رۋحانيات • 21 اقپان، 2020

الماتى، 1921 جىل، 8 ماۋسىم

1441 رەتكورسەتىلدى

الماتىداعى ەڭ جايلى ۋاقىت مامىر-ماۋسىم ايلارى. كۇن اسا ىسي قويمايدى، تاۋداعى قار دا تاقىر-تازا ەرىپ كەتپەيدى. قازىر جاۋعان جاڭبىردىڭ سۋى جەرگە قازىر ءسىڭىپ كەتىپ جاتادى. كۇننىڭ قىزۋىمەن تاۋدىڭ سالقىن لەبى ارالاسىپ، بارشا تابيعات حوش ءيىستى قوڭىرجاي اۋاعا مولىنان كەنەلەدى.

1921 جىلدىڭ 8 ماۋسىمى دا تاپ سونداي جانعا جايلى مامىراجاي ءبىر كۇن بولىپ ەدى. سۋ تاسىسا ادەتتە شىلدە-تامىز ايلارىندا تاسيدى. سوندىقتان سەل بولادى-اۋ دەگەن قاۋىپ ەشكىمنىڭ ويىندا جوق. قاراعاي شايىرىنىڭ ءيىسى اڭقىعان ۇيلەردە قالا تۇرعىندارى تەرەڭ ۇيقىعا باس قويعان.

ولاردىڭ اراسىندا ۇيىقتاي الماي، كوزىن ءبىر اشىپ، ءبىر جۇمىپ سە­رەيىپ قىردىڭ قازاعى بايسەيىت تە جاتىر. كوز الدىنا كۇندىزگى كورگەن كورىنىستەر قايتا-قايتا كەلە بەرەدى. قالتاسىنداعى ورامالعا تۇيىلگەن اقشانى دا سىرتىنان قايتا-قايتا سيپاپ-سيپاپ قويادى. تاڭەرتەڭ اي­داپ اكەلىپ، بازارعا شىعارعان قى­زىل تايىنشاسى وتپەي-وتپەي ارەڭ ءوتتى.

قىزىل تايىنشانىڭ اقشاسىن قالتاسىنا باسىپ الىپ، كەتە قالسا دا كىمنىڭ نە شارۋاسى بار. بىراق بالا-شاعاسىنا الام دەپ كەلگەن كيىم-كەشەگى مەن قانت-شايىن الىپ بولعانشا كۇن كەشكىرىپ كەتەتىنىن ءبىلدى. «الدىڭا ءتۇن ەمەس، كۇن سالىپ ءجۇر» دەيتىن اكەسىنىڭ ءسوزىن باسشىلىققا الدى. جەراستىنان قورسىلداعان دىبىستى ەستىپ، ۇيىق­تاي الماي ەندىگى جاتىسى مىناۋ. وسى ۇيگە كەلەر جولدا:

– كالاي، الما-اتا مىناۋ ما؟ – دەپ باس بارماعىن كورسەتتى جەز مۇرتتى مۇجىق.

ونىڭ الما-اتا دەگەن سوزگە ءمان بەرىپ ايتقانىنا تاڭعالىپ، بە­تىنە قاراعان. اناۋ دا سىرتتان قىدىرىستاپ كەلىپ، قوناعا قا­لىپ قويىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ قو­لايىنا جاعىپ، كوڭىلىن تاۋىپ ۇيرەنىپ العان ەكەن. مۇرتىن ءبىر جى­بىر ەتكىزدى دە، مۇنىڭ نەگە تا­ڭىرقاعانىن بىردەن تۇسىنە قويدى. ءبىر جاعى بۇعان اسەر ەتەتىنىن ءبىلىپ، الما-اتا دەگەن ءسوزدى ادەيى قاداپ ايتقان دا سەكىلدى.

– بۇدان بىلاي ۆەرنىي ەمەس، بۇدان بىلاي – الما-اتا، – دەدى دايىن جاۋابىن الدىنا توسا قو­يىپ. – سولاي... بيىل مىن توگۋز جۋز جيىرما بير جىل... سەن ۇمىتپا... جانا جىل كەلدي، بير اي وتتي، ۆەرنىي الما-اتا بولدى.

– ءاي، ونى قىستا وزگەرتپەدى مە؟ – دەدى بايسەيىت ودان ءوزىنىڭ دە حا­بار­دار ەكەنىن اڭعارتىپ. – مەنى دۇنيەدەن ماقۇرىم دەيسىڭ بە؟

– ايتىپ تۋرگام جوك پا، جانا جىل كەلدي، بير اي وتتي، – دەپ بى­دىق­تادى جەز مۇرتتى مۇجىق ءبى­رىنشى ءبىر ساۋساعىن، سودان سوڭ ەكى ساۋ­ساعىن كورسەتىپ. – ەكينشي ايدا، فەۆرالدا وزگەرتتي.

– بىراق ءبىز بۇرىننان الماتى دەيمىز، – دەدى بۇل انانىڭ سونشاما بادىكتەنگەنىنە نامىستانعانداي. – الما-اتا دەپ اۋزىڭدى اڭقايتىپ تۇرمايسىڭ عوي.

– سەنيكي دۇرىس، ونيكي دە دۇرىس، – دەگەن جەز مۇرتتى مۇجىق تاعى دا ەكى ساۋساعىن شوشايتتى. – رەۆكوم ال­ماتى دەپ وزگەرتتي. ەكي كۇن وت­تي. ولاي بولمايدى دەدي. الما-اتا كىلدى.

– نەگە ءويتتى ەكەن؟ سەندەردىڭ تىلدەرىڭ كەلمەيدى دەدى مە؟

– كىزىك ايتادى سەن.

وزدەرىنىڭ سوزدەرىنە وزدەرى كۇل­دى. ەكەۋىنىڭ دە ءبىر-بىرىنە زيا­نى جوق ادامدار. جۇرەكتەرى نە دەيدى، سونى ايتادى. بىرەۋدىڭ بىرەۋ اۋزىن­داعى ءسوزىن ج ۇلىپ الىپ پا.

قىرىنان جاتقان بايسەيىت جاي­سىزدانىپ، ارقاسىنا اۋناپ ءتۇستى. استىنداعى اعاش كەرەۋەتتىڭ مىق جاسالعانى سونشا، ءبىر جەرى سى­قىر ەتكەن جوق. قاراعايدان شەبەر قيۋلاستىرىپ سالىنعان ءۇيى دە كو­تەرىڭكى ەكەن.

جەز مۇرتتى مۇجىقپەن بازار جا­عالاپ كەلىپ تانىسقان. موينىنا «جالعا پاتەر بەرەم» دەگەن تاق­تايشا ءىلىپ الىپتى. «مىناۋسى دار­عا اسىلاتىن ادامدىكى سىقىلدى ەكەن» دەپ ويلادى ول. مۇقتاج ادامدار ماقاۋ بولسا دا ۇعىنىسادى. مۇنىڭ ەكى اۋىز ورىسشاسى مەن ونىڭ ەكى اۋىز قازاقشاسى ەركىن تۇسىنىسۋگە كەڭ-مولىنان جەتتى.

– سەن اندا بار، – دەدى جەز مۇرت­تى مۇجىق بۇگىڭكى ساۋساعىمەن جان-جاعىن اينالا كورسەتىپ. – مەن مۇن­دا تۇرام. بازار بىتكەندە كەل. ەكەۋ­مىز كەتەمىز. ءۇي بار، تاماك بار. اتىنا دا ءشوپ بار.

بايسەيىت قايدا بارسام دا ءوزىم بىلەم دەگەندەي ءبىر تەتكىدى دە، وزدەرى تۇرعان جەردى بەلگىلەپ الىپ، بازار ارا­لاپ كەتتى. سونداعى كورگەندەرى قازىر كوز الدىنان تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتىر. كوڭىلىنە توقىپ العىسى كەلگەندەي، ارنەنى ءبىر ەسىنە تۇسىرەدى.

مۇيىزدەرى نايزاداي ەكى سيىر باستارىن شايقاپ-شايقاپ قويىپ، ۇستىندەگى جۇگى ورتايعان اربانى مي­تىڭداي سۇيرەپ بارادى. ساباپ-ساباپ مەزى قىلعان با، يەسى يرەكتەتكەن بيشىككە مىڭق دەمەيدى، جا­رىقتىقتار. باسى-كوزدەرىن شىبىننان قورىعانداي، قالقيعان قۇلاقتارىن عانا ەرەنسىز قاعىپ-قاعىپ قويادى.

– ءا-ءا، سوقاعا جەكسەم كورەر ەدىڭ­دەر، – دەپ ايقايلادى سيىر­لاردىڭ باس ءجىبىن قاۋسىرا ۇستاعان قاۋعا ساقال. – سوقا سالساڭ، تىڭعا سال، قۇيقاداي عوي قارا جەر. مايىسادى مىڭ ماساق، شەتىنەن ور دا الا بەر.

ول ءوزىنىڭ بارقىراعان داۋسىن سيىرلاردان بۇرىن، اينالاداعى ەل ەستىسىن دەپ ايقايلاپ بارا جات­­قان ءتا­رىزدى. سەبەبى بۇرىلىپ قا­راي­تىن سولار، ال سيىرلارعا ءبا­رىبىر. ولار ءارى-بەرى اربا سۇيرەپ، اب­­دەن تيتىقتاپ بىت­كەن سياقتى. شىر­­كىندەردىڭ ءجىبىن بو­ساتىپ، الا­تاۋدىڭ ەتەگىندەگى كوك ماي­ساعا قو­يىپ بەرسە عوي.

زەڭگى بابا ت ۇلىگىنەن كوزىن الا بەرىپ، وزىنەن-ءوزى قۋىستانا قالدى. قۋىستانا قالعان سەبەبى، ات ەمەس، اڭگى مىنگەن قازاقتى ءبىرىنشى رەت كورۋى. وزدەرى بىرەۋ ەمەس، ەكەۋ. قا­راپتان-قاراپ تۇرىپ، نامىسى كەلدى دە، تەرىس اينالىپ كەتتى. ءوزىنىڭ دە شارۋاسىنىڭ كەتەۋى كەتىپ، سيىر ساتىپ جۇرگەنى ەسىنە ءتۇستى.

ودان ارعى وقيعا تاعى ەسىنە ءتۇسىپ، وزىنەن-ءوزى ال كەپ كۇلسىن. ءبىر اينالا بەرىپ قاراسا، الگى ەكى ەسەك­كە ەكى ورىس كەمپىر مىنگەسىپ جا­تىر ەكەن. انا ەكى قازاقتىڭ الدىنا بازاردان العان ونى-مۇنى زاتتارىن وڭگەرتىپ قويىپتى. مىنا اڭگىلەردىڭ بازارشىلاردى ۇيلەرىنە جەتكىزىپ تاستاۋعا تاپتىرمايتىن كولىك ەكەنىن ەندى ءتۇسىندى.

سونداعى بايقاعانى، اينالاسى ات شاپتىرىم بازاردا ادامنان ات-كولىك كوپ بولىپ شىقتى. الدە با­زار تارقار كەزدە قاپتاپ كەتكەنى مە، ول جاعىن بىلمەدى. بىراق الىس­تان كىرە تارتىپ كەلگەن بەس-التى تۇيە اۋىزدارىنان كوبىك شاشىپ تاڭ­ەرتەڭنەن بەرى تۇرعان. ال اياق ار­تار، ارباعا جەگەر جىلقىلاردا ەسەپ جوق.

بايسەيىت ارقىراعان اڭگىمەن ادام تاسىپ، تابىس تاۋىپ جۇر­گەن­دەردى ويلاپ ءبىر كۇلگەن سوڭ توقتاي المادى. باسقا قازاقتار دا جاياۋ جۇرگەن جوق، ءبارىنىڭ تاقىمىندا ءبىر-ءبىر ات. انا تۇيەلەرگە دە باس-كوز بوپ جۇرگەندەر قازاقتار ەكەنىن ءبىلدى. سودان سوڭ بۇل بازاردا نە كوپ، ات اربا كوپ. ولاردىڭ اينالا­سى تولعان ورىستار، ۇيعىرلار، تا­تارلار. نەگىزگى ساۋداگەرلەر سولار ەكەنى بەپ-بەلگىلى. وسىنىڭ ءبا­رىن وي ەلەگىنەن ءبىر وتكىزىپ العان باي­سەيىت، شالىق تيگەندەي ءوز-وزى­نەن جىمىڭداپ ك ۇلىپ دالاعا شىقتى.

يەسىنىڭ دالاعا شىققانىن سەزگەن اقبوز اتى پىر-پىرلاپ پىس­قىرىنىپ قويدى. اۋەلگىدە باقتىڭ شەتىندەگى الما اعاشىنا بايلاي سالايىن دەگەن. جەز مۇرتتى مۇجىق: «المامدى قاجالاپ تاستايدى»، – دەپ شىر ەتە قالدى. ايتقان جەرىنە اپارىپ بايلايىن دەپ ەدى، اتى ۇركىپ قاشىپ ارەڭ ۇستاتتى. قاسقىر كورگەندەي كوزدەرى بادىراڭداپ، شىڭعىرا كىسىنەپ جۇلقىنعاندا، ءوزىن سۇيرەپ كەتە جازدادى.

– سەنين اتىن شوشكادان كور­كادى، – دەپ كۇلدى جەز مۇرتتى مۇ­جىق.

الگى جەردەگى قورادان قور­سىل­داعان دىبىس ەستىلىپ تۇر­عا­نىن جاڭا ءبىر بايقاعان. اتىن قام­شىمەن باسقا ءبىر سالدى دا، ءۇي­دى اينالدىرىپ اپارىپ، باسقا ءبىر قازىققا بايلادى. ەستى مال «قامشى جەدىم» دەپ تۇرعان جوق، قايتا تاس قاراڭعى بولسا دا يەسىن تانىپ، تىپىرشىپ كەتتى. اقىرىن قاسىنا بارىپ، جالىنان سيپادى.

اقبوز اتتىڭ قاسىندا تۇرىپ، ەرتەڭ بالا-شاعاسىنا قانداي بازار­لىق الاتىنىن ويشا ءبىر تۇگەندەپ ءوتتى. بۇل بارعاندا بالا-شاعاسى ارنەگە تالاسىپ، «اناۋ مەنىكى»، «مى­ناۋ مەنىكى» دەپ شۋلاسا قالا­تىن شىعار. قازاق بالا سانامايدى، بىراق ول بەس-التى ساۋساعىن كەزەك-كەزەك بۇگىپ قويادى.

وردا بۇزار وتىزىندا الدىنا مىڭعىرتىپ مال سالماعانىنا عانا وكىنەدى. «سۇمىراي كەلسە سۋ قۇ­ريدى» دەپ، جاڭا وكىمەت ءبارىن سىپىرىپ-سيپاپ بارادى. قايتا مۇنىڭ بالا-شاعاسىنىڭ كوزىنە تۋرا قاراي الماي قالعان كەزى جوق. ايتپەسە بار مالىن ورتاققا سالىپ جىبەرىپ، ارتىنان جەر تىرمالاپ قالعاندار جوق ەمەس. اسىرەسە ىشكەرتى جاقتىڭ قازاقتارى اشتىققا ۇشىراپ جاتىر دەگەن حابار كۇن وتكەن سايىن قاتتىراق ەستىلەدى.

ال مىنا الماتىڭدا جوقشى­لىقتىڭ رەڭى دە بىلىنبەيدى. الما ءالى پىسكەن جوق، بىراق بىلتىرعىدان ساقتالعان قۇلجا المالاردى اربالاپ تا، دوربالاپ تا ساتىپ جاتقاندار بار. جەز مۇرتتى مۇجىقتى كۇتىپ تۇرعاندا اپپاق جۇمىرتقالار سا­لىنعان توقىما كارزەڭكەلەردىڭ ءجۇز شاقتىسىن سانادى دا، اقىرى اياعىنا جەتە الماي جاڭىلىپ تىندى. ۇيتىلگەن تاۋىقتار قويدىڭ قۇي­رىعى قۇساپ توڭكەرىلىپ، سورەگە سىي­ماي ول جاتىر. ءىرى قارا مالدىڭ ەتىن ساۋداگەرلەرگە بورشالاماي، بۇتىن بۇت، قولىن قول عىپ اكەلىپ وتكىزىپ جاتقان قازاقتاردى دا كوردى.

«بۇل قالانىڭ حالقى شارۋاعا پىسىق ەكەن-اۋ» دەپ ويلادى. «ەسىك­تەرىنىڭ الدىنداعى الاقانداي جەر قورا-قوپسىسىمەن بىرگە ءبىر وت­باسىن اسىرايدى» دەۋشى ەدى، سول راس شىعار. ايتپاقشى بىلتىر بۇ­لاردىڭ اۋىلىنا كەلىپ، ور­تاقتاسۋ تۋرالى جيىن وتكىزگەن وكىل­دىڭ: «سەندەردىڭ جيعان مالدارىڭ ءبىر جۇتتىق»، – دەپ كەتكەنى نەسى ەكەن؟ وسى ويمەن بازاردا تۇرىپ، بار ىرىس سول جاقتان اعىلىپ كەلىپ جات­قانداي-اق باس الاتاۋعا وزى­نەن-ءوزى تەلمىرە قاراعان. قازىر دە اتى­نىڭ ساۋىرىن الاقانىمەن ءبىر شا­پاتتاپ قويىپ، تاۋ جاققا موينى ەرىكسىز بۇرىلىپ كەتتى.

الاتاۋدىڭ قارلى شىڭدارى اي جارىعىن بويىنا سىڭىرە تۇسكەندەي اعاراڭداي قالىپتى. تاۋدىڭ ءوزى دە اسپاننىڭ ءبىر جارتىسىن الىپ قاراۋىتا كولبەدى. تاۋ-تاستاردىڭ كولەڭكەلەرى دە قاي جاققا ءتۇسىپ تۇرعانى كورىنىپ تۇر. انە ءبىر تۇستان قاراعاي ما، بىردەڭەنىڭ سۇلباسى بۇلاڭىتادى.

بايسەيىت سول جاققا ۇڭىلە قاراپ-قاراپ تۇردى دا، تاعى دا الگى بازار ارالاعان كەزىن ويلاپ كەتتى. قاز-قاتار تىزىلگەن سورەلەر مەن اربا­لاردا كوز توقتاتىپ قارايتىن نارسە از ەمەس ەكەن. سولاردىڭ اراسى­نان بۇل تۇسىنبەيتىن ءبىر قىزىق تاڭبالار باسىلعان تايدىڭ تەرىسى وقشاۋ شالىنعان. ساتۋعا شىعارعان با، الدە كولەڭكە بولسىن دەگەن بە، اي­تەۋىر قوس دوڭعالاقتى ات اربانىڭ ۇستىنە كەرىپ ءىلىپ قويىپتى.

– الىڭ-الىڭ، – دەدى جالتاڭ كوز تاتار بۇعان جاپاق-جاپاق قاراپ.

ارباسىندا قىرىق ءتۇرلى زات جاتىر، سونىڭ ءبىرىن ال دەپ تۇر. ال بايسەيىت ول زاتتاردىڭ ەشبىرىنە قاراپ تۇرعان جوق، اربا ۇستىنە نە ماقساتپەن ىلىنگەنى بەلگىسىز تاي تەرىگە قاراپ تۇر. تەرىنىڭ بە­تىندەگى تاڭبالار جاي تاڭبا ەمەس، وتە ماڭىزدى ءبىر بەلگىلەر ەكە­نىن ءىشى سەزەدى. ويتكەنى شەت-شە­تىنە ورنەك سالىنعان، ونىسى سول سى­زىقتاردىڭ ىشىندەگى تاڭبا­لاردى قاستەرلەگەندىكتىڭ نىشانى بولۋ كەرەك. ىشكى تاڭبالاردىڭ كەي­بىرى سۋ­رەتكە ۇقسايدى، كەيبىرى جازۋعا كەلەدى.

– مىناۋ نە؟ مۇنى نەگە ءىلىپ قوي­عانسىڭ؟ – دەدى اقىرى شىداماي كەتىپ.

– بۇل ما، بۇل – الماتى، – دەپ سوعىپ جىبەردى جالتاڭ كوز تاتار. – جاڭا عانا مايلاپ، مايى ءسىڭسىن دەپ جايىپ قويعام.

– ءاي، مۇنىڭ قاي جەرى الماتى؟ – دەپ شامىرقانا قالدى بايسەيىت، ارقا-باسى شىمىرلاعانداي بولىپ. – قانە، انا شىركەۋ قاي جەرىندە تۇر؟

– شىركەۋ جوق مۇندا، – دەدى جال­تاڭ كوز تاتار تايساقتاڭقىراپ. – بۇل تەرىگە تاڭبا سالىنعاندا، بۇل جەردە شىركەۋ بولماعان.

– مىنا بازار دا بولماعان با؟ – دەدى بايسەيىت تاي تەرىنىڭ استى-ۇس­تىنە اينالدىرا كوز جۇگىرتىپ. – مۇ­­نىڭ قاي جەرى الماتى سوندا؟

– سونى ءوزىم دە بىلمەيمىن، – دەدى جالتاڭ كوز تاتار ءبىر كەزدە شىنىنا كوشىپ. – بىرەۋدەن بىرەۋ ساتىپ الىپ ءجۇر ەكەن. ابدەن قاۋدىرلاپ كەۋىپ كەتىپتى. ون كۇن مايلاپ، قايتا كەپتىرىپ قالپىنا كەلتىرىپ الدىم. ءبىر وگىزگە ايىرباستايمىن.

– سوندا سەن نە، ولگەن مالدىڭ تە­رىسىن ءتىرى مالعا ايىرباستايسىڭ با؟ – دەپ جانىعا كەتتى بايسەيىت. – ە، ساۋدا دەگەن وسى ەكەن-اۋ، ءا؟

– ءاي، توقتا، توقتا. سەن جاڭا ءبىر قىزىل تايىنشا ساتىپ تۇر ەمەس پە ەدىڭ؟

بازار ارالاپ جۇرگەنىڭە قارا­عاندا، تايىنشاڭدى ساتقانسىڭ-اۋ، شاماسى. ەگەر سەن شىن قىزىقساڭ، ءبىر جىلىكتىڭ قۇنىنا بەرەيىن ساعان.

ەكەۋى قالاي سارت-سۇرت قول الىسا كەتكەندەرىن وزدەرى دە بايقاماي قالدى. بايسەيىتتىڭ تاعى دا ارقا-باسى شىمىرلاعانداي بولدى. جالتاڭ كوز تاتار ۇتىلدىم دەگەن جوق، بۇل دا الداندىم دەمەدى. تاي تەرىگە ابدەن ماي ءسىڭىپ، ءيى قانىپ-اق تۇر ەكەن. «مىناۋ مەنى سيقىرلاپ تاستاعاننان ساۋ ما، مۇنى نەگە الا قويدىم؟» – دەپ ويلادى اقشاسىن ساناپ بەرىپ جاتىپ. بىراق قۋ تاتار تاستاي عىپ وراپ بەرگەن تەرىنى بىرەۋ تارتىپ الاتىنداي، وزىنەن-ءوزى قورعالاقتاپ قولتىعىنا قىسا ءتۇستى. سودان اكەلىپ، قانجىعاسىنا قا­يىسپەن مىقتاپ تاڭىپ بايلاپ تاستادى.

وسى ءىسىنىڭ ءبارىن اقىلعا سالىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزىپ تۇرعاندا، جان-جاعىنان قاراۋىتقان بىردەڭە قىسىپ كەلە جاتقانداي قاراپتان-قاراپ ەلەگىزە قالدى. تاۋ جاقتان سۋ ەتكەن ءبىر لەپ كەلگەندەي بولىپ، ءيىس العانداي اۋەلى تاناۋىن توسەدى. سودان سوڭ ەرىكسىزدەن ەرىك­سىز سىعىرايىپ، كوزى دە سولاي قاراي تىگىلدى. كەنەت وعان تاۋ باسىنداعى مۇزدىقتاردىڭ بەتىندە قىزعىلت ساۋلە ويناقتاي قالعانداي ەلەستەدى. كوزىن اشىپ-جۇمىپ قايتا قاراپ ەدى، وت جىلانداي يرەكتەلگەن الگى ساۋلەنىڭ ءىزىن دە كورە المادى. «اپىر-اي» دەپ تاڭعالىپ تۇردى دا، اياڭ­داپ ۇيگە قاراي ءجۇردى.

اي جارىعى كوزدەرىن جىلتى­راتقان اقبوز ات مۇنى قيماعانداي تىقىرشىپ، كىسىنەپ قويا بەردى. يت كىرىپ كەتكەندەي، تاۋىق كۇركەنىڭ ءىشى دە شۋ-شۇرقان بولدى دا قالدى. يەسى قاپپايدى دەگەن قارالا يت تە ارس ەتىپ، جانىن قويارعا جەر تاپ­پاعانداي بەزەكتەپ بارىپ باس­پالداقتىڭ استىنا تىعىلدى. جەز مۇرتتى مۇجىق ەلەڭ-جەلەڭ ۇيدەن اتىپ شىقتى دا:

– ءا، سەن بە شۋ كىلگان؟ – دەدى ەكى ور­تادا سەلتيگەن مۇنى كورىپ. – ۇي­كى جوق پا؟ ۇيكى كاشتى ما؟

– اعاش كەرەۋەتىڭ جامباسىما باتتى، – دەپ جورتا تەكىرەكتەدى بايسەيىت. – ءۇستىمدى بىردەڭە شاقتى ما، بىردەڭە بولدى.

– ە، وندا سابانگا جات.

ەكەۋى دە ءبىرىن-ءبىرى تىڭداماي، قۇلاقتارىن باسقا جاققا تىك­كەن­دەي بولدى. تاۋ جاقتان سوققان جەلدىڭ ەكپىنى كۇشەيگەنگە ۇقسادى دا، اينالا توڭىرەكتى تۇگەل بور­سىعان شالشىقتىڭ ءيىسى الىپ كەتتى. اياقتارىنىڭ استىندا جەر دى­رىلدەپ، كەپتىرىپ كورگەن وگىز تەرى­سىن شوقپارمەن قويعىلاعانداي دۇ­كىرلەگەن دىبىس ەستىلدى. «ە» دەپ ەس جيعانشا بولعان جوق، تاۋ­دان تاۋ ءبولىنىپ شىققانداي ءبىر پالە جوڭكىلىپ جەتىپ تە قالدى. جەز مۇرتتى مۇجىق دالباقتاپ ۇيىنە قاشتى، بايسەيىت تاپىراقتاپ اتىنا جۇگىردى. اتىنا تاقىمى ءبىر تيسە، مىنا دۇلەيدەن ءبىر-اق ىرعىپ قۇ­­تىلىپ كەتەتىندەي سوقىر ءۇمىت تا­با­نىن جەرگە تيگىزبەي دەدەكتەتىپ اكەتتى.

اقبوز ات تا شىلبىرىن ءۇزىپ كە­تىپ، قايدا قاشارىن بىلمەي تا­سى­راڭداپ الدىنان شىعا كەلدى. جا­لىنا قولىم ءبىر جەتسە دەپ ۇم­تىلعاندا، اتىنىڭ موينى قايقايا بىتكەن جۋان اعاشتاي زورايىپ كورىندى. وڭدى-سولدى سەرمەلگەن بولات تۇياقتار انە-مىنە سارت ەتىپ سىلتەنەتىن شوقپارداي جارق ەتىپ اسپانعا اسىلا قالدى. جەردەن قو­پارىپ العان تومارداي جاپ-جالپاق ومىراۋى كوز الدىن جاۋى­پ، توبەسىندە نە بولىپ جاتقانىن كورسەتپەي تاستادى. اسپاندا اي بار ما، جۇلدىزدار بار ما، ءبىر كورۋ ورىندالار-ورىندالماسى بەلگىسىز ار­مانعا اينالدى. سويتكەنشە بولعان جوق، اقبوز ات مۇنىڭ باسىنان باۋىرىن جازا ءبىر-اق قارعىپ ءوتتى.

مۇنىڭ دا باسى ارتىنا ەرىكسىز قايىرىلىپ كەتتى دە، تۋ سىرتىنان تاۋ كوشىپ كەلە جاتقانداي الاپات ءبىر پالەنى كوردى. ول جاي كەلە جات­قان جوق، جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ، جالماپ، جۇتىپ، وزىنە قو­سىپ الىپ كەلە جاتىر. تاستار دوڭ­بەكتەي دومالاپ، اعاشتار شىرپىداي سىنىپ، ۇيلەر كۇرس-كۇرس قۇلاپ، اھىلاپ-ۋھىلەگەن ءبىر داۋىس­تاردان قۇلاق تۇنادى. انا پالە العا جىلجىعان سايىن ۇلكەيىپ، زورايىپ، بيىكتەپ بارادى. تاۋ دەيىن دەسە تاۋ ەمەس، سۋ دەيىن دەسە سۋ ەمەس، بىراق اۋدارىلىپ-توڭكەرىلگەنىنە قا­راعاندا بۇل لاي ارالاس قارا تاسقىن. ەندى ءبىر قاراعانىندا اۋزى­نان وت شاشىپ، قۇيرىعىمەن جەر سابالاعان جەتى باستى ايداھارعا ۇقسادى. نە بولسا دا ول ونىڭ الدىندا ءوزىن قۇمىرسقاداي دارمەنسىز سەزىنىپ، باسىن قورعالاپ بۇعا ءتۇستى.

ءتۇرى مەن ءتۇسى، اتى مەن زاتى بەل­گىسىز پالەكەتكە قارسى مايدان­دى سالعاندا اقبوز ات سالدى. اۋەلى قاي جەرىنەن جارىپ شىقسام ەكەن دەگەندەي اتويلاي ويناقتاپ، شىڭ­عىرا كىسىنەدى. جالى جالاۋداي جەلكىلدەپ، بىرەسە ولاي، بىرەسە بۇلاي تاسىرلاتا شاپتى. سودان سوڭ ارتقى اياقتارىمەن تىكەسىنەن تىك تۇردى دا، تاۋداي پالەگە ۇيدەي بوپ ۇمتىلدى. وزىنەن مىڭداعان ەسە ۇلكەن قارا دۇلەيدى تۇيگىشتەپ-تۇيگىشتەپ تاستاعىسى كەلگەندەي، ءزىلماۋىر بولات تۇياقتارىن اۋادا وڭدى-سولدى سەرمەپ-سەرمەپ جىبەردى. ونىسىنان ەش قايىر بولماسىن سەزگەن جانۋار جانى شىعا ىش­قىنىپ، بار دەنەسىمەن ارتىنا قاراي قايىرىلا جالت بەردى. ءسويتتى دە ۇيرەنشىكتى ادىسىمەن ۇس­تىنەن ۇيمە-جۇيمە بوپ كەپ قالعان قورقىنىشتى قۇبىجىقتى سارت ەتكىزىپ تەپتى. سول كۇيى جەر بەتىندە نە بار، سونىڭ ءبارى ميداي ارالاسقان جارداي تولقىنعا جاڭقاداي دا بولماي جۇتىلدى دا كەتتى. قاس-قاعىم ساتتە وسىنىڭ ءبارىن كورىپ ۇلگەرگەن قىر قازاعى بايسەيىت تە، بوساعاسىنا جەتىپ جىعىلعان جەز مۇرتتى مۇجىق تا، ونىڭ قورسىلداعان شوشقالارى مەن شۇرقىراعان تاۋىقتارى دا، ءۇي-جايى مەن باۋ-باقشاسى دا، ءبارى-ءبارى ءبىر اساعاننان قالماي تىپ-تيپىل بولدى.

كىشى الماتى وزەنىنەن باس­تالىپ، ودان ۇلكەن الماتى مەن ەسەنتاي وزەندەرىنە دە اقتارىلا اسىپ-تاسقان سەلدىڭ بيىكتىگى سوندا جەتى-سەگىز مەترگە دەيىن جەتىپتى. قا­زىرگى اباي، بۇرىنعى باسارىق كو­شەسىن تالقانداپ، كەشەگى نارىن، بۇگىنگى شوقان ءۋاليحانوۆ، سول كەز­­دەگى قاپال، كەيىنگى قوناەۆ كو­شەلەرىنىڭ بويىمەن كوكتەي ءوتىپ، رايىمبەك كوشەسىنە جەتكەندە عانا قارقىنى باسىلعان. تاڭەرتەڭ لاي باتپاق باسىپ قالعان كوشەلەردە تامىرىمەن قوپارىلعان اعاشتار، بۇتاقتارى سىدىرىلعان قاراعايلار، تاۋ جىنىستارىمەن بىرگە دومالاپ كەلگەن ۇلكەن-ۇلكەن تاستار ءۇيىلىپ جاتىپتى. قويتاس، ساندىقتاس دەگەن بىلاي تۇرسىن، سەلمەن اعىپ كەلگەن كەيبىر تاستاردىڭ ۇلكەندىگىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەي، جوتاتاس دەپ تە اتاپتى.

قالىڭ ۇيقىدا جاتقان قالانى قاۋساتىپ وتكەن وسىنداي سەل بەس جۇز­دەي ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەت­­كەن ەكەن. قاماۋلى تۇرعان جە­رىن­دە قورا-قوپسىسىمەن بىرگە شا­يىلىپ كەتكەن ءۇي جانۋارلارىن­دا ەسەپ جوق كورىنەدى. سەل العان جەر قالانىڭ ورتالىعى بولعاندىقتان، ونداعى ساقتاۋلى تۇرعان ازىق-ت ۇلىك تە اققانى اعىپ، اقپاعانى مىي باتپاقتىڭ استىندا قالسا كەرەك. سونىڭ سالدارىنان قالانى اش­تىق جايلاپ، حالىق قاتتى قيىن­شىلىققا ۇشىراپتى.

سول جىلى قالانىڭ اتى ەكى كۇن الماتى بولىپ تۇرىپ، ءۇشىنشى كۇ­­نى «الما-اتا» بولىپ قايتا وز­گەر­گەندە ءبىر ساۋەگەي: «جەتى ءارىپ­تىڭ ىشىندەگى ءتورت ءارىپ «ا» دەگەن دا­ۋىستى دىبىستى بىلدىرەدى. ول جاق­سى نىشان، قالامىزدى پالە-جا­لادان ساقتايدى»، – دەپتى-مىس. سودان تۇپ-تۋرا ءتورت اي، ءۇش كۇن وتكەندە قالانىڭ نەگىزگى بولىگىن سەل الىپ كەتىپ وتىر. ارينە بۇل جاي عانا سايكەستىك شىعار، بى­راق قاسىرەتتىڭ ۇمىتىلىپ، الگى سا­ۋە­گەيلىكتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ادامداردىڭ ساناسىندا جۇرگەنىنە نە جىلارىڭدى، نە كۇلەرىڭدى بىل­مەيسىڭ. قالالىقتاردى ناقتى بول­عان وقيعادان ساباق الۋدىڭ ورنىنا، الدەبىر تىلسىم كۇشتەرمەن قور­قىتقىسى كەلەتىندەر جوق ەمەس. «الما-اتا» دەگەن اتاۋ 1921 جىلدان 1993 جىلعا دەيىن جەتپىس ەكى جىل تۇردى دا، تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا قالا اتاۋى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. «سەندەر «الما-اتا» دەپ جازا بەرىڭدەر، ءبىز «الماتى» دەپ ايتا بەرەمىز» دەيتىن قازاقى كوڭىلدىڭ كەڭدىگى ءتۇبى جەڭىس بيىگىنەن كورىندى. وسىلاي كوڭىلىمىز ءوسىپ جۇرگەندە ءوز ارامىزدان شىققان بىرەۋلەر: «ا» دەگەن ءارىپ اندەتىپ ايت­قانعا جاقسى، ءارى ءتورت «ا» ءبىزدى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاپ جۇرەدى» دەپ قۇلاعىمىزعا تاعى دا سىبىر ەتە قالدى...

1

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار