قوعام • 24 اقپان، 2020

سايات اتىنىڭ سىنى مەن بابى

90 رەتكورسەتىلدى

قا­زاق قۇسبەگىلەرى سايات-سو­­نار-سال­بۋ­رىنعا ارنا­يى جات­تىق­قان ات ءمىنىپ شى­­­عادى. بۇل ات اۋىز­ەكى تىل­دە «بۇركىت اتى» نەمەسە «سايات اتى» دەپ اتالعان. مۇن­داي جىلقى ءمىنىپ-تۇس­كەندە، سونداي-اق قۇس قانا­تىن جايىپ قو­ز­عالعاندا ۇرىك­پەيتىن، ۇستىندەگى قۇس­تىڭ قيمىل-ارە­كەتى مەن مىنەز-قۇلقىن جاتىرقامايتىن بول­عانى دۇرىس. سايات­شى­­لىققا كەز كەلگەن جىلقى جارامايدى. ارنايى ات تاڭ­داپ الىپ ۇيرەتەدى.

 

سايات اتىن تاڭداۋ

سايات اتىنىڭ دەنە ءبىتىمى كەسەك، كەۋدەلى، ساۋىرى شىعىڭقى، اياق-قولى جۋان بولعانى ءلازىم. ءجۇ­رىسى نىق، قوزعالىس ۇستىندە ءسۇ­رىنىپ-قابىنبايتىن، ياعني، قار­تايماعان، تىزەسى كەتپەگەن، مىنىسكە كونبىس، ءجۇرىسى شاپشاڭ، ەلپ­ەك بولۋى قاجەت. شابىستى بولسا دا ارتىق ەمەس. سەبەبى قۇس ولجا­نى ۇستاعان سوڭ ارتىنان تەز، جەدەل جەتۋ كەرەك.

كوپ جاعداي دا ساياتقا ۇش­قىر، جۇردەك، ەلپەك جىلقى تاڭ­دا­لادى. سەبەبى بۇركىت اڭعا تۇس­­كەن ساتتە قۇس يەسى وعان وتە تەز جەتۋى كەرەك. بۇركىت قاسقىر نە­مە­سە تۇلكىگە تۇسكەن سوڭ يەسى جە­دەل­دەتىپ كومەككە كەلمەسە، قى­ران­نىڭ جازىم بولۋى ابدەن مۇم­كىن.

سونىمەن قاتار ولكەنىڭ تا­بي­­عي وزگەشەلىگىنە بايلانىس­تى سايات اتىن تاڭداۋدىڭ وزىندىك ەر­ەك­شەلىگى بار. جەرى سازدى نە­مە­­سە قۇمداۋىت، توپىراق قىر­تى­سى جۇمساق جەرلەردە كۇرەك تابان، كەسە تۇياق، ءجۇرىسى جايلى ءارى جىلدام، سەرگەك جىلقى تاڭ­دالادى. تاۋلى ايماقتاردا تۇياعى شىمىر، الدى-ارتى تەڭ، تۇر­پاتى جاتاعان، بيىك قىراتتى جەر­دە تۋىپ-وسكەن، كۇدىردەن جول تاۋىپ جۇرەتىن جىلقى قو­لاي­لى.

ساياتقا ابدەن داعدىلانعان جىلقى اڭدى ادامنان بۇرىن سە­­زەدى. پىسقىرىپ، قۇلاعىن قاي­شى­­لاپ بەلگى بەرەدى. سول كەزدە قۇ­س­بەگى بۇركىتتىڭ توماعاسىن سى­­پى­رىپ، جان-جاعىن شولدى­را قويا­دى. كەيبىر جاعدايدا قۇس اڭدى ادام كورمەيتىن تاسا جەر­گە بارىپ باسادى. ونى ات قۇس­بە­گى­دەن بۇرىن سەزىپ سولاي قاراي ءوزى الىپ بارادى.

سايات اتىنىڭ اياعىنداعى جۇ­­رەك­شەسى ءبۇتىن بولۋى كەرەك. سو­سىن قايىرما نەمەسە بۇر­شىك تاعامەن تاعالانادى. ويت­كەنى تاۋ-تاسقا، تىك ەڭىسكە سال­عان­دا اتتىڭ اياق جۇرەكشەسى تەز مۇقالادى. وسى جاعدايدان ساق­تانۋ ءۇشىن كوبىندە قايىرما تاعا­مەن تاعالايدى.

