بىرىنشىدەن, دۇنگەن ەتنوسىنىڭ تىعىز قونىستانۋى, سوعان ارقا سۇيەگەن كەيبىر وكىلدەرىنىڭ زاڭ تالاپتارىن بەلدەن باسۋى, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن ۇساق-تۇيەكتەن باستالىپ, قالىپتى جاعدايعا اينالعان ادىلەتسىزدىكتەر جوعارى شەگىنە جەتكەن.
ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمىنا قۇلاق اسپاۋى, ءتيىستى زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالماۋى ارازدىقتىڭ باستالۋىنا نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەر مەن ۇندەۋ اقپاراتتاردىڭ تاراۋى جانە وتقا ماي قۇيا تۇسۋشىلەر جاعدايدى ءتىپتى ۋشىقتىرىپ جىبەردى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋىنداعان جاعدايدىڭ سەبەپتەرىن مۇقيات زەرتتەپ, كىنالىلەردى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جازالاۋدى تاپسىرا وتىرىپ: «ەگەر ءبىز كوپۇلتتى حالقىمىزدى بىرىكتىرىپ, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە الماساق, بۇگىندە ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كەلمەي, ەكونوميكا تۇرالاپ قالۋشى ەدى. ارينە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە دە ءتيىستى مىندەتتەر جۇكتەلگەن, بىراق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مىندەتى», دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ: «مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالعىرتتىعى سالدارىنان ارانداتۋشىلار قانتوگىس جاسادى. ولار جازالانادى», دەپ كىنالىلەر انىقتالعاننان كەيىن ۇلتىنا قاراماي تەگىس جاۋاپقا تارتىلاتىنىن جەتكىزدى. قازىر تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە.
– ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالدى؟
– ەڭ الدىمەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» پاراديگماسى وسى جولى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى حابار جەتىسىمەن ماسەلەنى رەتتەۋ بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن ۇكىمەتتى بىردەن ىسكە قوستى. ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, سول كۇنى قورداي اۋدانىنا اتتاندىردى.
سول ۋاقىتتاعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ توراعالىق ەتكەن ۇكىمەت كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ش.حاحازوۆ جانە «دۇنگەن قازاقستاندىق قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ا.ۆوينتسە جۇمىس ىستەدى. ەلىمىزدەگى بارلىق دوستىق ۇيلەرىندە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ بەلسەندىلەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. ماسانچي, اۋقاتتى, سورتوبە, بۇلار باتىر, بايتەرەك, قاراسۋ, قاراكەمەر اۋىلدارىنداعى قازاقتار مەن دۇنگەندەردىڭ قاتىسۋىمەن اقساقالدار كەڭەسى قۇرىلىپ, قحا عىلىمي-ساراپشىلىق توپتارى جاعدايدى تەرەڭىنەن زەردەلەۋ ماقساتىندا قورداي اۋدانىنا جىبەرىلدى. وقيعا سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ «جاقىنىڭمەن بىرگە بول!» رەسپۋبليكالىق قايىرىمدىلىق اكتسياسى باستالدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن وڭىرلەردەگى قحا حاتشىلىقتارىنا جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ جونىندە مىندەتتەر جۇكتەلدى.
– قازاقستان پرەزيدەنتى Twitter پاراقشاسىندا «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز, ونى بۇزۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق!» دەپ جازدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوز مالىمدەمەسىندە «قىلمىس ۇلتقا بولىنبەيدى» دەگەن پىكىردى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ەكى حالىقتىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتپەۋىنىڭ تۇپكى سەبەپتەرى نەدە؟
– ەتنوس وكىلدەرى تىعىز ورنالاسقان بارلىق ايماقتاعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تەز ارادا جۇزەگە اسىپ, ناتيجەسىن بەرەتىن ارنايى باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك. ويتكەنى جيناقى قونىستانعان اۋىلدارداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىزدىڭ قوعامعا كىرىگىپ, بىرىگىپ كەتۋى ءۇشىن كوپتەگەن كەدەرگى كەزدەسەدى. ولار كوپ جاعدايدا ءوز انا تىلدەرىندە ءبىلىم الادى, بۇل ءار ۇلتتىڭ ءوز سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ءتول تاريحىن بىلۋگە جاقسى بولعانىمەن, تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى بار. مەكتەپ بىتىرگەن ەتنوس جاستارى كوپ جاعدايدا قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسە المايدى, سول اۋىلداردا قالىپ, جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىقتىرادى. بولماسا, ەگىستىكتەردە كۇنى-ءتۇنى بەل جازباي ەڭبەك ەتىپ, ساۋدا جاسايدى. شامالارى كەلگەندەرى جەكە كاسىپ يگەرۋگە كىرىسەدى. شارۋاسىن دوڭگەلەتكەندەرگە جالداناتىن تۇرمىسى تومەن قازاقتىڭ قىز-جىگىتتەرى. وسىدان كەيىن ولار وزدەرىن – زور ساناپ, قاراكوزدەر ءوز جەرىندە ءوزىن قور تۇتا باستايدى. الەۋمەتتىك قايشىلىقتار بىرتە-بىرتە داۋ-دامايعا, استامسۋعا الىپ كەلەدى. وسىعان دەيىنگى تۇرمىستىق توبەلەستەردىڭ بارلىعى وسىنداي تەڭسىزدىكتەردەن, كەدەيشىلىكتەن, جۇمىسسىزدىقتان تۋىنداعانىن كورەمىز.
دۇنگەن ەتنوسىنىڭ دا تۇرمىس-تىرشىلىگى وسىعان سايادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرمەگەننەن كەيىن قوعامنان وقشاۋلانىپ, توماعا-تۇيىق كۇن كەشەدى. قىزدارىن جاستاي تۇرمىسقا بەرىپ, ۇلدارىن ەرتەرەك اياقتاندىرادى. اسكەرگە بارىپ, ازاماتتىق بورىشىن وتەيتىندەر سانى كوپ ەمەس.
حالىقپەن كەزدەسۋ بارىسىندا جاعدايىن جاقسارتىپ, بيزنەسىن جولعا قويعاندار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءتىل تابىسىپ, كەز كەلگەن ماسەلەنى تامىر-تانىستىقپەن شەشەتىنى ايتىلدى. ەمحانادا دا, مەيرامحانادا دا, ساۋدا ورىندارىندا دا قاراپايىم حالىققا جوعارىدان قاراپ, زاڭدى بەلشەدەن باسۋ ەتەك جايعان. بۇل, ارينە قازاق اۋىلدارىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرادى, نارازىلىعىن وياتادى, نامىسىنا تيەدى. قازاق ازاماتتارى اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق, ءتيىستى ورىندارعا ءسوزىن وتكىزە الماۋى, دەر كەزىندە ءتيىستى قولداۋدىڭ بولماۋى – قايشىلىقتى كۇشەيتە تۇسەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەسىپ, دەر كەزىندە جاۋاپقا تارتىپ, تارتىپكە شاقىرىپ وتىرسا, جاعداي وسىنشالىق دەڭگەيگە جەتپەس ەدى.
دەگەنمەن, قانداي تۇسىنبەۋشىلىك, ادىلەتسىزدىك ورىن السىن, ونى رەتتەيتىن بىزدە ەڭ الدىمەن زاڭ بار. «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەيدى باۋىرجان مومىش ۇلى. ءتارتىپ بار جەردە, تاربيە بار. بىرەۋگە جۇدىرىق الا جۇگىرىپ, ءۇيىن توناپ, كولىگىن قيراتىپ, اۋىلدى ورتەپ, استان-كەستەڭىن شىعارعاننان ماسەلە شەشىلمەيدى. تارتىپكە باعىنباي, زاڭدى اتتاپ ءوتۋدىڭ اقىرى وسىنداي وكىنىشكە اكەلىپ تىرەيتىنى بەلگىلى.
تاۋەلسىز ەل اتانىپ, ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەنىمىزگە 30 جىلعا تاياپ قالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتتىك, ەلدىك ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى, الەمگە تانىلدىق. تولەرانتتىلىق تانىتىپ, ەلىمىزدى ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ مەكەنىنە اينالدىردىق. ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى بەيبىت جولمەن, قانتوگىسسىز, اۋىزبىرشىلىكتە بىرگە شەشۋىمىز قاجەت. ءوزارا تۇسىنىستىك, سىيلاستىق, ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇرمەتتەي ءبىلۋ عانا ءبىزدى وركەنيەتكە جەتەلەيدى.
تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا قازاقستانداعى ەتنوستىق توپتار اراسىندا مەملەكەتكە تالاسۋ, جەردى باسىپ الۋ, ساياسي بيلىككە ۇمتىلۋ دەگەن سياقتى ۇلتارالىق قاقتىعىستار تىركەلگەن ەمەس.
دۇنگەن ەتنوسى ەلىمىزگە تۇراقتاعان 142 جىل ىشىندە تەرريتوريالىق تارتىسقا ءتۇسىپ, مەملەكەتتىڭ ىدىراۋىنا قاۋىپ توندىرمەدى. سوندىقتان تۇرمىستىق جانجالدار مەن بۇزاقىلىق ارەكەتتەرگە «ۇلتارالىق قاقتىعىس» دەپ باعا بەرىپ, وشپەندىلىكتى ورشىتۋگە بولمايدى.
تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاستاعى ازاماتتاردىڭ ءومىرىن قيىپ, ەشكىم جەڭىسكە جەتكەن جوق, ەكى جاق بىردەي زارداپ شەكتى. وننان اسا شاڭىراق ورتاسىنا ءتۇستى, ايەل جەسىر, بالا جەتىم قالدى. وسىدان كىم ۇتتى, كىم ۇتىلدى, باعامداپ كورەيىك.
اتالارىمىز تاعدىر تالايىمەن جەرىمىزگە كەلگەن بارلىق ۇلتقا كەڭپەيىل, جومارت كوڭىلىن كورسەتتى. ۇلى ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن ۇلتتىق قاعيداتقا اينالدىردى. ءبىز دە وسى جولدان اينىپ, مۇسىلمانشىلىقتان كەتىپ, ادامگەرشىلىكتەن اتتاماۋىمىز قاجەت.
ءوز كەزەگىندە قۇشاعىن اشىپ, باۋىرىنا باسقان قازاق حالقىنا العىس رەتىندە ءتىلىن ۇيرەنىپ, ۇلكەنىن سىيلاپ, كىشىسىن قۇرمەتتەپ ءجۇرۋدىڭ دە ەش قيىندىعى جوق.
ەلباسىمىز: «اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس, جاۋلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى, ەڭ قيىنى – ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا بارا الماۋ», دەيدى. الداعى كۇنىمىزدى, جارقىن بولاشاعىمىزدى ويلاساق, سابىرعا جۇگىنىپ, ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا كەلۋ كەرەك.
– الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى «قازاقستاندا قونىس تەپكەن دۇنگەن ەتنوسىنىڭ مەملەكەتكە تيگىزىپ جاتقان ناقتى پايداسى جوق» دەپ جازدى...
– الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ بىرقاتارى, كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن تانىمال ساراپشىلار, باق وكىلدەرىنىڭ ءوزى جاعدايعا ءجىتى باعا بەرە المادى. ولاردىڭ دەنى «بۇل ۇلتارالىق قاقتىعىس» دەگەن سارىننان ءارى اسپادى. ءتىپتى «دۇنگەندەردى شەكارا اسىرىپ قۋىپ تاستاۋ كەرەك, اسسامبلەيانى تاراتۋ كەرەك, قازاققا قارسى جۇمىس ىستەپ وتىر» دەگەندەر دە تابىلدى. ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭىنەن ءۇڭىلىپ, استارىن ايقىنداۋعا تىرىسپادى. بىرجاقتى قارالاۋدان تۇراتىن ايىپتاۋلار اقيقاتقا جەتكىزبەيتىنى انىق.
جەكەلەگەن ادامداردىڭ بۇزاقىلىق ارەكەتتەر ءۇشىن تۇتاس ءبىر ۇلت پەن اسسامبلەيانىڭ ەڭبەگىن تاريحىمىزدان سىزىپ تاستاي المايمىز. سول سياقتى ەلىمىزدە تۇراتىن 70 مىڭ دۇنگەن حالقىنىڭ ەل دامۋىنا قوسىپ جاتقان ازدى-كوپتى ۇلەسىن مۇلدە جوققا شىعارىپ, بۇرا تارتۋعا بولمايدى. اسسامبلەيا تاراپىنان جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن شارالارعا تايلى-تۇياعىمەن بەلسەنە قاتىسادى. ارىس وقيعاسىندا دا شەت قالعان جوق. بىلتىرعى جىلى اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە جىبەرۋ ءۇشىن سورتوبە اۋىلىنداعى دۇنگەن ەتنوسىنان 30 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى جينالدى. بۇدان بولەك, كوپ بالالى وتباسىلارعا ۇيلەر سالىپ, ءوز كۇشتەرىمەن 4 بۇرعى قازىپ, اۋىزسۋ قۇبىرلارىن ورناتتى. يگىلىگىن 1000 وتباسى كورىپ وتىر.
ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن 5 دۇنگەن توبى جۇمىس ىستەيدى. ماسانچي اۋىلىندا قازاق حالقىنا العىس رەتىندە ەسكەرتكىش ورناتىلعان.
– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي جاعدايلاردى ۋشىقتىرماي, تۇراقتىلىقتى كۇشەيتۋدى ءتيىستى قۇرىلىمدارعا جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا تاپسىرا وتىرىپ, الايدا «اسسامبلەيانىڭ وكىلەتتى قۇقىعى جوق» ەكەنىن ايتتى. قحا قۇزىرەتى نەمەن شەكتەلەدى؟
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ساياسي-قۇقىقتىق, ينستيتۋتسيونالدى-باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاستى, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستار سالاسى بويىنشا ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق نەگىز جاساقتالدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىندا ەتنوسارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرىمەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى, الەۋمەتتىك سالاداعى مينيسترلىكتەر مەن ايماقتىق اكىمدىكتەر اينالىسادى.
1995 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنداعى كەڭەسشى ورگان رەتىندە قوعامداعى كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ناقتى ۇسىنىستارىن جاساپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە اتسالىسادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنا كوز جىبەرسەك, قازاق حالقىنىڭ سانى ەلۋ پايىزدان دا تومەن بولدى, حالىقتىڭ ءبىر بولىگى تاريحي وتاندارىنا قايتتى. سول ۋاقىتتا مىڭعا جۋىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن اسسامبلەيا قۇرۋ يدەياسى تۋىندادى. 25 جىل ىشىندە اسسامبلەيا ەتنوستاردى مادەني الماسۋلار شەڭبەرىندە بىرىكتىردى, ءتۇرلى مادەني-اعارتۋشىلىق, تانىمدىق شارالار ارقىلى حالىقتار دوستىعىن دارىپتەپ, نەگىزگى مىندەتىن اتقاردى. بىردە-ءبىر ەتنوس وقشاۋلانۋ ستراتەگياسىن تاڭداپ, ساياسي تالاپپەن شىققان ەمەس. بارلىعى دا ورتاق وتانىمىز – قازاقستان, ورتاق ماقسات, ءبىر مەملەكەتكە قىزمەت ەتەمىز دەپ كەلەدى. قازىرگى كۇنى دەموگرافيالىق احۋال وزگەردى, قازاقتىڭ سانى 70 پايىزدى قۇراپ وتىر.
وسى تۇستا ەلباسىنىڭ «تاريحىمىز ءبىزدى كوپۇلتتى ەل رەتىندە قالىپتاستىردى. بۇل ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز ەمەس, كەرىسىنشە ءبىزدى توماعا-تۇيىقتىقتان ساقتاپ تۇراتىن فاكتور. سولاي بولعاندىقتان, ءبىز بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن ورتاق ۇعىمنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسۋىمىز كەرەك. قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىن قازاقستان حالقى اسسسامبلەياسى دەپ وزگەرتكەنىمىزدى قوعام تۇسىنىستىكپەن قابىلداپ وتىر عوي. بىزدە حالىق بىرەۋ – قازاقستان حالقى. تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىز وسى يدەولوگيالىق قادامنىڭ قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە ءارى قاراي نىعايۋىنا, ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىنىڭ جاي عانا قازاقستاندىق تۇرعىن ەمەس, ءدىلى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ قازاقستاندىق رۋحتا قالىپتاسۋىنا بارىنشا ىقپال ەتۋ جاعىن باستى نىسانا ەتىپ الۋىمىز كەرەك. بۇل جولدا قازاق حالقىنىڭ الدىنا وزگە ەتنوستارعا ءوزىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن سىڭىرە وتىرىپ, تۇتاستاي ەلدىكتى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى تاريحي ءرول جۇكتەلمەك» دەگەن ءسوزىن نازارعا العىم كەلەدى.
ەندەشە, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن قوعامنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ, ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ اسسامبلەيانىڭ عانا ەمەس – قازاقستاندى مەكەن ەتكەن بارلىق ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى بولۋى ءتيىس.
– ەلىمىزدەگى قوعامدىق بىرلىك پەن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر قايتالانباسىن دەسەك, ەندىگى جەردە قانداي تۇجىرىم جاسالۋى ءتيىس؟
– ەڭ الدىمەن ەتنوس وكىلدەرى تىعىز ورنالاسقان ايماقتارداعى احۋال جىل ون ەكى اي قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستالىپ, جانجالداردىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرىنە دەر كەزىندە نازار اۋدارىلىپ, ءتيىستى ورىندار شەشىم قابىلداپ وتىرۋى قاجەت.
شەكارامەن بايلانىسىپ جاتقان ايماقتارعا ارنايى تالداۋ توپتارىن ءجيى جىبەرىپ, جاعدايدى زەرتتەپ وتىرۋى دا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.
سونداي-اق اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى وكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ەتنوستار تىعىز قونىستانعان اۋماقتاردىڭ «قاۋىپتىلىك كارتاسىن» جاساۋدى كوپ ۇزاتپاي قولعا العانى ءتيىمدى بولماق. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىمەن جانە عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىمەن دە تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى بىرىڭعاي الەۋمەتتىك جانە ەتنومونيتورينگ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ دا كۇن تارتىبىندە تالقىلاناتىن ۋاقىت كەلدى.
قوردايداعى وقيعا جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ توتەنشە جاعدايدا جەدەل ارەكەت ەتۋگە دايىن ەمەستىگىن كورسەتتى. سول سەبەپتەن شيەلەنىستى جاعداي قاۋپى تۋىنداعاندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءىس-قيمىل الگوريتمى مەن كەشەندى جوسپارىن بەكىتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ەتنوستار شوعىرلانعان شاعىن جەرلەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋعا باسا نازار اۋدارماقپىز.
– جامبىلداعى جاعدايدان كەيىن ەتنوستاردىڭ ينتەگراتسياسى قىزۋ تالقىلاندى. قايتسەك ءبىر-بىرىمىزگە قۇرمەتپەن قاراپ, تاتۋلىعىمىزدى نىعايتا تۇسەمىز؟
– ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىلىك يدەياسىن بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتاۋ كەرەك. بوس داڭعويلىق, پوپۋليزم مەن اسىرەۇلتشىلدىق جانە جالعان ءپاتريوتيزمنىڭ قاۋىپ-قاتەرىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋ ارتىق ەتپەيدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىن مەملەكەتتىڭ قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم ساياساتىن جۇرتشىلىققا تۇسىندىرۋگە جۇمىلدىرۋ قاجەت.
بۇعان قوسا, قازاققا ءبارى دۇشپان, ءبارى قاس, «وزگە ۇلتتاردان قاۋىپ ءتونىپ تۇر» دەيتىن پوپۋليستىك كوزقاراسپەن كۇرەسۋ كەرەك.
جالعىز ءبىزدىڭ ەلىمىز عانا ەمەس, رەسەي, بولگاريا, باتىس ەۋروپادا دا تىعىز قونىستانعان ەتنوستار بار. ولاردا دا وسىنداي بۇزاقىلىق ارەكەتتەر بوي كورسەتىپ وتىرادى. 2005 جىلى رەسەيدە – كوندوپوگا وقيعاسى, 2007 جىلى ارابتار ب ۇلىگى ورىن الدى, 2016 جىلى فرانتسيادان سىعاندار قۋىلىپ, بولگاريا مەن رۋمىنياعا قاشىپ كەلدى.
ءدال وسىنداي جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋىنا نە تۇرتكى بولاتىنىن ءدال بولجاپ ايتۋ قيىن. دەگەنمەن رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, ولاردىڭ دەنى كامەلەتكە تولماعان بالاعا, ايەلگە جاسالعان زورلىق-زومبىلىق, ادام ءولتىرۋ سياقتى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە قارسىلىق رەتىندە باستالىپ, قوعامدىق دۇمپۋگە ۇلاسادى.
قازاقستان بويىنشا تۇركىستان وبلىسىندا تاجىكتەر, جامبىل وبلىسىندا دۇنگەن مەن كۇردتەر, الماتى وبلىسىندا ۇيعىر, كۇرد جانە تۇرىك مەسحەدتەرى, الماتى قالاسىنىڭ «زاريا ۆوستوك» شاعىن اۋدانىندا دۇنگەن مەن كۇردتەر تىعىز ورنالاسقان. ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى تىعىز تۇرىپ جاتقان اۋماقتاردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە اسسامبلەيانىڭ قۇزىرەتى جەتپەيدى, بۇل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالار مەن بىلىمگە, مادەنيەتكە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە اتقارىلاتىن جان-جاقتى, كەشەندى جۇمىس.
– مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ وتكەن اپتادا ءسىزدى قابىلداپ, جامبىل وبلىسىنداعى دۇنگەن قاۋىمىنىڭ جەرگىلىكتى قازاق قاۋىمداستىعىمەن ارالاسۋىنا, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىنە ءمان بەرۋدى تاپسىردى...
– دوستىق ۇيلەرىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ بويىنشا كۋرستار اشۋ, ەتنوستارعا ارنالعان ءتىل ۇيرەتۋ ادىستەمەسىن جاساقتاۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمىزدى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزەتىن بولامىز.
اسسامبلەيا ءوز جۇمىسىندا قازاق قوعامىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ۇنەمى ەسكەرىپ كەلەدى. ياعني مەملەكەتتىڭ يەسى – قازاق ەكەنىن, بارلىق ەتنوستار قازاق ۇلتىنىڭ توڭىرەگىندە توپتاساتىنىن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ – قازاق ءتىلى ەكەنىن ەستەن شىعارعان ەمەس, وسى باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىن «قازاقتانۋ» باعدارلاماسى بار. وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى مەن تاريحىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, تۇرمىس-جاعدايىن ۇيرەتۋگە ارنالعان. سونىمەن قاتار وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە باعىتتالعان «مامىلە», «مىڭ بالا» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى. وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا جىلىنا ءبىر رەت قازاق ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنىن تەكسەرۋ ءۇشىن جالپىحالىقتىق ديكتانت ۇيىمداستىرىلادى.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» رەسپۋبليكالىق فورۋمى قولعا الىندى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قاتىسقان رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى شارا تەك قانا قازاق تىلىندە ءوتتى. قازاق تىلىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, وزەكتى ماسەلەلەر كوتەردى. ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» چەللەندجىن جاريالادى. ورىس, ۋكراين, نەمىس, پولياك, دۇنگەن, كورەي ۇلتى وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى اڭگىمەلەرىن تىڭداي وتىرىپ, نيەت بولسا, ءتىل ۇيرەنۋگە ەشقانداي كەدەرگى جوق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
ءتىل فورۋمى الماتى, تاراز, شىمكەنت قالالارىندا جالعاسىن تاپتى, ءارى قاراي بارلىق ايماقتا قولعا الىناتىن بولادى.
ءتۇرلى حالىقتاردىڭ باسىن قوسىپ, ىنتىماققا ۇندەيتىن رۋحاني شارالاردىڭ ەلدى ەتەنە ارالاستىرۋعا, بىرىكتىرۋگە تيگىزەر پايداسى كوپ. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بىلتىرعى ارىس وقيعاسىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ناعىز باۋىرمالدىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ەكى كۇن ىشىندە 51 ملن تەڭگە جيناپ, زارداپ شەككەندەرگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولۇشىن سوزدى. جالپى, وسى وقيعا كەزىندە ەتنوس وكىلدەرى 156 ملن قاراجات اۋدارىپ, 200 تونناعا جۋىق گۋمانيتارلىق كومەك جونەلتتى. «مەكتەپكە جول» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى اياسىندا از قامتىلعان جانە كوپ بالالى وتباسىنان شىققان, سونداي-اق اتا-انا قامقورلىعىنان ايىرىلعان 46 مىڭ وقۋشىعا 514 ميلليوننان اسا تەڭگەنىڭ كومەگىن كورسەتتى. جالپى, اسسامبلەيا وتكەن جىلى مىڭعا جۋىق قايىرىمدىلىق شارا ۇيىمداستىردى, قايىرىمدىلىقتان تۇسكەن جالپى قاراجات مولشەرى 4,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن قانداي دا ءبىر سىناققا قاراماستان, ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ جولىنداعى جاسامپاز ىستەرىمىزدى جالعاستىرا بەرمەكپىز. بارشا قازاقستاندىقتىڭ جۇمعان جۇدىرىقتاي بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىز المايتىن اسۋ, ءبىز جەڭبەيتىن كەدەرگى بولمايدى» دەگەن ءسوزى بار.
اسسامبلەيانىڭ ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەرى, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى, انالار كەڭەسى, جۋرناليستەر كلۋبى, جاستار ۇيىمدارى, مەدياتسيا كەڭەسىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن ارنايى قاراجات بولىنبەيدى. قۇرىلىمداردىڭ بارلىعى قوعامدىق نەگىزدە ورتاق وتانىمىزعا دەگەن شەكسىز پاتريوتتىق سەزىممەن جۇمىس ىستەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
بۇل شيرەك عاسىرداعى اسسامبلەيانىڭ جۇرگىزگەن ءتيىمدى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلدى بىرتۇتاستىققا شاقىرۋدان جاڭىلعان ەمەس, ءارى قاراي دا وسى باعىتتا ءوز مىندەتىن اتقارا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
