر مەملەكەتكە قىزمەت ەتەمىز دەپ كەلەدى. قازىرگى كۇنى دەموگرافيالىق احۋال وزگەردى، قازاقتىڭ سانى 70 پايىزدى قۇراپ وتىر.

وسى تۇستا ەلباسىنىڭ «تاريحىمىز ءبىزدى كوپۇلتتى ەل رەتىندە قالىپتاستىردى. بۇل ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز ەمەس، كەرىسىنشە ءبىزدى توماعا-تۇيىقتىقتان ساقتاپ تۇراتىن فاكتور. سولاي بولعاندىقتان، ءبىز بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن ورتاق ۇعىمنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسۋىمىز كەرەك. قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىن قازاق­ستان حالقى اسسسامبلەياسى دەپ وزگەرت­كەنىمىزدى قوعام تۇسىنىستىكپەن قابىل­داپ وتىر عوي. بىزدە حالىق بىرەۋ – قازاق­ستان حالقى. تۇپتەپ كەلگەندە، ءبىز وسى يدەو­لو­گيالىق قادامنىڭ قازاقتىڭ ۇلت رەتىن­دە ءارى قاراي نىعايۋىنا، ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىنىڭ جاي عانا قازاقستاندىق تۇرعىن ەمەس، ءدىلى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ قازاق­ستان­دىق رۋحتا قالىپتاسۋىنا بارىنشا ىق­پال ەتۋ جاعىن باستى نىسانا ەتىپ الۋى­مىز كەرەك. بۇل جولدا قازاق حالقىنىڭ الدىنا وزگە ەتنوستارعا ءوزىنىڭ رۋحاني قۇندى­لىق­­تارىن سىڭىرە وتىرىپ، تۇتاستاي ەلدىكتى قالىپ­تاستىرۋعا قاتىستى تاريحي ءرول جۇك­تەل­مەك» دەگەن ءسوزىن نازارعا العىم كەلەدى.

ەندەشە، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن قوعامنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ، ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ اسسامبلەيانىڭ عانا ەمەس – قازاقستاندى مەكەن ەتكەن بارلىق ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى بولۋى ءتيىس.

– ەلىمىزدەگى قوعامدىق بىرلىك پەن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر قايتالانباسىن دەسەك، ەندىگى جەردە قانداي تۇجىرىم جاسالۋى ءتيىس؟

– ەڭ الدىمەن ەتنوس وكىلدەرى تىعىز ورنالاسقان ايماقتارداعى احۋال جىل ون ەكى اي قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستالىپ، جانجالداردىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرىنە دەر كەزىندە نازار اۋدارىلىپ، ءتيىستى ورىندار شەشىم قابىلداپ وتىرۋى قاجەت.

شەكارامەن بايلانىسىپ جاتقان ايماقتارعا ارنايى تالداۋ توپتارىن ءجيى جىبەرىپ، جاعدايدى زەرتتەپ وتىرۋى دا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.

سونداي-اق اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى وكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ، ەتنوستار تىعىز قونىستانعان اۋماقتاردىڭ «قاۋىپتىلىك كارتاسىن» جاساۋدى كوپ ۇزاتپاي قولعا العانى ءتيىمدى بولماق. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىمەن جانە عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىمەن دە تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ، ەتنوس­ارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى بىرىڭ­عاي الەۋمەتتىك جانە ەتنومونيتورينگ جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ دا كۇن تارتىبىندە تالقى­لاناتىن ۋاقىت كەلدى.

قوردايداعى وقيعا جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ توتەنشە جاع­­دايدا جەدەل ارەكەت ەتۋگە دايىن ەمەس­تى­­گىن كورسەتتى. سول سەبەپتەن شيەلەنىستى جاع­­­داي قاۋپى تۋىنداعاندا ورتالىق جانە جەر­­­گىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءىس-قي­­­مىل الگوريتمى مەن كەشەندى جوسپارىن بەكى­­تۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ءبىز ءوز تا­را­­پى­­مىزدان ەتنوستار شوعىرلانعان شا­عىن جەر­­­لەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مەم­­لە­كەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن وقىتۋ سەمي­­نار­­­لارىن ۇيىمداستىرۋعا باسا نازار اۋدار­ماقپىز.