 سايات اتىنىڭ سىنى

  • سىرتىنان قاراعاندا ءبىتىم-تۇل­عاسى زور، قىرىنان قاراعاندا تۇرىسى بۇكىرلەۋ بولادى.
  • قابىرعاسىنىڭ قارا ەتى قا­لىڭ ءھام سۇيەگى جۋان بىتەدى.
  • بايلاۋلى تۇرعاندا تۇتاس دە­نەسىن الدىنا قاراي ۇمسىنا سو­زىپ ۇستايدى.
  • جۇرگەندە ءتورت اياعىن نىق ءارى تەڭ تاستايدى، ۇستىنە ەر سا­لىپ بايقاعاندا تۇلا بويى تەگىس­تە­لىپ كورىنەدى.
  • ارتىق قيمىل جاسامايدى، ءبىر ورىندا ۇنەمى شۇلعىپ تۇ­­را­دى. بۇل كەڭ مىنەزدىلىگىنىڭ بەل­گىسى.
  • سايات اتىنىڭ باسى ءسۇيىر بول­عانى جاقسى، ويتكەنى، جەدەل شاپ­قاندا جەل جارىپ قوزعالۋعا ىڭعايلى.
  • باسى ءسۇيىر، تۇمسىعى ۇشكىل جىلقى ءيىس سەزگىش قابىلەتكە يە. بۇل سايات اتى ءۇشىن تاپتىرماي­تىن قاسيەت. اڭنىڭ قايدا جۇر­گە­نىن تەز سەزەدى.
  • بۋىندارى وتە مىقتى،
    ءتو­رت تۇياعىنىڭ قىرى وتكىر، جون تە­رىسى قالىڭ بولعانى جاق­­سى. ال قولتىق-شاپ تەرى­سى جۇقا بول­عانى ابزال. مۇن­داي جىل­قى­نىڭ تىنىستاۋ مۇم­كىن­دى­گى زور كەلەدى. تىنىسى كەڭ جىل­قى ەر­كىن كوسىلەدى.
  • اياق تۇرقى ۇزىن، تۇمسىق ءۇستى دوڭەس، جازىق ماڭدايلى، جا­يىن اۋىز، شوقتىعى ەتجەڭدى، جالى قالىڭ بولعانى ابزال. جاي تۇرعاندا شوقتىعىن ساۋىرى­نان بيىك ۇستايدى. مۇنداي جىل­قى­نىڭ مىنەزى جايلى بولىپ كەلەدى.
  • جۇرگەندە باسىن كوتەرىپ ۇس­تايدى، قاز مويىن، دەنەسى تورت­باق كەلەدى. دەنە ءبىتىمى كەسەك، كەۋدەلى، ساۋىرى شىعىڭقى، جۋان ءسىڭىرلى بولادى. قارا ەتتى، ءتورت سيراعى ۇزىن، يىقتى، ومى­راۋ­­لى، ەكى بۇتى الشى، اياعى­نىڭ ارالارى الشاق بىتەدى.
  • قۇلاق تۇپتەرى جاقىن ورنا­لاس­قان بولسا، مىنەزى جايلى، ۇيىر­سەك كەلەدى. ءجۇرىسى قاتتى ات قى­ران قۇستى مەزى ەتەتىندىكتەن سايات­قا جارامايدى. سايات اتىنىڭ ءجۇ­رىسى جايلى، اياڭشىل، جۇردەك، شاپ­قاندا ۇشقىر، مىنىسكە كون­بىس، ءجۇرىسى شاپشاڭ بولۋى قا­جەت.

سايات اتىن باپتاۋ

قۇسبەگى ادام ساياتشىلىق جا­­ساپ، بۇركىتكە اڭ ءىلدىرۋ ءۇشىن ءوزى ءمىنىپ-تۇسەتىن سايات اتىن باپ­­تاي­دى. ول ءۇشىن: ساياتقا تاڭ­داپ ال­ىنعان جىلقىنىڭ ەتىن قا­تى­رىپ، بۇركىتتى الىپ جۇ­رۋ­گە داعدىلاندىرۋ جانە قۇس پەن اتتى ۇيلەستىرۋ سياقتى جۇ­مىس­تار­دى تياناقتى اتقارۋ قاجەت.

