تانىم • 21 اقپان، 2020

ءاليحان بوكەيحان: سانكت-پەتەربۋرگ جانە سامارا ىزدەرى

252 رەتكورسەتىلدى

« ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريزم فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حان ەسىمىن حالىق جادىندا قالدىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالا كەلىپ: ء«بىز التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز قاجەت. بۇل جۇمىستار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا باستالۋى كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى. سول تاريحي تۇلعانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ءاليحان بوكەيحانوۆ تۋرالى كەيىنگى جىلدارى از جازىلعان جوق. دەسەك تە، ول كىسىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگتە وقۋ كەزەڭى، ساماراداعى ءومىر جولى ادەبيەتتەردە مول قامتىلماي، مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ءاليحانتانۋدا سۇراقتار تۋعىزىپ وتىرعانى دا اقيقات. وسى اقتاڭداقتى جويۋ ماقساتىندا ءبىز اتالعان قالالاردا بولىپ، ءبىراز تىڭ دەرەكتەردى تاپقان ەدىك. ولاردى وسى تاقىرىپتى زەردەلەپ جۇرگەن عالىمدارعا، جاس ىزدەنۋشىلەرگە ۇسىنعان بولاتىنمىن. بۇگىن ونى بارشا وقىرماندارعا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.

سانكت-پەتەربۋرگ كەزەڭى

ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى ءاليحان بوكەيحان تۋرالى قۇجات­تار­دىڭ بارلىعى سانكت-پەتەربۋرگ قالا­سىن­داعى رەسەي ۇلتتىق مۇراعاتىندا ساق­تا­لىپ قالىپتى (387-قور. 24 ب. 1307-ءىس). اتال­مىش قۇندى قۇجاتتارمەن بۇرىن-سوڭ­­دى تانىسقان قازاق وقىرماندارى تۋرا­لى مالىمەت جوق ەكەن.

1895 جىلعى 15 ماۋسىمدا باستالعان ور­مان دەپارتامەنتى 1-ءبولىمىنىڭ №100 ءىسى «دەلو ۋچەنوگو لەسوۆودا بۋكەيحانوۆا» دە­گەن پاپكادا ساقتالعان.

1-بەتتە رەسەي جەر قاتىناستارى جانە مەملەكەتتىك م ۇلىك مينيسترلىگىنە قا­­راستى اقمولا، سەمەي جانە جەتىسۋ وبلىس­­تارىنىڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك باس­قار­ماسىنىڭ (ومبى قالاسى) 5 ماۋسىمدا جا­­زىل­عان №2018 قاتىناس قاعازى تىگىلگەن. وندا بىلاي دەپ جازىلعان:

«ورمان دەپارتامەنتىنە

عا­لىم ورمانتانۋشى ءاليحان نۇر­مۇ­حا­مەد­­ ۇلى بوكەيحانوۆتىڭ ومبى مەم­لەكەتتىك م ۇلىك باسقارماسىنا تومەن­گى ورمان مەكتەبىنە وقىتۋشى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋ، قىزمەتكە الۋ تۋرالى سۇ­را­نىسى. اقمولا وبلىسىنىڭ اس­كە­ري گۋ­بەر­­ناتورىنا بوكەيحانوۆتى سۇرا­نىپ وتىر­عان قىزمەتكە بەكىتۋ تۋرالى مالىم­دە­­مە دەپارتامەنتكە تەلەگراف ارقىلى جى­بە­­رىلەدى».

2-بەتتە الەكەڭنىڭ ءوز قولىمەن تولتى­رىل­­عان سۇرانىسى بار:

«ورمان دەپارتامەنتىنە عالىم ور­مان­­­­تانۋشى ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەي­حا­نوۆتان ءوتىنىش

سانكت-پەتەربۋرگ ورمان شارۋا­شى­لى­عى ينستيتۋتىن 1894 جىلى ءبىتىرىپ، سول سالاداعى ۆەدومستۆوعا قىزمەتكە تۇرۋ نيە­­تىمەن، ورمان دەپارتامەنتىنەن مەنى ورمان­شىلار كورپۋسىنا تىركەپ، ومبى مەم­­لەكەتتىك م ۇلىكتەر باسقارماسى جانىنان قايتادان اشىلىپ جاتقان ورمان مەك­تەبىنە، وقىتۋشى لاۋازىمىنا تاعا­يىن­داۋ­دى سۇرايمىن.

مەنىڭ قۇجاتتارىم مەملەكەتتىك جەر م ۇلىكتەرى دەپارتامەنتىندە جاتىر، ونى وسى جىلدىڭ 28 اقپانىندا جوعارىدا اتالعان پارتيالاردىڭ بىرىنە قىزمەتكە الۋ تۋرالى سۇرانىس جاساي وتىرىپ جولداعان بولاتىنمىن».

ومبى 2 مامىر 1895 ج.

3-بەتتە سانكت-پەتەربۋرگ ورمان ينس­تي­تۋتىنىڭ اتتەستاتى تىگىلگەن.

 و­ندا: «اتتەستات سانكت-پەتەربۋرگ ورمان ينس­تيتۋتى كەڭەسىنەن، سۇلتان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆقا بە­رىلگەن، ءدىنى – مۇسىلمان، 1870 جىلى تۋعان، ومبى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە تاربيە­لەنگەن، 1890 جىلى ينستيتۋتتىڭ تىڭ­داۋشىسى رەتىندە قابىلدانىپ، عى­لىمنىڭ تولىق كۋرسىنان ءوتىپ، ينس­تي­تۋت­تىڭ بارلىق پاندەرى بويىنشا سىناققا شىداپ، تومەندەگىدەي ۇلگەرىم كورسەتتى:

بوتانيكا – 5 (وتە جاقسى)،

دەندرولوگيا – 4 (جاقسى)،

زوولوگيا – 5 (وتە جاقسى)،

 مينەرولوگيا جانە گەوگنوزيا – 5 (وتە جاقسى)،

حيميا – 5 (وتە جاقسى)،

پوچۆوۆەدەنيە (توپىراقتانۋ) – 5 (وتە جاقسى)،

فيزيكا – 5 (وتە جاقسى)،

مەتەورولوگيا – 4 (جاقسى)،

ماتەماتيكا – 5 (وتە جاقسى)،

گەودەزيا – 4 (جاقسى)،

ساياسي ەكونوميا – 5 (وتە جاقسى)،

ستاتيستيكا – 3 (قاناعاتتانارلىق)،

جالپى زاڭتانۋ – 5 (وتە جاقسى)،

پوليتسيا قۇقىعى – 5 (وتە جاقسى)،

ورمان جانە جەردى مەجەلەۋ زاڭدارى – 4 (جاقسى)،

ورمانتانۋ – 3 (قاناعاتتانارلىق)،

ورمان تاكساتسياسى جانە ورماندى باعا­لاۋ –

3 (قاناعاتتانارلىق)،

ورماندى ورنالاستىرۋ – 5 (وتە جاقسى)،

ورمان ينجەنەرلىك ونەرى – 5 (وتە جاقسى)،

ورمان تەحنولوگياسى – 3 (قاناعات­تا­نار­لىق)،

نەمىس ءتىلى – 3 (قاناعاتتانارلىق).

1880 جىلى 15 ساۋىردە بەكىتىلگەن سانكت-پەتەربۋرگ ورمان ينستيتۋتى تۋرا­لى ەرە­جەنىڭ نەگىزىندە، 1894 جىلى 12 قىر­­كۇيەكتە وتكەن ينستيتۋت كەڭەسىنىڭ وتى­رىسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆقا، رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرى ستۋدەنتتەرىنە قاتىستى قۇقىقتار مەن ارتىقشىلىقتاردان بولەك، ەكىنشى دارەجەلى عالىم ورمانشى اتاعى بەرىلدى» دەپ جازىلعان.

اتتەس­تاتقا ينستيتۋت ديرەكتورى، ون­ىڭ كومەك­شىسى، حاتشىسى قول قويىپ، ءمو­­رى با­سىل­عان.

4-بەتتە «قۇپيالىق» بەلگىسىمەن جەر قا­تىناستارى جانە مەملەكەتتىك مۇ­لىك مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان دە­پار­تا­مەن­تىنىڭ ءا.بوكەيحانوۆتى قىز­مەت­كە ورنالاستىرۋ تۋرالى پوليتسيا دەپار­تا­مەنتىنە جولداعان قاتىناس قاعازى تىر­كەل­گەن.

5-بەتتە سول حاتقا پوليتسيا دە­پار­تا­­مەنتىنىڭ بەرگەن جاۋابى كەلتىرىلگەن. وندا اتالمىش دەپارتامەنت تاراپىنان ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ ورمان ۆەدوموست­ۆو­سى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنا­لاسۋىنا كەدەرگى بولمايتىندىعى، قارسىلىق جوعى جونىندە ءمالىم ەتىلگەن.

6-7-بەتتەردە اقىرىندا الەكەڭنىڭ جوعارىدا اتالعان قىزمەتكە تا­عايىن­دال­عا­نى جونىندەگى بۇيرىق بەرىلگەن. بۇيرىق 1895 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە شىققان:

ءىى دارەجەلى عالىم ورمانتانۋشى بوكەي­حانوۆتى ورمانشى كومەك­شى­سى جانە تومەنگى ورتا مەكتەبىنىڭ وقى­تۋ­شى­سى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى

سانكت-پەتەربۋرگ ورمان شارۋا­شى­لى­عى ينستيتۋتىنىڭ كۋرسىن اياقتاعان ءىى دا­رەجەلى عالىم ورمانشى ءاليحان بوكەي­حانوۆ، ءدىنى – مۇسىلمان، جاسى 25-تە، وزىنە اقمولا وبلىسىنىڭ ومبى ورمان­شى­لىعىنىڭ ورمانشى كومەكشىسى جانە اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن وسى ورمانشىلىقتا اشىلاتىن تومەنگى ورمان مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى قىزمەتىن بەرۋ تۋرالى سۇرانىس بىلدىرەدى.

قورىتىندى. اتالعان سۇرانىستى قا­نا­­عاتتاندىرۋعا قارسىلىق، كەدەرگى جوق­تى­عىن ەسكەرە كەلىپ، ورمان دەپارتامەنتى مى­ناداي تۇجىرىم جاسادى:

ا) بەكىتىلگەن تارتىپپەن، بوكەيحانوۆتى ور­مان­شىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنە، سونى­مەن قاتار اعىمداعى جىلدىڭ 1 قىر­كۇيە­گى­نەن تومەنگى ورمان مەكتەبىنىڭ وقى­تۋ­شىسى قىزمەتىنە تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسى­نىسپەن شىعۋ;

ب) جوعارىداعى بۇيرىقتى ورىنداۋ ماق­سا­تىندا بوكەيحانوۆ مىرزا ومبى مەم­لەكەتتىك م ۇلىكتى باسقارۋ باسقار­ما­سى­نا جىبەرىلسىن.

وسى ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ور­مان دەپارتامەنتى جوعارى مارتەبەلى سىز­دەن رۇقسات سۇرايدى.

ودان كەيىنگى بەتتەردە ورمانشىلار كور­پۋسى بويىنشا بۇيرىقتار، ءا.بو­كەي­حانوۆ ەڭبەك ەتكەن جىلدارعى اتتەس­­تا­تسيا­لار­دىڭ قورىتىندىلارى بەرىل­گەن. سول اتتەستاتسيا قورىتىندىلارى بويىنشا ءا.بوكەيحانوۆتىڭ قىزمەت دارەجەسى دە ءوسى­­رىلىپ وتىرعان. ماسەلەن، 1-دارەجەلى اك­­سەسسور، ت.س.س.

تاعى ءبىر قۇندى قۇجات مەملەكەتتىك جەر م ۇلىكتەرى دەپارتامەنتىنىڭ 1897 جىل­­عى 7 مامىردا جازىلعان مالىمدەمەسى.

ورمان دەپارتامەنتىنە

دالا وبلىستارىن زەرتتەۋ جونىندەگى ەكسپەديتسيانىڭ مەڭگەرۋشىسى ف.ا.ششەر­بي­نا مەملەكەتتىك جەر م ۇلىكتەرى دەپار­تامەنتىنە ومبى ورمانشىلىعى ورمان­­شىسىنىڭ كومەكشىسى جانە ومبى ورمان مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى بوكەي­حا­نوۆ­تىڭ ءوزىنىڭ اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمىنان قول ءۇزىپ كەتۋىنە بايلانىستى ءوزىن ورمان كورپۋسى بو­يىنشا قالدىرا وتىرىپ نەمەسە اتالعان دەپارتامەنتكە تىركەي وتىرىپ، اتالعان ەكسپەديتسيا قۇرامىنا قوسۋدى سۇراعان ءوتىنىشىن جولداعان ەكەن.

وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك جەر مۇ­لىكتەرى دەپارتامەنتى ورمان دەپار­تا­مەن­تىنەن اتالمىش وتىنىشكە قارسىلىق بىل­دىرمەۋدى، بوكەيحانوۆ مىرزانىڭ اتال­عان سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا قا­تىس­تى دەپارتامەنت تاراپىنان قانداي دا ءبىر كەدەرگى كەزدەسپەگەندىكتەن، ونى ورمان كورپۋسىندا مۇمكىندىگىنشە بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە قالدىرۋدى ءوتىنىپ سۇرايدى.

قۇجاتقا بولىمشە باستىعى زاركەۆيچ قول قويعان.

ەڭ سوڭعى بەتتە عالىم ورمانشى ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ تاعى ءبىر سۇرا­نى­سى كەل­تىرىلگەن. 1915 جىلدىڭ 4 قاڭ­تا­رىن­دا جول­دانعان قاتىناس قاعازدا بىلاي دەپ جازىلعان:

«ورمان دەپارتامەنتىنەن مەنى دون جەر بانكىنە جەكە ورمان قىزمەتىنە جىبە­­رۋ­دى سۇرايمىن. قازىرگى كەزدە وسىندا قىز­مەت ەتەمىن، بانككە سامارا، سيبيرسك، قازان، ۋفا جانە ورىنبور گۋبەرنيالارى بويىنشا كەپىلگە قويىلعان ورماندى جەرلەردى باعالاۋمەن اينالىسامىن. مەنىڭ قىزمەتىمە قاتىستى شىعارىلعان شەشىم جونىندە حاباردار ەتۋدى وتىنەمىن، تۇرعىلىقتى جەرىم: سا­ما­را قالاسى، قازان كوشەسى، №30-ءۇي».

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، مۇراعات ماتەريالدارى اراسىندا الەكەڭنىڭ فوتوسۋرەتتەرى جوق. ەسەسىنە ديپلومىنىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان.

 سامارا كەزەڭى

الەكەڭ ءۇشىن ۇلكەن ومىرلىك مەكتەپ بول­عان ءوڭىر – سامارا جەرى. ول دون جەر بان­كىندە قىزمەت جاساپ، 1917 جىلعى وك­تيا­بر كوتەرىلىسىنە دەيىن وسى جەردە ەڭبەك ەتكەن. ءاليحان بوكەيحاننىڭ شى­عار­­ماشىلىق تۇرعىدا ءوسۋى، ساياسي قاي­­رات­كەر رە­تىندە قالىپتاسۋ كەزەڭى وسى جەردە ءوتتى. سا­مارا توپىراعىندا شىڭدالىپ، كۇللى قا­زاقتىڭ الاش ورداسىن باسقارىپ، ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى كورنەكتى قايراتكەرگە اي­نالدى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، بۇل ءوڭىر الەكەڭ ءۇشىن كوسمودروم بولدى.

 1908 جىلى سامارا قالاسىنداعى دون جەر بانكىندە قىزمەت جاساپ جۇرگەندە الەكەڭنىڭ ومىرىندە اسا ماڭىزدى وقيعا­لار بولدى. ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتا­­سىن­دا جۇرگەن ءاليحان از ۋاقىتتىڭ ىشىن­دە كۇ­رەسكەر رەتىندە تانىلىپ، ايماق­تاعى بەدەلدى تۇلعاعا اينالدى. 1908 جىلى «سيبير­سكيە ۆوپروسى»، «رەچ»، «سلوۆو» باسى­لىمدارىمەن بايلانىس ورناتقان. سول جىلداردا ءاليحاننىڭ رەسەي يمپە­ريا­­سىنىڭ جەر ساياساتىن سىناپ جازعان ما­تەر­يالدارى ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كوردى.

1912 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا ساما­را­نىڭ بارلىق رەۆوليۋتسيالىق كۇشتەرى توعىسقان جينالىسقا قاتىستى. بۇل جيىن­دا وكتيابريستەردەن باستاپ سولشىلدارعا دەيىن­گى بارلىق ساياسي ۇيىمدار باس قوس­قان ەدى. بۇدان بولەك، 1908-1917 جىلداردا ف.ا.بروكگاۋز، ي.ا.ەفروننىڭ «جاڭا ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگىنىڭ» رەداك­­تسيالىق القاسى قۇرامىنا ەنىپ، VIII – XXII تومدارىن شىعارۋعا اتسالىستى.

1914 جىلى سوتسيال-رەۆوليۋ­تسيو­نەر­لەر­­دىڭ سەزىنە قاتىسىپ، «رەسەيدەگى قا­زاق­تاردىڭ جاعدايى» اتتى بايانداما جا­سا­دى. سونىمەن قاتار سامارا گۋبەر­نيا­سى­نىڭ اتىنان مەملەكەتتىك دۋماعا مۇشە بول­عان «ەسەر» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى ا.ف.كەرەنسكيمەن كەزدەستى.

1915 جىلى كونستيتۋتسيالىق-دەمو­ك­را­­تيا­لىق پارتيانىڭ مۇشەلىگىنە قا­بىل­­دانىپ، قازان ايىندا سامارادا وتكەن پارتيا ماجىلىسىنە قاتىستى. وندا جە­ڭىسكە جەتۋ ءۇشىن كۇش سالۋ، مەن­شە­­ۆيك­­تەرمەن وداقتاسۋ، كادەتتەردىڭ IV بۇ­كىلرەسەيلىك سەزىنە دايىندىق جۇ­­مىس­­­­تارىن جۇرگىزۋ، ت.ب ماسەلەلەر قا­راس­­­تىرىلدى. ءاليحان سامارا گۋبەر­نيا­سى­نىڭ كورنەكتى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رە­تىندە كادەتتەردىڭ ورتالىق ورگانى قۇ­رامىنا ەندى. سونىمەن قاتار سەمەي قازاق­تا­رى اتىنان پەتەربۋرگتە وتكەن رەسەي مۇ­سىل­مان­دار سەزىنە (1914 ج. 15-25 ماۋسىم) دەلەگات بولدى.

الەكەڭ تۋرالى

سامارادا جارىق كورگەن ەنتسيكلو­پە­ديادا ونىڭ ورىس قوعامىنداعى لاق­اپ اتىنىڭ الەكساندر نيكولاەۆيچ بۋ­كەي­­حانوۆ بولعانى تۋرالى ايتىلعان. سون­­داي-اق ونىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى كە­زەڭدەر قامتىلعان. ەنتسيكلوپەديا جاز­باسىندا «بۋكەيحانوۆ، الەكساندر نيكولاەۆيچ (شىن ەسىمى – سۇلتان ءاليحان نۇر-ماگومەدوۆيچ. 1870-1937ج.ا ءومىر سۇرگەن) ساياسي قايراتكەر، 1905 جىلدان باستاپ كادەتتەر پارتياسىنىڭ مۇشەسى، 1-ءشى سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ اتىنان سايلانعان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى، «الاش» قىرعىز ۇلتتىق پارتيا­سىن قۇرۋشى، اگرونوم-عالىم، شىڭ­عىس­حاننىڭ ۇرپاعى 1912 جىلدان باس­تاپ 1917 جىلى جەلتوقسان ايىندا «الاش-وردا» پارتياسىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالعانعا دەيىن سامارا قالا­سىندا تۇردى. ورىس حالىقتىق دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ قاۋىمداستىعى ساما­را بولىمشەسىنىڭ مۇشەسى، سامارا كادەت ۇيىمىنىڭ كوشباسشىسى بولدى. سا­ما­را گۋبەرنياسىندا الاش كوسەمىنىڭ تۋىسقاندارى تۇردى. ولار – سامارا مەن نوۆوۋزەنكو ۋەزدەرىنىڭ جەر يەلەنۋشىلەرى كنياز يزمايل-بەك احمەت ۇلى شىڭ­عىس­ بوكەيحانوۆ پەن سۇلتان شالكەرەي سەيىت گيرەەۆيچ بوكەيحانوۆ ەدى. تاريحتان بەل­گىلى 1934-1936 جىلدارى بولعان جاپ­پاي رەپرەسسياعا ىلىگىپ، 1937 جىلى ال­ما­تىدا (ول كەزدەردە الما-اتا) قارۋلى كو­تەرىلىس جاساماق بولدى دەگەن كىنا تا­عى­لىپ اتۋ جازاسىنا كەسىلدى (ۇكىم ورىندال­دى)» دەپ انىق جازىلادى.

 ەلشين جانە بوكەيحان

ءاليحان بوكەيحان ومىرىندەگى سامارا كە­زەڭى تۋرالى ايتقاندا الەكساندر ەل­شين ەسىمىن تاسادا قالدىرۋعا بولماي­دى. ەكەۋى ساياسي وقيعالار بارىسىن­دا تا­­بى­­سىپ، كەيبىر ماسەلەلەرگە قاتىس­تى ور­تاق كوزقاراستا بولعان. ءتىپتى، الەك­سان­در ەلشيننىڭ ماسوندىق لوجاعا قا­بىل­­دانۋىنا ءاليحان بوكەيحاننىڭ ىق­پا­لى بولعان ەكەن. ول تۋرالى تارقاتا جا­زامىز، ازىرگە الەكساندر ەلشين كىم؟ ونىڭ الەكەڭمەن قانداي بايلانىسى بار؟ وسىعان توقتالىپ وتسەك.

الەكساندر ەلشين – سامارا ارحەولوگيا قوعامىنىڭ توراعاسى، ولكەتانۋشى، سا­مارا­داعى كادەتتەر پارتياسىنىڭ ءبو­لى­­مىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى حاتشىسى، سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەر­سي­تە­­تىنىڭ تۇلەگى. سامارا وكرۋگتىك سو­تىن­دا ادۆوكات رەتىندە قىزمەت ات­قار­عان. ول بولشەۆيكتەردىڭ قىرىپ-جويۋ ارقى­لى الەمدى وزگەرتۋ تاسىلىنە قارسى كوز­قا­راستا بولعان. حح عاسىردىڭ باس كەزىندە سامارانىڭ قوعامدىق ومىرىنە ەلەۋ­لى ۇلەس قوسقان تۇلعا. ماسەلەن، 1905 جىلى قوعامدىق-قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستى. ال 1904-1906 جىلدار ارالىعىندا «سامارا اتشابارى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى. اق پاتشانى تاعىنان تايدىرعان اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ارالىقتا حالىق بيلىگى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعان.

الەكساندر ەلشين وتە ۇلكەن كىتاپ قورىن جيناقتاعان. بۇگىندە ونىڭ كىتاپ­تا­رى سامارا وبلىستىق كىتاپ­حا­نا­سىن­داعى ا.ەلشيننىڭ جەكە قورىندا ساق­تاۋ­لى.

1918 جىلى سامارا ولكەسىنىڭ تاريحى جونىندەگى حرونولوگيالىق انىقتامالىق – «سامارا شەجىرەسىن» قۇراستىرىپ، جا­رىق­قا شىعارعان. ونىڭ جەكە قورىندا كا­سىبي قىزمەتى تۋرالى قۇجاتتار، سامارا تا­ريحى جونىندە جيناقتاعان ماتەريالدار، سامارا كادەتتەر پارتياسىنىڭ مۇ­شەسى رەتىندەگى ساياسي قىزمەتىن كورسە­ت­ە­تىن قۇجاتتار، سونىمەن قاتار جازبا كۇن­­دە­لىك­تەرى مەن ەستەلىكتەرى بار. «ساما­را ۆ 1914-1915گگ.» اتتى ەڭبەگىندە ءاليحان بو­كەيحانمەن كەزدەسۋى جايلى جاز­­عان. سون­­داي-اق ونىڭ ەستەلىكتەرىندە ءاليحان­نىڭ ماسوندىق لوجانىڭ مۇشەسى بول­عا­نى تۋرا­لى دا ايتىلادى.

 ماسوندىق لوجا

وتكەن عاسىردىڭ وقىمىستىلارىنىڭ كوبى ءومىرىنىڭ ماڭىزدى ساتتەرىن كۇن­دە­­لىككە جازىپ وتىرعان. بۇل ادەت ا.ەلشين­دە دە بولدى. ونىڭ ءوز قولىمەن جازىل­عان كۇندەلىكتەرى مەن ولكەتانۋعا ارنالعان قۇندى قولجازبالارى سامارا وبلىستىق ارحيۆىندە ساقتالعان.

ول ءوز ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە 1914 جىل­­دىڭ 12 ماۋسىمىندا ساماراعا ا.ف.كەرەنسكي مەن ن.ۆ.نەكراسوۆ كەل­گە­­­نىن جازادى. جاي كەلمەگەن. ولار الەكساندر ەلشيندى ماسوندىق ۇيىمعا وتۋ­­گە ۇگىتتەيدى.

«بۇل مەنى ەرەكشە تاڭقالدىردى. بۇل ۇيىم مەن ونىڭ راسىمدەرى ەرتە زامان­داردا ۇمىت قالعان شىعار دەپ ويلايتىن ەدىم. اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىن­دا مەن ولاردىڭ ۇسىنىسىنا كەلى­سىم بەردىم. ۇيىمعا قابىلداۋ كازانسكايا كوشەسى №30 سۋببوتينا ۇيىن­دەگى ۆ.ا.كۋگۋ­شەۆتىڭ پاتەرىندە وتەتىن بولدى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ بۇل باۋىر­لاس­­تىققا بۇرىننان مۇشە بول­عا­نى­نا جانە ا.كەرەنسكي، ن.نەكراسوۆ جانە مەنىڭ ارامدا دانەكەر ەسەبىندە جۇر­گە­­نىنە كۇدىگىم قالمادى. كەلەسى كۇنى مەن ۆ.كۋگۋشەۆتىڭ پاتەرىنە كەلدىم. ءاليحان مەنى تورگى بولمەگە الىپ بارىپ، «ۋستاۆ ەرەجەسى» بويىنشا مەن ازىرگە «باۋىرلاردىڭ» ەشقايسىسىن كورە المايتىنىمدى جەتكىزدى. ارتىنشا ماعان جەكە باسىما، وتباسىما، قوعامعا، مەملە­كەت­كە جانە ادامزاتقا قاتىستى كوز­قا­راس­تا­رىم تۋرالى سۇراقتار جازىل­عان پاراق ۇسىنىپ جازباشا جاۋاپ بەرۋىم­دى ءوتىندى. ءوزى شىعىپ كەتتى.

ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ول قايتىپ كەلگەن كەزدە مەن جاۋاپ جازىلعان پاراقتى قايتارىپ بەردىم. ول «باۋىرلار» مەنىڭ كوزقاراستارىمدى قاراستىرىپ، سوعان ساي شەشىم شىعاراتىنىن ايتتى.

ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ ول قايتىپ كە­لىپ، مەنىڭ كوزىمدى بايلادى جانە شەش­پەۋىمدى سۇرادى. شامالىدان سوڭ كە­رەنس­كي مەنىڭ باۋىرلاستىقتىڭ جوعارعى كەڭە­سى الدىندا تۇرعانىمدى جەتكىزدى. بىر­قاتار سۇراقتار قويىلدى. وسىدان سوڭ مەن باۋىرلاستىقتىڭ انتىن قابىلداپ، قۇرامىنا قابىلداندىم»، – دەلىنگەن الەكساندر ەلشين ەستەلىگىندە.

ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا، رەسەيدە ما­سوندىق لوجالار 1730 جىلدان باس­تاپ قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى كوز­قا­راس­تاعى جانە قوعامدىق توپتارداعى تۇلعالار ەندى. بۇل باۋىرلاستىقتار XVIII – XIX عاسىرلارداعى قوعامدىق قوزعا­لىستاردا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. كەيىن حح عاسىردا ماسوندىق لوجالاردى قايتا جاڭعىرتۋ ارەكەتتەرى تىركەلدى. ولار­دىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتيالاردىڭ مۇشە­لە­رى، مەملەكەتتىك دۋما وكىلدەرى كىرگەن. ا.ەلشين ەستەلىكتەرىندە 1914 جىلى اتال­مىش ۇيىمعا سامارا قالا­سى­نان 5 ادام­نىڭ قابىلدانعانى ايتىلادى.

وسى ورايدا، ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت، بۇ­گىندە جۇرتتىڭ كوبى ماسون سوزىنەن ۇركىپ، اتالمىش ۇيىمدى قۇبىجىققا تە­لىپ ءجۇر. ايتسە دە، ءاليحان بوكەيحان ۇلت مۇد­دەسى جولىندا كىممەن بولسا دا دوس بو­لىپ، وداقتاس بولۋعا دايىن بولعان. بۇل ون­ىڭ قايراتكەرلىك قىرىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەمەس پە؟!

 

نۇرلان دۋلاتبەكوۆ،

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

 

(جالعاسى بار)

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار