راسىندا حالقىمىزدىڭ باۋىرمالدىق, ادامگەرشىلىك, يماني قاسيەتى بولماسا جۇزدەگەن ەتنوس وكىلدەرىن باۋىرىنا باسىپ, باسىنان سيپاپ, ءتاڭىر بۇيىرتقان نەسىبەسىن ءبولىپ بەرەر مە ەدى. اباي اتامىز 14-ءشى قارا سوزىندە, راقىمشىلدىق, مەيىرباندىلىق, ءارتۇرلى ىستە ادام بالاسىن ءوز باۋىرىم دەپ, وزىنە ويلاعانداي ولارعا دا بولسا يگى ەدى دەمەك, بۇلار – جۇرەك ءىسى, دەيدى. ياعني دانانىڭ جوعارىداعى ءسوزى «ادامداردى جاقسى كورمەيىنشە, وزىڭە تىلەگەن جاقسىلىقتى باسقالارعا دا تىلەمەيىنشە شىن مۇسىلمان بولا المايسىڭ» دەگەن يسلام وسيەتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر.
وسى ورايدا, قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى جايلى مىنا ءبىر وقيعانى اڭگىمەگە تۇزدىق رەتىندە تولعاي وتىرايىن. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە تەحنيكالىق رەداكتور جانە كومپيۋتەرلىك ديزاين ىسىنە جاۋاپتى زاۋرەش نۇعمانوۆا دەگەن قارىنداسىمىز بار. تۋعان جەرى – رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسى.
– ءۇشىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى, – دەيدى زاۋرەش ەسماعۇلقىزى. – اكەممەن بىرگە قالا شەتىندە ورنالاسقان اسا ءىرى اسكەري قوسىنعا كەلدىك. مۇنداعى وڭىرلىك اسكەري قۇرىلىمنىڭ كومانديرى گەنەرال-لەيتەنانت اعاي اكەيدىڭ جان دوسى ەدى. ەكەۋى ۇنەمى اڭعا بىرگە شىعاتىن ءارى بالا كەزدەن بىرگە وسكەن ەسكىنىڭ ادامدارى-تىن.
كەلگەن شارۋامىز تۇگەسكەن سوڭ سىرتقا بەتتەپ بارا جاتىپ, قوسىننىڭ شەرۋ الاڭىندا شۇپىرلەپ تۇرعان سولداتتاردى كوردىك. بارلىعى قىزىل ارميا ساپىندا بورىشىن وتەۋگە كەلگەن جاس ساربازدار ەكەن. اكەي ولارعا تاڭىرقاي قاراپ: «تاۋىقتىڭ ۇرپەك بالاپاندارى سياقتى ساپ-سارى ءارى ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن وتە ءبىر قىزىق دۇنيە ەكەن» دەپ تىڭ كورىنىسكە باجايلاي قاراپ بارا جاتىپ, كەنەت «انانى قارا» دەدى تاڭدانىپ. جالت قاراسام, ساپ-سارى بالاپانداردىڭ اراسىندا قارعانىڭ بالاسىنداي قاپ-قارا بىرەۋ تۇر. اكەي: «ويبۋ, مىنا جالعىز قازاق بالاسى جات جەردە قالاي كۇن كورەدى, وبال-اي» دەپ, كۇڭىرەنىپ كەتتى. جاقىنداپ بارىپ قارا بالادان «قايدان كەلدىڭ؟» دەپ سۇرادى. اناۋ «قازاقستاننانمىن» دەدى. «قىزىم ۇرىستا تۇرىس جوق, مەن انا گەنەرال دوسىما سويلەسەيىن, مىنا بالانى ۇيگە الىپ كەتەيىك», دەدى اكەم.
ءسويتىپ قارا بالانى گەنەرالمەن كەلىسىپ ۇيگە الىپ كەلدىك. ەكى جىل تاپجىلماي ءبىزدىڭ ۇيدە تۇراتىن بولدى. ودان كەيىن اسكەري بورىشىن وتەگەن ەسەبىندە ەلىنە قايتادى. قارا بالانىڭ ۇلتى دۇنگەن, اتى – گەرا ەكەن. قاپشاعايدا تۋىپ-ءوسىپتى. قازاقشا اجەپتاۋىر بىلەدى, ورىسشاسى دا جامان ەمەس.
ماسەلە قارا بالانىڭ ۇلتىندا ەمەس, قازاق جەرىندە تۋىپ, قازاقتىڭ اۋاسىن جۇتىپ, ءتۇرى قازاققا ۇقساعان بەيۋاز بەينەنى كورگەن قيىرداعى ءبىر قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى ويانىپ, ونى تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي باۋىرىنا باسقاندىعىن ايتپايسىز با؟! مىنە, بۇل قازاقتىڭ باۋىرمالدىعىنىڭ ناقتى دالەلى ەمەس پە؟!
ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەپ ارداقتى اباي اتامىز ايتقانداي نەمەسە اتاقتى جىراۋ بۇقار بابامىزدىڭ «اينالا الماي ات ءولسىن, ايىرا الماي جات ءولسىن, جات بويىنان ءتۇڭىلسىن, ءبارىڭىز دە ءبىر ەنەدەن تۋعانداي بولىڭىز» دەگەنى سياقتى قيىرداعى باۋىرمال قازاق ەسماعۇل اعامىزدىڭ قايىرىمدى ءىسى مۇنىمەن بىتپەيدى ەكەن. جارىقتىق جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ۇزىلگەن وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى اتا-انادان بىردەي ايىرىلىپ جوقشىلىقتان ەل كەزىپ, ەتەگىنە ءسۇرىنىپ جۇرگەن نۇرلىباي اتتى جەتىم جىگىتتى تاۋىپ الىپ: «ەي, باۋىرىم, جات جارىلقامايدى, اعايىن الالامايدى دەگەن اتام قازاق. سەنىڭ توڭىپ جۇرگەنىڭ, مەنىڭ تويىپ جۇرگەنىم جاراماس, سەن ماعان ءىنىم بول, مەن اعالىققا جارايىن, ءجۇر ۇيگە» دەپ الىپ كەلىپ اۋزىن اققا تيگىزگەن, اسىراپ ساقتاعان.
زاۋرەش قارىنداسىم ايتادى: «قالادا ەڭسەلى ءۇيىمىز بولدى. اكەمىز كوزىنە قازاق كورىنسە, جەتەلەپ شاڭىراققا الىپ كەلەتىن. مەن ەس بىلگەلى قوناقسىز وتكەن كۇنىمىز جوق. مەنەن كەيىنگى ءىنىم سالاۋاتتىڭ ارمان دەگەن دوسى بار ەدى. تۇرمىس-تىرشىلىگى تاقىل-تۇقىل. اكەم ونى دا بالا قىلىپ الىپ, باسىنا وتاۋ تىگىپ, قازانىنا اس سالىپ, تىرلىگىن تىكتەپ بەردى».
كەيدە ءبىز وسىنداي باۋىرمالدىق ۇلگىسىن عاراب پەن فاراب جۇرتىنان ىزدەپ, ءۇزىپ-ج ۇلىپ جەتكەن اڭىز-افساناعا ەنتەلەي ۇيىپ, ەتپەتتەي قۇلاپ وتىرامىز. مۇنداي باۋىرمالدىقتى ەكى قازاقتىڭ ءبىرى جاسايدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلى دالامىزدان نەسىبەسىن ايىرىپ, ەسەن-ساۋ وتىرعان جۇزدەگەن ەتنوس قازاق باۋىرمال بولماسا باستارىنا باق قونار ما ەدى. وسىندايدا اسىلى وسمان اپامىز ۇنەمى ايتاتىن «قازاقستانداعى باسقا جۇرتتار قازاققا قارىزدارمىز» دەيتىن ءماندى تامسىلىندە اتان تۇيەنىڭ جۇگى جاتقان جوق پا؟!
سونىمەن اڭگىمەنىڭ باسىنا قايتا ورالايىق. قيىرداعى باۋىرمال قازاقتىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ, ەكى جىلدىق اسكەري مەرزىمىن اياقتاعان گەرا امان-ەسەن ەلىنە قايتادى. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەس» دەگەندەي, شاڭىراعىنان پانا تاپقان قازاق اۋلەتىنە حات جازىپ, ۇنەمى حابارلاسىپ تۇرىپتى.
ارادا تاعى ءۇش جىل وتكەندە, ياعني 1992 جىلى نۇعمانوۆتار اۋلەتىنە گەرادان حات كەلىپتى. «قۇرمەتتى اتا-انا, مەن شاڭىراق كوتەرىپ, وتاۋ قۇرماقپىن. ۇيلەنۋ تويىمنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولىپ, قۇدالىقتى باسقارىڭىزدار!». تۋعان ۇلىنداي بولىپ كەتكەن بالانىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسۋ ءۇشىن ەسماعۇل اعامىز جارى ساۋلە اپايمەن بىرگە الىپ-ۇشىپ جەتەدى. گەرانىڭ جارى ۇيعىر قىزى ەكەن. ەكى جاق ۇيلەنۋ تويىن قازاق داستۇرىمەن وتكىزىپ, الىستان كەلگەن قوس قوناققا قاق توردەن ورىن بەرىپ, ءارى الىستان كەلگەن قۇرمەتتى قۇدالار دەپ تانىپ, ات-شاپان سىيلاعان ەكەن.
ەسماعۇل اعامىز 2010 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ساۋلە اپامىز قازىر بالا-شاعاسىمەن بىرگە جاڭا قونىس استراحان وبلىسى زنامەنسك قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. كەشە استاناداعى قىزى زاۋرەشكە حابارلاسىپ, «قورداي وقيعاسىنا الاڭداپ وتىرمىن, ءبىزدىڭ گەرا قايدا ءجۇر ەكەن حابارىن ءبىلشى. قۇداي قازاقتى ب ۇلىنشىلىكتەن ساقتاسىن. بەرەكەسى بۇزىلماسىن» دەپ سالەم ايتىپتى.
سۋرەتتە: قيىرداعى باۋىرمال قازاق – ەسماعۇل نۇعمانوۆ