سايات اتىن جاز بويى ۇيىردە ۇس­تايدى. مىنىلمەيدى. كۇزدە جىرا سالىپ، تولىق تويىنعانى ابزال. كۇيى قانۋى كەرەك. ودان كەيىن ونى كۇزگە سالىم قۇس شا­قى­رۋ، شىرعاعا كەلە باستاعان كەز قىر­كۇيەكتەن باستاپ ۇستايدى دا، قازان ايىنىڭ بىرىنە دەيىن ەتىن قاتىرادى.

ەتىن قاتىرۋ ءۇشىن قاعىر (تا­قىر) جەرگە ارقاندايدى. ال­عاش­قى ءۇش كۇن سۋارماي، قاق­تىقتىرادى.ءتورتىنشى كۇنى قان­دى­رىپ سۋارادى. ودان سوڭ ەكى كۇن­دە ءبىر سۋارادى. سوڭىندا كۇن ارا­لاتىپ سۋارادى.

سايات اتىن ۇستاعان سوڭ ءبىر اپتا بويى تاڭەرتەڭ-كەشكە اۋىل ماڭايىنا تەر شىعارماي اياڭداپ جۇرەدى. ەكىنشى اپتا بويى جەلە شوقىتىپ، اتتىڭ ارام تەرىن الادى. كەيىن بەلگىلى قاشىقتارعا شاۋىپ، ءۇش-ءتورت كۇن قاتارىنان تاڭ اسىرادى.

ەتى تولىق قاتقان ات تەر­لە­مەي­دى ءارى تاۋ-تاسقا جۇر­گەندە ەنتى­گىپ، شال­دىق­پاي­دى، تىنىسى كەڭىپ، جۇرگەن سايىن اشىلىپ وتى­رادى. ارىمايدى، كۇيىن ۇزاق ۋاقىت قالىپتى ۇستايدى.

سايات اتىن باپتاۋ – قۇستىڭ تۇلەك پەن قايىرۋىنا دا قاتىس­تى جۇرگىزىلەدى. ياعني، جازدا تۇ­­لەكتە وتىرعان قۇستى يەسى تا­­مىزدىڭ ورتاسىنان باستاپ قا­يى­­رادى. بىلايشا ايتساق، قىس ءتۇسىپ كۇن سۋىماي تۇرىپ قۇسبەگى بۇر­­كىتىنىڭ ەتىن قاتىرىپ، اڭ قا­عۋ­­عا دايىندايدى. بۇل ارەكەت 30-40 كۇنگە سوزىلادى.

بۇركىتتىڭ قايىرۋى قانىپ، اڭ قاعۋعا يكەمدەلە باس­تا­عان كەزىن ءبىلۋ ءۇشىن ونى شىر­عاعا شاقىرادى. بۇركىت شىر­عا­نى ۇس­تاعان سوڭ قىزىلعا شا­قىر­عان­­دا (قىزىل ەت كورسەتىپ قولعا قوندىرۋ) شىرعانى تاستاپ قولعا كەلەتىن بولسا، سايات اتىن دايىن­داي­دى.

سايات اتىن باپتاۋ جۇيرىك جىل­­قىنى باپتاۋ سياقتى كۇر­دە­لى ەمەس. جۇيرىك اتتاي ءىشىن تارت­تىرىپ جاراتپايدى، تەك ەتىن عانا قاتىرۋ ماقسات. ونى ارقان­داپ قويىپ، تاڭەرتەڭ، كەشكە جا­قىن ماڭايعا تەر شىعارماي اياڭ­داپ ءجۇرۋ كەرەك. ايتپەگەندە، ار­قاندا تۇرعان سەمىز ات اڭعا شىعىپ، ۇزاق جول جۇرگەندە «توپقازى» بولىپ قالادى.

ەتى قاتقان اتتىڭ اڭعا شىق­قان­دا قارىنى توق بولعانى ءجون. سەبەبى قۇس سالعاندا ۇزاق ءجۇرىس جۇرگەن سايىن ىشىندەگى ءشوپ كەتىپ، ءىشى تارتىلىپ تۇرادى. تۇندە ءشوپتى مول سالىپ تويدىرىپ الادى دا، تاڭەرتەڭ اڭعا شىعاردا سۋارىپ شىعادى. ەگەر سۋارماسا، سۋساپ شولدەگەندىكتەن توپقازى بولادى. ساياتقا الاڭ-ەلەڭنەن شىقسا، كۇن كوتەرىلگەن كەزدە سۋارا بەرۋگە بولادى.

ساياتتان قايتقان سوڭ اتتى 2-3 ساعات قاڭتارىپ قويادى. تۇن­دە شوپكە قوياردا كونگە اۋناتىپ السا تەرى كەپكەنگە پايدالى.

سايات اتىنا قىس بويى س ۇلى، كوك ءشوپ، جەم بەرگەن ءجون. ات قارا ەتىن ۇزاق ۇستايتىن بولسا قىس بويى مىنۋگە جارايدى. مۇن­داي بەرىك جىلقىلار نەكەن-ساياق كەزدەسەدى.

سايات اتىن كوبىنە ەكى اي ءمى­نىپ الماستىرىپ وتىرادى. ال­­­ماس­­تىراتىن ەكىنشى اتتى 6-7 كۇن بۇرىن ۇستايدى. قىستا ۇس­تاعان اتتى كۇن ارالاتىپ سۋارىپ، ءشوبىن دەمبىل-دەمبىل ازدان بەرىپ، ۇنەمى قوزعالتىپ، اياڭ­دا­تىپ وتىرسا 7 كۇننەن سوڭ بابىنا كەلەدى.

 سايات اتى مەن بۇركىتتىڭ ۇيلەسىمى

ساياتشىلىق كەزىندە سايات اتى مەن بۇركىتتىڭ ۇيلەسىمى بولماسا اڭ قاعۋ مۇمكىن بولمايدى. ياعني، ات پەن قىراننىڭ ءبىر-بىرىنە باۋىر باسۋى، ناقتىراق ايتقاندا، بۇركىتتى بالداقتاپ اتتىڭ ۇستىنە الىپ جۇرگەندە جانە ول ۇشىپ-قونعاندا ات ۇرىكپەۋى قاجەت. ەكىنشىدەن، قۇستىڭ اتقا ۇيرەنۋى اسا ماڭىزدى. ياعني، بۇركىت سايات كەزىندە اتتىڭ ۇستىندە تىنىش وتىرۋى، شاقىرعان جاعدايدا ءوزى كەلىپ قولعا قونۋى، اتتىڭ ءارتۇرلى (جەلىس، شابىس، اياڭ، ت.ب) جۇرىسىنە كوندىگۋى قاجەت.

جالپىلاي العاندا، سايات اتى جۋاس كەڭ مىنەزدى بولعانىمەن شابان-شوبىر بولماۋى كەرەك. شا­بان ات اڭ قاعۋعا قولايلى ەمەس. ال ءارى جۇردەك، ءارى جۋاس جىل­قى كوپ كەزدەسە بەرمەيدى. كەز­دەسكەننىڭ وزىندە قۇسپەن ۇي­لەسپەسە قيىن. سوندىقتان قازاق قۇسبەگىلەرى سايات اتى مەن قى­ران قۇستى ءبىر-بىرىنە باۋىر باس­تى­رۋ ءۇشىن ارنايى ايلا-ءتاسىل قول­دان­عان. مىسالى:

  • ساياتشىلىققا ارنايى باپ­تا­عان ات بۇرىن-سوڭدى بۇركىت الىپ جۇرمەگەن بولسا، ونى ۇستاپ الىپ، ءۇيدىڭ ماڭىنا اياعىنا شىدەر سالىپ ارقاندايدى.
  • ارقانداۋلى تۇرعان اتتىڭ قاسىنا بۇركىتتى تۇعىرىمەن قوسا قوندىرىپ قويادى. قىسقاسى، اتقا قۇستى كورسەتەدى. قاسىنا بۇركىت كەلىپ قونعاندا ات ۇركە مە، جوق پا سونى قاتتى قاداعالايدى. بۇركىت جالپىلداپ قانات جايعاندا ات بىردەن شوشىنىپ ۇرىكسە، بۇل ات ەشقاشان كوندىكپەيدى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى، بۇركىتتى اكەل­گەن­دە ارتىق قيمىل جاساۋدان ساقتانعان ابزال.
  • ەگەر ات ۇركىپ، از-ماز سەكەم­دەن­سە، بۇركىتتى الىسىراق اپارىپ قوندىرادى. ات وعان باۋىر باسقانعا دەيىن (ۇرىكپەي ۇيرەنگەنگە دەيىن) سول جەردەن قوزعامايدى.
  • اتتىڭ بۇركىتكە بويى ۇي­­رە­نە باستاعاندا، قۇستى دا جا­قىن­داتىپ قوندىرادى. وسى­لاي كۇن سايىن جاقىنداتا بەرەدى. اقىرىندا قاسىنا الىپ كەلىپ ۇستايدى. وسى ءىستى بىرنەشە كۇن ءتىپتى بىرنەشە اپتا قايتالايدى.
  • ات قۇستى قاسىنا جاقىن­دات­قاننان كەيىن، بۇركىتتى ات­تىڭ قاسىنا وتىرعىزىپ قو­يىپ، اياعىنا شىدەر سالىپ (كەنەت شو­شىنىپ ۇركىپ كەتپەۋ ءۇشىن) ەرتتەيدى. ودان كەيىن بۇر­­­كىتتى قولعا كوتەرىپ ەردىڭ ۇس­تىنە قوندىرىپ، قايتادان ءتۇسى­رىپ، بايقايدى. بۇل ءادىستى اتتى شوشىن­دىرماي ءۇش-ءتورت كۇن قايتا­لاي­دى.
  • ءتورتىنشى كۇنى قۇسبەگى بۇر­كىت­تى قولعا ۇستاعان كۇيى اتقا وتىرا­دى، قايتا تۇسەدى. بىراق جۇر­مەيدى. ەسكەرەتىن جاعداي، العاش رەت اتقا مىنگەندە بۇركىتتىڭ قانات-قۇيرىعىن اتتىڭ كوز-باسىنا تيگىزبەگەن دۇرىس. قۇستىڭ قانات-قۇيرىعىنا ۇيرەنبەگەن جىلقى ءبىر شوشىنسا، ەكىنشى قايتا ەشقاشان كوندىكپەيدى. وسى ءادىستى جالىقپاي قاتارىنان ءۇش كۇن قايتالايدى.
  • ەگەر اتتىڭ بويى ۇيرەنبەي جات­­تىقپاسا، جوعارىداعى ءادىس-تا­سىل­دەردى ۇزاق ۋاقىت، ياعني، اتتىڭ بويى ۇيرەنگەنگە دەيىن قايتالاي بەرۋ قاجەت. ات بۇركىت­كە تولىق ۇيرەنبەي ساياتقا شىعۋ قا­تەرلى.
  • جوعارىداعىداي، اتتى بۇر­كىت­كە جۋاسىتقان سوڭ، بۇركىت­تى اتقا جۋاسىتۋ كەرەك. ول ءۇشىن بۇر­­كىتتى اتقا الىپ ءجۇرىپ جات­تىق­­تىرادى. اتتىڭ جۇرىسىنە ۇي­­رەنگەن قۇس تىنىش وتىرادى. ات پەن بۇركىت ءبىر-بىرىنە تولىق ۇي­لەسكەن سوڭ اڭ قاعۋعا شىعۋعا بولادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جولدىڭ جاۋى – اۋىر جۇك كولىكتەرى

ايماقتار • بۇگىن، 13:14

ساقتىق شارالارىن ساقتاۋ ماڭىزدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:08

تۋريزم دامىسىن دەسەك...

قازاقستان • بۇگىن، 12:55

ءتۋريزمنىڭ تۇرالاعان تۇستارى كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 12:46

يتاياقپەن اس ىشكەن ايەل

رۋحانيات • بۇگىن، 10:30

ارىستار رۋحىنا قۇرمەت

پىكىر • بۇگىن، 08:33

ەل ءۇشىن ماڭىزدى باستاما

پىكىر • بۇگىن، 08:25

وڭ وزگەرىستەرگە جول اشادى

پىكىر • بۇگىن، 08:09

ۇقساس جاڭالىقتار