– جامبىلداعى جاعدايدان كەيىن ەت­نوس­­­تار­دىڭ ينتەگراتسياسى قىزۋ تال­قى­لان­­دى. قايتسەك ءبىر-بىرىمىزگە قۇرمەت­پەن قا­راپ، تاتۋلىعىمىزدى نىعايتا تۇسەمىز؟

– ەڭ الدىمەن، مەملەكەتتىلىك يدەياسىن بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتاۋ كەرەك. بوس داڭ­عويلىق، پوپۋليزم مەن اسىرەۇلتشىلدىق جانە جالعان ءپاتريوتيزمنىڭ قاۋىپ-قاتەرىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋ ارتىق ەتپەيدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىن مەملەكەتتىڭ قوعامداعى تۇراق­­تىلىق پەن كەلىسىم ساياساتىن جۇرتشى­لىققا تۇسىندىرۋگە جۇمىلدىرۋ قاجەت.

بۇعان قوسا، قازاققا ءبارى دۇشپان، ءبارى قاس، «وزگە ۇلتتاردان قاۋىپ ءتونىپ تۇر» دەي­تىن پوپۋليستىك كوزقاراسپەن كۇرەسۋ كەرەك.

جالعىز ءبىزدىڭ ەلىمىز عانا ەمەس، رەسەي، بولگاريا، باتىس ەۋروپادا دا تىعىز قونىس­تانعان ەتنوستار بار. ولاردا دا وسىنداي بۇزاقىلىق ارەكەتتەر بوي كورسەتىپ وتىرادى. 2005 جىلى رەسەيدە – كوندوپوگا وقيعا­سى، 2007 جىلى ارابتار ب ۇلىگى ورىن الدى، 2016 جىلى فرانتسيادان سىعاندار قۋىلىپ، بولگاريا مەن رۋمىنياعا قاشىپ كەلدى.

ءدال وسىنداي جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋىنا نە تۇرتكى بولاتىنىن ءدال بول­جاپ ايتۋ قيىن. دەگەنمەن رەسمي مالى­مەت­تەرگە سۇيە­نەتىن بولساق، ولاردىڭ دەنى كامەلەتكە تول­ماعان بالاعا، ايەلگە جاسال­عان زورلىق-زومبىلىق، ادام ءولتىرۋ سياقتى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە قارسىلىق رەتىندە باستالىپ، قوعامدىق دۇمپۋگە ۇلاسادى.

قازاقستان بويىنشا تۇركىستان وبلىسىندا تاجىكتەر، جامبىل وبلىسىندا دۇنگەن مەن كۇردتەر، الماتى وبلىسىندا ۇيعىر، كۇرد جانە تۇرىك مەسحەدتەرى، الما­تى قالاسىنىڭ «زاريا ۆوستوك» شاعىن اۋدانىندا دۇنگەن مەن كۇردتەر تىعىز ورنا­لا­سقان. ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى تىعىز تۇرىپ جاتقان اۋماقتاردىڭ الەۋمەتتىك، ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە اسسام­­بلەيانىڭ قۇزىرەتى جەتپەيدى، بۇل الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق سالالار مەن بىلىمگە، مادە­نيەتكە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە اتقارىلاتىن جان-جاقتى، كەشەندى جۇمىس.

– مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ وت­كەن اپتادا ءسىزدى قابىلداپ، جامبىل وب­لى­­سىن­داعى دۇنگەن قاۋىمىنىڭ جەر­­گىلىكتى قازاق قاۋىمداستىعىمەن ارالاسۋى­نا، قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىنە ءمان بەرۋدى تاپسىردى...

– دوستىق ۇيلەرىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ بويىنشا كۋرستار اشۋ، ەتنوستارعا ارنالعان ءتىل ۇيرەتۋ ادىستەمەسىن جاساقتاۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمىزدى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزەتىن بولامىز.

اسسامبلەيا ءوز جۇمىسىندا قازاق قوعا­مى­­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ۇنەمى ەسكەرىپ كە­لەدى. ياعني مەملەكەتتىڭ يەسى – قازاق ەكەن­­ىن، بارلىق ەتنوستار قازاق ۇلتىنىڭ توڭى­رە­­گىندە توپتاساتىنىن، مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ – قازاق ءتىلى ەكەنىن ەستەن شىعارعان ەمەس، وسى باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بە­رەدى. وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىن «قازاق­تانۋ» باعدارلاماسى بار. وزگە ۇلت وكىل­­دەرى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن، ءتىلى مەن تاري­­حىن، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن، تۇر­مىس-جاع­دايىن ۇيرەتۋگە ارنالعان. سونى­مەن قاتار وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن ۇي­رە­­تۋگە باعىتتالعان «مامىلە»، «مىڭ بالا» باع­­دار­لاماسى جۇمىس ىستەيدى. وزگە ەتنوس وكىل­دەرى اراسىندا جىلىنا ءبىر رەت قازاق ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنىن تەكسە­رۋ ءۇشىن جالپىحالىقتىق ديكتانت ۇيىمداستىرىلادى.

وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» رەسپۋبليكالىق فورۋمى قولعا الىندى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قاتىسقان رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى شارا تەك قانا قازاق تىلىندە ءوتتى. قازاق تىلىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ، وزەكتى ماسەلەلەر كوتەردى. ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ، « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» چەللەندجىن جاريالادى. ورىس، ۋكراين، نەمىس، پولياك، دۇنگەن، كورەي ۇلتى وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى اڭگىمەلەرىن تىڭداي وتىرىپ، نيەت بولسا، ءتىل ۇيرەنۋگە ەشقانداي كەدەرگى جوق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.

ءتىل فورۋمى الماتى، تاراز، شىمكەنت قالالارىندا جالعاسىن تاپتى، ءارى قاراي بارلىق ايماقتا قولعا الىناتىن بولادى.

ءتۇرلى حالىقتاردىڭ باسىن قوسىپ، ىن­تى­ماققا ۇندەيتىن رۋحاني شارالاردىڭ ەلدى ەتەنە ارالاستىرۋعا، بىرىكتىرۋگە تيگىزەر پاي­­داسى كوپ. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بىلتىرعى ارىس وقيعاسىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ناعىز باۋىر­مالدىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ەكى كۇن ىشىندە 51 ملن تەڭگە جيناپ، زارداپ شەك­كەن­دەرگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قول­ۇشىن سوزدى. جالپى، وسى وقيعا كەزىندە ەتنوس وكىلدەرى 156 ملن قاراجات اۋدارىپ، 200 تون­ناعا جۋىق گۋمانيتارلىق كومەك جو­­­نەلت­­تى. «مەكتەپكە جول» رەسپۋبليكالىق اك­­­تسيا­سى اياسىندا از قامتىلعان جانە كوپ با­لا­­­لى وتباسىنان شىققان، سونداي-اق اتا-انا قام­­­قور­­لىعىنان ايىرىلعان 46 مىڭ وقۋ­­­­­­شى­عا 514 ميلليوننان اسا تەڭگەنىڭ كو­مە­­­­گىن كور­سەتتى. جالپى، اسسامبلەيا وت­كەن جى­­­ل­ى مىڭ­عا جۋىق قايىرىمدىلىق شارا ۇيىم­­­­داس­­تىردى، قايىرىمدىلىقتان تۇسكەن جال­­­پى قا­را­جات مولشەرى 4،5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى، تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن قانداي دا ءبىر سىناققا قارا­­ماستان، ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعاي­تۋ جو­لىن­داعى جاسامپاز ىستەرىمىزدى جالعاس­تىرا بەرمەكپىز. بارشا قازاقستاندىقتىڭ جۇمعان جۇدىرىقتاي بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىز المايتىن اسۋ، ءبىز جەڭبەيتىن كەدەرگى بولمايدى» دەگەن ءسوزى بار.

اسسامبلەيانىڭ ەتنو-مادەني بىرلەستىك­تەرى، قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى، انالار كە­ڭەسى، جۋرناليستەر كلۋبى، جاستار ۇيىم­دا­رى، مەدياتسيا كەڭەسىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن ار­نايى قاراجات بولىنبەيدى. قۇرى­لىم­داردىڭ بارلىعى قوعامدىق نەگىزدە ورتاق وتانى­مىزعا دەگەن شەكسىز پاتريوتتىق سەزىم­مەن جۇمىس ىستەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.

بۇل شيرەك عاسىرداعى اسسامبلەيانىڭ جۇرگىزگەن ءتيىمدى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلدى بىرتۇتاستىققا شاقىرۋدان جاڭىلعان ەمەس، ءارى قاراي دا وسى باعىتتا ءوز مىندەتىن اتقارا بەرەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

جولدىباي بازار،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار