1921 جىلدىڭ 8 ماۋسىمى دا تاپ سونداي جانعا جايلى مامىراجاي ءبىر كۇن بولىپ ەدى. سۋ تاسىسا ادەتتە شىلدە-تامىز ايلارىندا تاسيدى. سوندىقتان سەل بولادى-اۋ دەگەن قاۋىپ ەشكىمنىڭ ويىندا جوق. قاراعاي شايىرىنىڭ ءيىسى اڭقىعان ۇيلەردە قالا تۇرعىندارى تەرەڭ ۇيقىعا باس قويعان.
ولاردىڭ اراسىندا ۇيىقتاي الماي, كوزىن ءبىر اشىپ, ءبىر جۇمىپ سەرەيىپ قىردىڭ قازاعى بايسەيىت تە جاتىر. كوز الدىنا كۇندىزگى كورگەن كورىنىستەر قايتا-قايتا كەلە بەرەدى. قالتاسىنداعى ورامالعا تۇيىلگەن اقشانى دا سىرتىنان قايتا-قايتا سيپاپ-سيپاپ قويادى. تاڭەرتەڭ ايداپ اكەلىپ, بازارعا شىعارعان قىزىل تايىنشاسى وتپەي-وتپەي ارەڭ ءوتتى.
قىزىل تايىنشانىڭ اقشاسىن قالتاسىنا باسىپ الىپ, كەتە قالسا دا كىمنىڭ نە شارۋاسى بار. بىراق بالا-شاعاسىنا الام دەپ كەلگەن كيىم-كەشەگى مەن قانت-شايىن الىپ بولعانشا كۇن كەشكىرىپ كەتەتىنىن ءبىلدى. «الدىڭا ءتۇن ەمەس, كۇن سالىپ ءجۇر» دەيتىن اكەسىنىڭ ءسوزىن باسشىلىققا الدى. جەراستىنان قورسىلداعان دىبىستى ەستىپ, ۇيىقتاي الماي ەندىگى جاتىسى مىناۋ. وسى ۇيگە كەلەر جولدا:
– كالاي, الما-اتا مىناۋ ما؟ – دەپ باس بارماعىن كورسەتتى جەز مۇرتتى مۇجىق.
ونىڭ الما-اتا دەگەن سوزگە ءمان بەرىپ ايتقانىنا تاڭعالىپ, بەتىنە قاراعان. اناۋ دا سىرتتان قىدىرىستاپ كەلىپ, قوناعا قالىپ قويىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ قولايىنا جاعىپ, كوڭىلىن تاۋىپ ۇيرەنىپ العان ەكەن. مۇرتىن ءبىر جىبىر ەتكىزدى دە, مۇنىڭ نەگە تاڭىرقاعانىن بىردەن تۇسىنە قويدى. ءبىر جاعى بۇعان اسەر ەتەتىنىن ءبىلىپ, الما-اتا دەگەن ءسوزدى ادەيى قاداپ ايتقان دا سەكىلدى.
– بۇدان بىلاي ۆەرنىي ەمەس, بۇدان بىلاي – الما-اتا, – دەدى دايىن جاۋابىن الدىنا توسا قويىپ. – سولاي... بيىل مىن توگۋز جۋز جيىرما بير جىل... سەن ۇمىتپا... جانا جىل كەلدي, بير اي وتتي, ۆەرنىي الما-اتا بولدى.
– ءاي, ونى قىستا وزگەرتپەدى مە؟ – دەدى بايسەيىت ودان ءوزىنىڭ دە حاباردار ەكەنىن اڭعارتىپ. – مەنى دۇنيەدەن ماقۇرىم دەيسىڭ بە؟
– ايتىپ تۋرگام جوك پا, جانا جىل كەلدي, بير اي وتتي, – دەپ بىدىقتادى جەز مۇرتتى مۇجىق ءبىرىنشى ءبىر ساۋساعىن, سودان سوڭ ەكى ساۋساعىن كورسەتىپ. – ەكينشي ايدا, فەۆرالدا وزگەرتتي.
– بىراق ءبىز بۇرىننان الماتى دەيمىز, – دەدى بۇل انانىڭ سونشاما بادىكتەنگەنىنە نامىستانعانداي. – الما-اتا دەپ اۋزىڭدى اڭقايتىپ تۇرمايسىڭ عوي.
– سەنيكي دۇرىس, ونيكي دە دۇرىس, – دەگەن جەز مۇرتتى مۇجىق تاعى دا ەكى ساۋساعىن شوشايتتى. – رەۆكوم الماتى دەپ وزگەرتتي. ەكي كۇن وتتي. ولاي بولمايدى دەدي. الما-اتا كىلدى.
– نەگە ءويتتى ەكەن؟ سەندەردىڭ تىلدەرىڭ كەلمەيدى دەدى مە؟
– كىزىك ايتادى سەن.
وزدەرىنىڭ سوزدەرىنە وزدەرى كۇلدى. ەكەۋىنىڭ دە ءبىر-بىرىنە زيانى جوق ادامدار. جۇرەكتەرى نە دەيدى, سونى ايتادى. بىرەۋدىڭ بىرەۋ اۋزىنداعى ءسوزىن ج ۇلىپ الىپ پا.
قىرىنان جاتقان بايسەيىت جايسىزدانىپ, ارقاسىنا اۋناپ ءتۇستى. استىنداعى اعاش كەرەۋەتتىڭ مىق جاسالعانى سونشا, ءبىر جەرى سىقىر ەتكەن جوق. قاراعايدان شەبەر قيۋلاستىرىپ سالىنعان ءۇيى دە كوتەرىڭكى ەكەن.
جەز مۇرتتى مۇجىقپەن بازار جاعالاپ كەلىپ تانىسقان. موينىنا «جالعا پاتەر بەرەم» دەگەن تاقتايشا ءىلىپ الىپتى. «مىناۋسى دارعا اسىلاتىن ادامدىكى سىقىلدى ەكەن» دەپ ويلادى ول. مۇقتاج ادامدار ماقاۋ بولسا دا ۇعىنىسادى. مۇنىڭ ەكى اۋىز ورىسشاسى مەن ونىڭ ەكى اۋىز قازاقشاسى ەركىن تۇسىنىسۋگە كەڭ-مولىنان جەتتى.
– سەن اندا بار, – دەدى جەز مۇرتتى مۇجىق بۇگىڭكى ساۋساعىمەن جان-جاعىن اينالا كورسەتىپ. – مەن مۇندا تۇرام. بازار بىتكەندە كەل. ەكەۋمىز كەتەمىز. ءۇي بار, تاماك بار. اتىنا دا ءشوپ بار.
بايسەيىت قايدا بارسام دا ءوزىم بىلەم دەگەندەي ءبىر تەتكىدى دە, وزدەرى تۇرعان جەردى بەلگىلەپ الىپ, بازار ارالاپ كەتتى. سونداعى كورگەندەرى قازىر كوز الدىنان تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتىر. كوڭىلىنە توقىپ العىسى كەلگەندەي, ارنەنى ءبىر ەسىنە تۇسىرەدى.
مۇيىزدەرى نايزاداي ەكى سيىر باستارىن شايقاپ-شايقاپ قويىپ, ۇستىندەگى جۇگى ورتايعان اربانى ميتىڭداي سۇيرەپ بارادى. ساباپ-ساباپ مەزى قىلعان با, يەسى يرەكتەتكەن بيشىككە مىڭق دەمەيدى, جارىقتىقتار. باسى-كوزدەرىن شىبىننان قورىعانداي, قالقيعان قۇلاقتارىن عانا ەرەنسىز قاعىپ-قاعىپ قويادى.
– ءا-ءا, سوقاعا جەكسەم كورەر ەدىڭدەر, – دەپ ايقايلادى سيىرلاردىڭ باس ءجىبىن قاۋسىرا ۇستاعان قاۋعا ساقال. – سوقا سالساڭ, تىڭعا سال, قۇيقاداي عوي قارا جەر. مايىسادى مىڭ ماساق, شەتىنەن ور دا الا بەر.
ول ءوزىنىڭ بارقىراعان داۋسىن سيىرلاردان بۇرىن, اينالاداعى ەل ەستىسىن دەپ ايقايلاپ بارا جاتقان ءتارىزدى. سەبەبى بۇرىلىپ قارايتىن سولار, ال سيىرلارعا ءبارىبىر. ولار ءارى-بەرى اربا سۇيرەپ, ابدەن تيتىقتاپ بىتكەن سياقتى. شىركىندەردىڭ ءجىبىن بوساتىپ, الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى كوك مايساعا قويىپ بەرسە عوي.
زەڭگى بابا ت ۇلىگىنەن كوزىن الا بەرىپ, وزىنەن-ءوزى قۋىستانا قالدى. قۋىستانا قالعان سەبەبى, ات ەمەس, اڭگى مىنگەن قازاقتى ءبىرىنشى رەت كورۋى. وزدەرى بىرەۋ ەمەس, ەكەۋ. قاراپتان-قاراپ تۇرىپ, نامىسى كەلدى دە, تەرىس اينالىپ كەتتى. ءوزىنىڭ دە شارۋاسىنىڭ كەتەۋى كەتىپ, سيىر ساتىپ جۇرگەنى ەسىنە ءتۇستى.
ودان ارعى وقيعا تاعى ەسىنە ءتۇسىپ, وزىنەن-ءوزى ال كەپ كۇلسىن. ءبىر اينالا بەرىپ قاراسا, الگى ەكى ەسەككە ەكى ورىس كەمپىر مىنگەسىپ جاتىر ەكەن. انا ەكى قازاقتىڭ الدىنا بازاردان العان ونى-مۇنى زاتتارىن وڭگەرتىپ قويىپتى. مىنا اڭگىلەردىڭ بازارشىلاردى ۇيلەرىنە جەتكىزىپ تاستاۋعا تاپتىرمايتىن كولىك ەكەنىن ەندى ءتۇسىندى.
سونداعى بايقاعانى, اينالاسى ات شاپتىرىم بازاردا ادامنان ات-كولىك كوپ بولىپ شىقتى. الدە بازار تارقار كەزدە قاپتاپ كەتكەنى مە, ول جاعىن بىلمەدى. بىراق الىستان كىرە تارتىپ كەلگەن بەس-التى تۇيە اۋىزدارىنان كوبىك شاشىپ تاڭەرتەڭنەن بەرى تۇرعان. ال اياق ارتار, ارباعا جەگەر جىلقىلاردا ەسەپ جوق.
بايسەيىت ارقىراعان اڭگىمەن ادام تاسىپ, تابىس تاۋىپ جۇرگەندەردى ويلاپ ءبىر كۇلگەن سوڭ توقتاي المادى. باسقا قازاقتار دا جاياۋ جۇرگەن جوق, ءبارىنىڭ تاقىمىندا ءبىر-ءبىر ات. انا تۇيەلەرگە دە باس-كوز بوپ جۇرگەندەر قازاقتار ەكەنىن ءبىلدى. سودان سوڭ بۇل بازاردا نە كوپ, ات اربا كوپ. ولاردىڭ اينالاسى تولعان ورىستار, ۇيعىرلار, تاتارلار. نەگىزگى ساۋداگەرلەر سولار ەكەنى بەپ-بەلگىلى. وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن ءبىر وتكىزىپ العان بايسەيىت, شالىق تيگەندەي ءوز-وزىنەن جىمىڭداپ ك ۇلىپ دالاعا شىقتى.
يەسىنىڭ دالاعا شىققانىن سەزگەن اقبوز اتى پىر-پىرلاپ پىسقىرىنىپ قويدى. اۋەلگىدە باقتىڭ شەتىندەگى الما اعاشىنا بايلاي سالايىن دەگەن. جەز مۇرتتى مۇجىق: «المامدى قاجالاپ تاستايدى», – دەپ شىر ەتە قالدى. ايتقان جەرىنە اپارىپ بايلايىن دەپ ەدى, اتى ۇركىپ قاشىپ ارەڭ ۇستاتتى. قاسقىر كورگەندەي كوزدەرى بادىراڭداپ, شىڭعىرا كىسىنەپ جۇلقىنعاندا, ءوزىن سۇيرەپ كەتە جازدادى.
– سەنين اتىن شوشكادان كوركادى, – دەپ كۇلدى جەز مۇرتتى مۇجىق.
الگى جەردەگى قورادان قورسىلداعان دىبىس ەستىلىپ تۇرعانىن جاڭا ءبىر بايقاعان. اتىن قامشىمەن باسقا ءبىر سالدى دا, ءۇيدى اينالدىرىپ اپارىپ, باسقا ءبىر قازىققا بايلادى. ەستى مال «قامشى جەدىم» دەپ تۇرعان جوق, قايتا تاس قاراڭعى بولسا دا يەسىن تانىپ, تىپىرشىپ كەتتى. اقىرىن قاسىنا بارىپ, جالىنان سيپادى.
اقبوز اتتىڭ قاسىندا تۇرىپ, ەرتەڭ بالا-شاعاسىنا قانداي بازارلىق الاتىنىن ويشا ءبىر تۇگەندەپ ءوتتى. بۇل بارعاندا بالا-شاعاسى ارنەگە تالاسىپ, «اناۋ مەنىكى», «مىناۋ مەنىكى» دەپ شۋلاسا قالاتىن شىعار. قازاق بالا سانامايدى, بىراق ول بەس-التى ساۋساعىن كەزەك-كەزەك بۇگىپ قويادى.
وردا بۇزار وتىزىندا الدىنا مىڭعىرتىپ مال سالماعانىنا عانا وكىنەدى. «سۇمىراي كەلسە سۋ قۇريدى» دەپ, جاڭا وكىمەت ءبارىن سىپىرىپ-سيپاپ بارادى. قايتا مۇنىڭ بالا-شاعاسىنىڭ كوزىنە تۋرا قاراي الماي قالعان كەزى جوق. ايتپەسە بار مالىن ورتاققا سالىپ جىبەرىپ, ارتىنان جەر تىرمالاپ قالعاندار جوق ەمەس. اسىرەسە ىشكەرتى جاقتىڭ قازاقتارى اشتىققا ۇشىراپ جاتىر دەگەن حابار كۇن وتكەن سايىن قاتتىراق ەستىلەدى.
ال مىنا الماتىڭدا جوقشىلىقتىڭ رەڭى دە بىلىنبەيدى. الما ءالى پىسكەن جوق, بىراق بىلتىرعىدان ساقتالعان قۇلجا المالاردى اربالاپ تا, دوربالاپ تا ساتىپ جاتقاندار بار. جەز مۇرتتى مۇجىقتى كۇتىپ تۇرعاندا اپپاق جۇمىرتقالار سالىنعان توقىما كارزەڭكەلەردىڭ ءجۇز شاقتىسىن سانادى دا, اقىرى اياعىنا جەتە الماي جاڭىلىپ تىندى. ۇيتىلگەن تاۋىقتار قويدىڭ قۇيرىعى قۇساپ توڭكەرىلىپ, سورەگە سىيماي ول جاتىر. ءىرى قارا مالدىڭ ەتىن ساۋداگەرلەرگە بورشالاماي, بۇتىن بۇت, قولىن قول عىپ اكەلىپ وتكىزىپ جاتقان قازاقتاردى دا كوردى.
«بۇل قالانىڭ حالقى شارۋاعا پىسىق ەكەن-اۋ» دەپ ويلادى. «ەسىكتەرىنىڭ الدىنداعى الاقانداي جەر قورا-قوپسىسىمەن بىرگە ءبىر وتباسىن اسىرايدى» دەۋشى ەدى, سول راس شىعار. ايتپاقشى بىلتىر بۇلاردىڭ اۋىلىنا كەلىپ, ورتاقتاسۋ تۋرالى جيىن وتكىزگەن وكىلدىڭ: «سەندەردىڭ جيعان مالدارىڭ ءبىر جۇتتىق», – دەپ كەتكەنى نەسى ەكەن؟ وسى ويمەن بازاردا تۇرىپ, بار ىرىس سول جاقتان اعىلىپ كەلىپ جاتقانداي-اق باس الاتاۋعا وزىنەن-ءوزى تەلمىرە قاراعان. قازىر دە اتىنىڭ ساۋىرىن الاقانىمەن ءبىر شاپاتتاپ قويىپ, تاۋ جاققا موينى ەرىكسىز بۇرىلىپ كەتتى.
الاتاۋدىڭ قارلى شىڭدارى اي جارىعىن بويىنا سىڭىرە تۇسكەندەي اعاراڭداي قالىپتى. تاۋدىڭ ءوزى دە اسپاننىڭ ءبىر جارتىسىن الىپ قاراۋىتا كولبەدى. تاۋ-تاستاردىڭ كولەڭكەلەرى دە قاي جاققا ءتۇسىپ تۇرعانى كورىنىپ تۇر. انە ءبىر تۇستان قاراعاي ما, بىردەڭەنىڭ سۇلباسى بۇلاڭىتادى.
بايسەيىت سول جاققا ۇڭىلە قاراپ-قاراپ تۇردى دا, تاعى دا الگى بازار ارالاعان كەزىن ويلاپ كەتتى. قاز-قاتار تىزىلگەن سورەلەر مەن اربالاردا كوز توقتاتىپ قارايتىن نارسە از ەمەس ەكەن. سولاردىڭ اراسىنان بۇل تۇسىنبەيتىن ءبىر قىزىق تاڭبالار باسىلعان تايدىڭ تەرىسى وقشاۋ شالىنعان. ساتۋعا شىعارعان با, الدە كولەڭكە بولسىن دەگەن بە, ايتەۋىر قوس دوڭعالاقتى ات اربانىڭ ۇستىنە كەرىپ ءىلىپ قويىپتى.
– الىڭ-الىڭ, – دەدى جالتاڭ كوز تاتار بۇعان جاپاق-جاپاق قاراپ.
ارباسىندا قىرىق ءتۇرلى زات جاتىر, سونىڭ ءبىرىن ال دەپ تۇر. ال بايسەيىت ول زاتتاردىڭ ەشبىرىنە قاراپ تۇرعان جوق, اربا ۇستىنە نە ماقساتپەن ىلىنگەنى بەلگىسىز تاي تەرىگە قاراپ تۇر. تەرىنىڭ بەتىندەگى تاڭبالار جاي تاڭبا ەمەس, وتە ماڭىزدى ءبىر بەلگىلەر ەكەنىن ءىشى سەزەدى. ويتكەنى شەت-شەتىنە ورنەك سالىنعان, ونىسى سول سىزىقتاردىڭ ىشىندەگى تاڭبالاردى قاستەرلەگەندىكتىڭ نىشانى بولۋ كەرەك. ىشكى تاڭبالاردىڭ كەيبىرى سۋرەتكە ۇقسايدى, كەيبىرى جازۋعا كەلەدى.
– مىناۋ نە؟ مۇنى نەگە ءىلىپ قويعانسىڭ؟ – دەدى اقىرى شىداماي كەتىپ.
– بۇل ما, بۇل – الماتى, – دەپ سوعىپ جىبەردى جالتاڭ كوز تاتار. – جاڭا عانا مايلاپ, مايى ءسىڭسىن دەپ جايىپ قويعام.
– ءاي, مۇنىڭ قاي جەرى الماتى؟ – دەپ شامىرقانا قالدى بايسەيىت, ارقا-باسى شىمىرلاعانداي بولىپ. – قانە, انا شىركەۋ قاي جەرىندە تۇر؟
– شىركەۋ جوق مۇندا, – دەدى جالتاڭ كوز تاتار تايساقتاڭقىراپ. – بۇل تەرىگە تاڭبا سالىنعاندا, بۇل جەردە شىركەۋ بولماعان.
– مىنا بازار دا بولماعان با؟ – دەدى بايسەيىت تاي تەرىنىڭ استى-ۇستىنە اينالدىرا كوز جۇگىرتىپ. – مۇنىڭ قاي جەرى الماتى سوندا؟
– سونى ءوزىم دە بىلمەيمىن, – دەدى جالتاڭ كوز تاتار ءبىر كەزدە شىنىنا كوشىپ. – بىرەۋدەن بىرەۋ ساتىپ الىپ ءجۇر ەكەن. ابدەن قاۋدىرلاپ كەۋىپ كەتىپتى. ون كۇن مايلاپ, قايتا كەپتىرىپ قالپىنا كەلتىرىپ الدىم. ءبىر وگىزگە ايىرباستايمىن.
– سوندا سەن نە, ولگەن مالدىڭ تەرىسىن ءتىرى مالعا ايىرباستايسىڭ با؟ – دەپ جانىعا كەتتى بايسەيىت. – ە, ساۋدا دەگەن وسى ەكەن-اۋ, ءا؟
– ءاي, توقتا, توقتا. سەن جاڭا ءبىر قىزىل تايىنشا ساتىپ تۇر ەمەس پە ەدىڭ؟
بازار ارالاپ جۇرگەنىڭە قاراعاندا, تايىنشاڭدى ساتقانسىڭ-اۋ, شاماسى. ەگەر سەن شىن قىزىقساڭ, ءبىر جىلىكتىڭ قۇنىنا بەرەيىن ساعان.
ەكەۋى قالاي سارت-سۇرت قول الىسا كەتكەندەرىن وزدەرى دە بايقاماي قالدى. بايسەيىتتىڭ تاعى دا ارقا-باسى شىمىرلاعانداي بولدى. جالتاڭ كوز تاتار ۇتىلدىم دەگەن جوق, بۇل دا الداندىم دەمەدى. تاي تەرىگە ابدەن ماي ءسىڭىپ, ءيى قانىپ-اق تۇر ەكەن. «مىناۋ مەنى سيقىرلاپ تاستاعاننان ساۋ ما, مۇنى نەگە الا قويدىم؟» – دەپ ويلادى اقشاسىن ساناپ بەرىپ جاتىپ. بىراق قۋ تاتار تاستاي عىپ وراپ بەرگەن تەرىنى بىرەۋ تارتىپ الاتىنداي, وزىنەن-ءوزى قورعالاقتاپ قولتىعىنا قىسا ءتۇستى. سودان اكەلىپ, قانجىعاسىنا قايىسپەن مىقتاپ تاڭىپ بايلاپ تاستادى.
وسى ءىسىنىڭ ءبارىن اقىلعا سالىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ تۇرعاندا, جان-جاعىنان قاراۋىتقان بىردەڭە قىسىپ كەلە جاتقانداي قاراپتان-قاراپ ەلەگىزە قالدى. تاۋ جاقتان سۋ ەتكەن ءبىر لەپ كەلگەندەي بولىپ, ءيىس العانداي اۋەلى تاناۋىن توسەدى. سودان سوڭ ەرىكسىزدەن ەرىكسىز سىعىرايىپ, كوزى دە سولاي قاراي تىگىلدى. كەنەت وعان تاۋ باسىنداعى مۇزدىقتاردىڭ بەتىندە قىزعىلت ساۋلە ويناقتاي قالعانداي ەلەستەدى. كوزىن اشىپ-جۇمىپ قايتا قاراپ ەدى, وت جىلانداي يرەكتەلگەن الگى ساۋلەنىڭ ءىزىن دە كورە المادى. «اپىر-اي» دەپ تاڭعالىپ تۇردى دا, اياڭداپ ۇيگە قاراي ءجۇردى.
اي جارىعى كوزدەرىن جىلتىراتقان اقبوز ات مۇنى قيماعانداي تىقىرشىپ, كىسىنەپ قويا بەردى. يت كىرىپ كەتكەندەي, تاۋىق كۇركەنىڭ ءىشى دە شۋ-شۇرقان بولدى دا قالدى. يەسى قاپپايدى دەگەن قارالا يت تە ارس ەتىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپاعانداي بەزەكتەپ بارىپ باسپالداقتىڭ استىنا تىعىلدى. جەز مۇرتتى مۇجىق ەلەڭ-جەلەڭ ۇيدەن اتىپ شىقتى دا:
– ءا, سەن بە شۋ كىلگان؟ – دەدى ەكى ورتادا سەلتيگەن مۇنى كورىپ. – ۇيكى جوق پا؟ ۇيكى كاشتى ما؟
– اعاش كەرەۋەتىڭ جامباسىما باتتى, – دەپ جورتا تەكىرەكتەدى بايسەيىت. – ءۇستىمدى بىردەڭە شاقتى ما, بىردەڭە بولدى.
– ە, وندا سابانگا جات.
ەكەۋى دە ءبىرىن-ءبىرى تىڭداماي, قۇلاقتارىن باسقا جاققا تىككەندەي بولدى. تاۋ جاقتان سوققان جەلدىڭ ەكپىنى كۇشەيگەنگە ۇقسادى دا, اينالا توڭىرەكتى تۇگەل بورسىعان شالشىقتىڭ ءيىسى الىپ كەتتى. اياقتارىنىڭ استىندا جەر دىرىلدەپ, كەپتىرىپ كورگەن وگىز تەرىسىن شوقپارمەن قويعىلاعانداي دۇكىرلەگەن دىبىس ەستىلدى. «ە» دەپ ەس جيعانشا بولعان جوق, تاۋدان تاۋ ءبولىنىپ شىققانداي ءبىر پالە جوڭكىلىپ جەتىپ تە قالدى. جەز مۇرتتى مۇجىق دالباقتاپ ۇيىنە قاشتى, بايسەيىت تاپىراقتاپ اتىنا جۇگىردى. اتىنا تاقىمى ءبىر تيسە, مىنا دۇلەيدەن ءبىر-اق ىرعىپ قۇتىلىپ كەتەتىندەي سوقىر ءۇمىت تابانىن جەرگە تيگىزبەي دەدەكتەتىپ اكەتتى.
اقبوز ات تا شىلبىرىن ءۇزىپ كەتىپ, قايدا قاشارىن بىلمەي تاسىراڭداپ الدىنان شىعا كەلدى. جالىنا قولىم ءبىر جەتسە دەپ ۇمتىلعاندا, اتىنىڭ موينى قايقايا بىتكەن جۋان اعاشتاي زورايىپ كورىندى. وڭدى-سولدى سەرمەلگەن بولات تۇياقتار انە-مىنە سارت ەتىپ سىلتەنەتىن شوقپارداي جارق ەتىپ اسپانعا اسىلا قالدى. جەردەن قوپارىپ العان تومارداي جاپ-جالپاق ومىراۋى كوز الدىن جاۋىپ, توبەسىندە نە بولىپ جاتقانىن كورسەتپەي تاستادى. اسپاندا اي بار ما, جۇلدىزدار بار ما, ءبىر كورۋ ورىندالار-ورىندالماسى بەلگىسىز ارمانعا اينالدى. سويتكەنشە بولعان جوق, اقبوز ات مۇنىڭ باسىنان باۋىرىن جازا ءبىر-اق قارعىپ ءوتتى.
مۇنىڭ دا باسى ارتىنا ەرىكسىز قايىرىلىپ كەتتى دە, تۋ سىرتىنان تاۋ كوشىپ كەلە جاتقانداي الاپات ءبىر پالەنى كوردى. ول جاي كەلە جاتقان جوق, جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ, جالماپ, جۇتىپ, وزىنە قوسىپ الىپ كەلە جاتىر. تاستار دوڭبەكتەي دومالاپ, اعاشتار شىرپىداي سىنىپ, ۇيلەر كۇرس-كۇرس قۇلاپ, اھىلاپ-ۋھىلەگەن ءبىر داۋىستاردان قۇلاق تۇنادى. انا پالە العا جىلجىعان سايىن ۇلكەيىپ, زورايىپ, بيىكتەپ بارادى. تاۋ دەيىن دەسە تاۋ ەمەس, سۋ دەيىن دەسە سۋ ەمەس, بىراق اۋدارىلىپ-توڭكەرىلگەنىنە قاراعاندا بۇل لاي ارالاس قارا تاسقىن. ەندى ءبىر قاراعانىندا اۋزىنان وت شاشىپ, قۇيرىعىمەن جەر سابالاعان جەتى باستى ايداھارعا ۇقسادى. نە بولسا دا ول ونىڭ الدىندا ءوزىن قۇمىرسقاداي دارمەنسىز سەزىنىپ, باسىن قورعالاپ بۇعا ءتۇستى.
ءتۇرى مەن ءتۇسى, اتى مەن زاتى بەلگىسىز پالەكەتكە قارسى مايداندى سالعاندا اقبوز ات سالدى. اۋەلى قاي جەرىنەن جارىپ شىقسام ەكەن دەگەندەي اتويلاي ويناقتاپ, شىڭعىرا كىسىنەدى. جالى جالاۋداي جەلكىلدەپ, بىرەسە ولاي, بىرەسە بۇلاي تاسىرلاتا شاپتى. سودان سوڭ ارتقى اياقتارىمەن تىكەسىنەن تىك تۇردى دا, تاۋداي پالەگە ۇيدەي بوپ ۇمتىلدى. وزىنەن مىڭداعان ەسە ۇلكەن قارا دۇلەيدى تۇيگىشتەپ-تۇيگىشتەپ تاستاعىسى كەلگەندەي, ءزىلماۋىر بولات تۇياقتارىن اۋادا وڭدى-سولدى سەرمەپ-سەرمەپ جىبەردى. ونىسىنان ەش قايىر بولماسىن سەزگەن جانۋار جانى شىعا ىشقىنىپ, بار دەنەسىمەن ارتىنا قاراي قايىرىلا جالت بەردى. ءسويتتى دە ۇيرەنشىكتى ادىسىمەن ۇستىنەن ۇيمە-جۇيمە بوپ كەپ قالعان قورقىنىشتى قۇبىجىقتى سارت ەتكىزىپ تەپتى. سول كۇيى جەر بەتىندە نە بار, سونىڭ ءبارى ميداي ارالاسقان جارداي تولقىنعا جاڭقاداي دا بولماي جۇتىلدى دا كەتتى. قاس-قاعىم ساتتە وسىنىڭ ءبارىن كورىپ ۇلگەرگەن قىر قازاعى بايسەيىت تە, بوساعاسىنا جەتىپ جىعىلعان جەز مۇرتتى مۇجىق تا, ونىڭ قورسىلداعان شوشقالارى مەن شۇرقىراعان تاۋىقتارى دا, ءۇي-جايى مەن باۋ-باقشاسى دا, ءبارى-ءبارى ءبىر اساعاننان قالماي تىپ-تيپىل بولدى.
كىشى الماتى وزەنىنەن باستالىپ, ودان ۇلكەن الماتى مەن ەسەنتاي وزەندەرىنە دە اقتارىلا اسىپ-تاسقان سەلدىڭ بيىكتىگى سوندا جەتى-سەگىز مەترگە دەيىن جەتىپتى. قازىرگى اباي, بۇرىنعى باسارىق كوشەسىن تالقانداپ, كەشەگى نارىن, بۇگىنگى شوقان ءۋاليحانوۆ, سول كەزدەگى قاپال, كەيىنگى قوناەۆ كوشەلەرىنىڭ بويىمەن كوكتەي ءوتىپ, رايىمبەك كوشەسىنە جەتكەندە عانا قارقىنى باسىلعان. تاڭەرتەڭ لاي باتپاق باسىپ قالعان كوشەلەردە تامىرىمەن قوپارىلعان اعاشتار, بۇتاقتارى سىدىرىلعان قاراعايلار, تاۋ جىنىستارىمەن بىرگە دومالاپ كەلگەن ۇلكەن-ۇلكەن تاستار ءۇيىلىپ جاتىپتى. قويتاس, ساندىقتاس دەگەن بىلاي تۇرسىن, سەلمەن اعىپ كەلگەن كەيبىر تاستاردىڭ ۇلكەندىگىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەي, جوتاتاس دەپ تە اتاپتى.
قالىڭ ۇيقىدا جاتقان قالانى قاۋساتىپ وتكەن وسىنداي سەل بەس جۇزدەي ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەتكەن ەكەن. قاماۋلى تۇرعان جەرىندە قورا-قوپسىسىمەن بىرگە شايىلىپ كەتكەن ءۇي جانۋارلارىندا ەسەپ جوق كورىنەدى. سەل العان جەر قالانىڭ ورتالىعى بولعاندىقتان, ونداعى ساقتاۋلى تۇرعان ازىق-ت ۇلىك تە اققانى اعىپ, اقپاعانى مىي باتپاقتىڭ استىندا قالسا كەرەك. سونىڭ سالدارىنان قالانى اشتىق جايلاپ, حالىق قاتتى قيىنشىلىققا ۇشىراپتى.
سول جىلى قالانىڭ اتى ەكى كۇن الماتى بولىپ تۇرىپ, ءۇشىنشى كۇنى «الما-اتا» بولىپ قايتا وزگەرگەندە ءبىر ساۋەگەي: «جەتى ءارىپتىڭ ىشىندەگى ءتورت ءارىپ «ا» دەگەن داۋىستى دىبىستى بىلدىرەدى. ول جاقسى نىشان, قالامىزدى پالە-جالادان ساقتايدى», – دەپتى-مىس. سودان تۇپ-تۋرا ءتورت اي, ءۇش كۇن وتكەندە قالانىڭ نەگىزگى بولىگىن سەل الىپ كەتىپ وتىر. ارينە بۇل جاي عانا سايكەستىك شىعار, بىراق قاسىرەتتىڭ ۇمىتىلىپ, الگى ساۋەگەيلىكتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ادامداردىڭ ساناسىندا جۇرگەنىنە نە جىلارىڭدى, نە كۇلەرىڭدى بىلمەيسىڭ. قالالىقتاردى ناقتى بولعان وقيعادان ساباق الۋدىڭ ورنىنا, الدەبىر تىلسىم كۇشتەرمەن قورقىتقىسى كەلەتىندەر جوق ەمەس. «الما-اتا» دەگەن اتاۋ 1921 جىلدان 1993 جىلعا دەيىن جەتپىس ەكى جىل تۇردى دا, تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا قالا اتاۋى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. «سەندەر «الما-اتا» دەپ جازا بەرىڭدەر, ءبىز «الماتى» دەپ ايتا بەرەمىز» دەيتىن قازاقى كوڭىلدىڭ كەڭدىگى ءتۇبى جەڭىس بيىگىنەن كورىندى. وسىلاي كوڭىلىمىز ءوسىپ جۇرگەندە ءوز ارامىزدان شىققان بىرەۋلەر: «ا» دەگەن ءارىپ اندەتىپ ايتقانعا جاقسى, ءارى ءتورت «ا» ءبىزدى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاپ جۇرەدى» دەپ قۇلاعىمىزعا تاعى دا سىبىر ەتە قالدى...
جۇسىپبەك قورعاسبەك
