پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتى قوعام دامۋىنىڭ ديالەكتيكا زاڭدارىمەن شىنايى جاراستىق تاۋىپ, ەلىمىزدىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي پوليتىلدىلىك جانە پوليمادەنيەتتىك نەگىزدە قايتا قۇرۋدىڭ دا بەرىك ارقاۋىنا اينالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءار سەسسياسىندا سويلەگەن سوزدەرى, اسىرەسە, تاياۋدا وتكەن XX سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىنداعى قاداۋ-قاداۋ عىلىمي-ادىسنامالىق وي-پىكىرلەرى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتىن دا, ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن دا كەمەلدەندىرە ءتۇسىرىپ, ءتيىمدى پراكتيكالىق قادامدار جاساۋعا جول اشادى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتى قوعام دامۋىنىڭ ديالەكتيكا زاڭدارىمەن شىنايى جاراستىق تاۋىپ, ەلىمىزدىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي پوليتىلدىلىك جانە پوليمادەنيەتتىك نەگىزدە قايتا قۇرۋدىڭ دا بەرىك ارقاۋىنا اينالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءار سەسسياسىندا سويلەگەن سوزدەرى, اسىرەسە, تاياۋدا وتكەن XX سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىنداعى قاداۋ-قاداۋ عىلىمي-ادىسنامالىق وي-پىكىرلەرى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتىن دا, ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن دا كەمەلدەندىرە ءتۇسىرىپ, ءتيىمدى پراكتيكالىق قادامدار جاساۋعا جول اشادى. وسى ورايدا اسسامبلەيانىڭ دا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ دا ميسسيالارىن كەڭەيتىپ, كۇرىلىمدارىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا باعىت-باعدار سىلتەيتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مىنا سوزدەرىنە نازار اۋدارايىق:
«قازاق حالقى مەن مەملەكەتتىك ءتىل دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامنىڭ بىرىكتىرۋشى يادروسى رەتىندە كورىنۋدە...
ءبىز 2020 جىلعا قاراي بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ 95 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە ءتيىس دەگەن مىندەت قويىپ وتىرمىز...
ەندى بۇل پراكتيكالىق ماسەلە.
ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى قىرى – تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعىن دامىتۋ... ورىس ءتىلىن ءىس جۇزىندە بارلىق قازاقستاندىقتار بىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ جوعالتۋعا بولمايتىن ورتاق بايلىعىمىز.
قازاقستاندىقتار ءۇشىن يننوۆاتسيالار, تەحنولوگيالار مەن بيزنەس الەمىنە تەرەزە اشاتىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماڭىزى مەن ءرولى ارتىپ كەلەدى... دامىعان ەلدەردە تۇرعىنداردىڭ ءابسوليۋتتى كوپشىلىگى 2-3 تىلدە سويلەيدى.
...سوندىقتان بىزگە دە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ قاجەت.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە وسىنداي حالىقارالىق تاجىريبەنى ەندىرۋ ماسەلەسىن تاپسىرامىن»... (ەگەمەن قازاقستان, 27 ءساۋىر, 2012 ج.).
پرەزيدەنتتىڭ جوعارىدا كەلتىرىلگەن ماعىناسى تەرەڭ وي-قورىتىندىلارى مەن تاپسىرمالارى, وتاندىق ءبىلىم كەڭىستىگىندە بەتبۇرىستى كەزەڭ بولىپ تابىلاتىن 12 جىلدىق وقىتۋدىڭ جاڭا مازمۇنىنا قايشى كەلمەيتىن قۇرىلىمدىق فورماسىن تاڭداپ, الەمدىك وزىق تاجىريبەلەر مەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنەن تۋىندايتىن وڭتايلى ۇسىنىستار مەن قورىتىندىلار نەگىزىندە بولاشاقتا «اتتەگەن-اي» دەگىزبەيتىن پراكتيكالىق قادامدار جاساۋعا مىندەتتەيدى.
ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ تاريحي دامۋىنا كوز سالساق, ونىڭ كەڭىرەك وركەن جايعان كەزەڭى حح عاسىر بولىپ تابىلادى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا قاراي الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەر 7 جاستان باستاپ وقىتاتىن جالپىعا مىندەتتى 10 جىلدىق ورتا ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتىپ, قوعامنىڭ جاڭا ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني-الەۋمەتتىك سۇرانىستارىنا سايكەس كەلەتىن 5-6 جاستان وقىتاتىن ءۇش ساتىلى ورتا مەكتەپتىڭ ءتيىمدى ۇلگىسىن ىزدەي باستادى. وسىلايشا, جاڭا ۇلگىگە ارقاۋ بولارلىق ءۇش ساتىلى 10 جىلدىق ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ وزىق تاريحي تاجىريبەسى قاي ەلدە جۇزەگە استى, سونداي-اق, بولاشاق 12 جىلدىق ورتا مەكتەپ ءوز قىزمەتىن تولىمدى اتقارۋ ءۇشىن ونىڭ ءار ساتىسىنداعى وقۋ ۇزاقتىعى قانشا جىل بولۋ كەرەك, دەگەن سۇراقتار وتە تەرەڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەۋدى تالاپ ەتتى.
اتالمىش سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ بارىسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ارنايى كوميسسياسى «ۇلت قاتەر ۇستىندە» دەگەن باياندامادا كەڭەستەر وداعىن عىلىم مەن تەحنيكادا XX عاسىردىڭ ورتا تۇستارىندا العا شىعارعان قۋاتتى قۇرىلىم – ونىڭ الەمدەگى ەڭ وزىق 7 جاستان وقىتاتىن ءۇش ساتىلى 10 جىلدىق 4+3+3=10 ۇلگىسىندەگى ورتا مەكتەبى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. الەمنىڭ باسقا دا دامىعان ەلدەرى 10 جىلدىق مەكتەپتىڭ وسى ۇلگىسىن ەڭ وزىق قۇرىلىم رەتىندە مويىندادى.
الەمنىڭ وزىق ەلدەرى قوعام دامۋىنىڭ وسكەلەڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتىن 12-13 جىلدىق ورتا مەكتەپتىڭ جاڭا ۇلگىسىن تاڭداعاندا كەڭەستىك 10 جىلدىق مەكتەپتىڭ ورتاڭعى 3 جىلدىق ساتىسىن دا, سوڭعى 3 جىلدىق ساتىسىن دا ەڭ ءتيىمدى ءارى ەڭ وڭتايلى قۇرىلىم رەتىندە وزگەرىسسىز قابىلدادى دا, 5-6 جاسار بالا لاردى وقۋ ۇدەرىسىنە تارتاتىن باستاۋىش مەكتەپتى جەتىلدىرىپ, وعان 1-2 جىلدى قوسىپ بەردى. ءسويتىپ, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قوعامنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني-الەۋمەتتىك سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرا الاتىن تولىمدى جۇيە رەتىندە 12-13 جىلدىق مەكتەپتىڭ 1-كەستەدە كورسەتىلگەن ءۇش ساتىلى قۇرىلىمىن تاڭداپ الدى:
1-كەستە
| ەلدەر | وقىتۋ قۇرىلىمى مەن ۇزاقتىعى |
| جاپونيا
كورەيا رەسپۋبليكاسى
اقش
كانادا
دانيا
قىتاي
يسپانيا
اۆستراليا
ارگەنتينا
فرانتسيا
ءۇندىستان
يتاليا
نورۆەگيا
ۇلىبريتانيا
گەرمانيا | 6+3+3=12 جىل, 6 جاستان 6+3+3=12 جىل, 6 جاستان 6+3+3=12 جىل, 6 جاستان 6+3+3=12 جىل, 6 جاستان 6+3+3=12 جىل, 6 جاستان 6+3+3=12 جىل, 6 جاستان 6+4+2=12 جىل, 6 جاستان 6+4+2=12 جىل, 6 جاستان 7+3+2=12 جىل, 6 جاستان 5+4+3=12 جىل, 6-7 جاستان 5+5+2=12 جىل, 7 جاستان 5+5+3=13 جىل, 6-7 جاستان 7+3+3=13 جىل, 6-7 جاستان 6+5+2=13 جىل, 5-6 جاستان 4+6+3=13 جىل, 7 جاستان |
مىنە, سوندىقتان دا يۋنەسكو-نىڭ جىل سايىنعى ستاتيستيكالىق جيناعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2-مىڭجىلدىقتىڭ سوڭعى جىلىندا الەمدەگى 216 ەلدىڭ ىشىندە بالالاردى 7 جاستان باستاپ وقىتاتىن ورتا مەكتەپ 23 ەلدە عانا ساقتالىپ قالدى, ال 88 ەل 6 جاستان باستاپ, 15 ەل 5 جاستان باستاپ وقىتاتىن ورتا مەكتەپتەر جۇيەسىن قۇردى.
ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەلەرىن ءسوز ەتكەندە ورتا مەكتەپتىڭ قۇرىلىمدىق ۇلگىلەرىن قاراستىرۋمەن قاتار, كوپ تىلدەردى وقىتۋعا بايلانىستى حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يۋنەسكو-نىڭ ۇيىمداستىرعان كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنەن تۋىندايتىن قورىتىندىلاردىڭ دا پراكتيكالىق شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ماندىلىگى اسا زور ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر 21 ەلدى قامتىپ, 20 جىل بويى شۆەتسيالىق بەلگىلى عالىم تەرستەن حيۋسەننىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلدى (رازۋموۆسكي ۆ.گ. گوسۋدارستۆەننىي ستاندارت سۋپەردەرجاۆى ميرا ك 2000 گودۋ. پەداگوگيكا,1993, № 3 س.92). ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن وسى زەرتتەۋلەردە قويىلعان كەيبىر كوكەيكەستى سۇراقتارعا جانە ولارعا جاۋاپ رەتىندە الىنعان عىلىمي ۇسىنىستارعا توقتالا كەتەيىك.
شەتەل تىلدەرىن قانداي ادىسپەن وقىتۋ ۇتىمدى: انا تىلىنە سۇيەنبەيتىن تۋرا ادىسپەن وقىتۋ ۇتىمدى ما, نەمەسە انا تىلىنە سۇيەنە وتىرىپ ۇيرەتەتىن جاناما ادىسپەن وقىتۋ ۇتىمدى ما؟ قاي جاستان باستاپ شەتەل تىلدەرىن وقىتۋ تيىمدىرەك؟ – دەگەن سۇراققا بايلانىستى عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ الدىندا عالىمدار ەكى جاق بولىپ, كەيبىرى تۋرا ءادىستى جاقتاپ, بالالاردى مەيلىنشە ەرتە باستان بىردەن شەت تىلدەرىنە وقىتۋدى ءجون دەپ تاپسا, قالعاندارى مۇنداي كوزقاراستى قولداماعان ەدى. زەرتتەۋ جەتەكشىسى ت.حيۋسەن تۋرا ءادىستى جانە مەيلىنشە ەرتەرەك وقىتۋدى قولداۋشىلار جاعىندا بولدى. الايدا, 20 جىل بويى وسى ەكى ءادىستىڭ تيىمدىلىگىن ءبىر-بىرىنە سالىستىرا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى شەتەل تىلدەرىن انا ءتىلى نەگىزىندە وقىتۋ الدەقايدا تيىمدىرەك, سوندىقتان دا ولاردى مەكتەپتەگى وقۋ جىلدارىنىڭ باستاۋىندا ەمەس, ورتا تۇستارىنان باستاپ وقىتقان ۇتىمدى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. «تۇرعىندارىنىڭ ءابسوليۋتتى كوپشىلىگى 2-3 تىلدە سويلەيدى», – دەپ ەلباسى ايتىپ وتىرعان دامىعان ەلدەردىڭ قازىرگى الەمدىك پراكتيكاسى دا كوپ تىلدەردى وسى ادىسپەن وقىتۋدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
الەمدىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ قۇرىلىمدىق فورماسىنىڭ ءار ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنىڭ مازمۇنىنا تاۋەلدىلىگىن كورسەتەدى. ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتى جالپى مادەنيتانىمدىق تۇرعىدان العاندا مىناداي ساياسي ۇستانىمدار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى (كۋزمين م.ن. وبرازوۆانيە ۆ ۋسلوۆياح پوليەتنيچەسكوي ي پوليكۋلتۋرنوي روسسي. پەداگوگيكا, 1999, №6, س. 3-12):
- ءمونوتىلدى جانە مونومادەنيەتتى نەگىزدە;
- قوستىلدى, بىراق مونومادەنيەتتى نەگىزدە;
- قوستىلدى جانە قوسمادەنيەتتى نەگىزدە;
- كوپتىلدى جانە كوپمادەنيەتتى نەگىزدە.
XXI عاسىردىڭ قارساڭىندا الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كوپمادەنيەتتىلىك پەن كوپتىلدىلىك ساياسي ۇستانىمىنا جاۋاپ بەرەتىن 12 جىلدىق ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ 6+3+3=12 قۇرىلىمدىق ۇلگىسىن تاڭدادى. ال كەڭەستەر و داعى الەم مويىنداعان ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك 4+3+3=10 ورتا مەكتەپ ۇلگىسىنىڭ ورنىنا, مونوتىلدىك ساياسي ۇستانىمدى جۇزەگە اسىرۋعا لايىقتالعان جەتى جاستان وقيتىن بالالار ءۇشىن 3+5+2=10 ۇلگىسىنە, التى جاستان وقيتىن بالالار ءۇشىن 4+5+2=11 ۇلگىسىنە كوشتى.
وسى ارادا كوپ ۇلتتى كەڭەستەر وداعىنىڭ بۇكىل الەم مويىنداعان 4+3+3=10 ەڭ وزىق ورتا مەكتەپ ۇلگىسىنەن اينىپ, بالالاردى 7 جاستان وقىتاتىن 3+5+2=10 جانە 6 جاستان وقىتاتىن 4+5+2=11 ۇلگىلەرىنە كوشۋىنە نە سەبەپ بولدى؟ بۇل سوڭعى ۇلگىنىڭ 2015 جىلدان ەنگىزىلگەلى وتىرعان قازاقستاندىق 4+6+2=12 مەكتەپ ۇلگىسىنەن تۇبەگەيلى ايىرماشىلىعى بار ما دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. بۇل سۇراقتارعا عىلىمي-ادىسنامالىق تەوريالار مەن زاڭدىلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىق.
وكىنىشكە قاراي, مەكتەپتىڭ مۇنداي قۇرىلىمدارىنىڭ نەگىزىنە كوپ ۇلتتىق نەمەسە كوپ ەتنوستىق قوعام دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى زاڭدارىنان تۋىندايتىن كوپتىلدىلىك ۇستانىمى الىنباي, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مونوتىلدىك ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن سۋبەكتيۆتى ساياسي-ەكلەكتيكالىق شەشىمدەرى مەن كوزقاراستارى باسشىلىققا الىندى. مۇنداي سۋبەكتيۆتى ساياسات, رەسەي ءبىلىم بەرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ب. ليحاچەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي, پاتشالى رەسەيدىڭ «سامودەرجاۆيە, پراۆوسلاۆيە, نارودنوست» دەپ اتالاتىن ءمونوتىل مەن مونومادەنيەتكە نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنان ايىرماشىلىعى جوق ەدى (رەفورماتورستۆو ۆ روسسيسكوم وبرازوۆاني: پروجەكتى ي رەزۋلتاتى. پەداگوگيكا. 1996, №6. س.18-24).
مىنە, وسىنداي مونوتىلدىلىك جانە مونومادەنيەتتىك ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن پارمەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوپ ۇلتتار مەن ەتنوستاردىڭ انا تىلدەرىندە ءتالىم-تاربيە بەرىپ, «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلدىرەتىن» باستاۋىش مەكتەپتى مەيلىنشە السىرەتۋ قاجەت بولدى. وسىلايشا بۇكىل الەم مويىنداعان 4+3+3=10 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ ۇلگىسىنىڭ ورنىنا 7 جاستان وقىتاتىن ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ ءالجۋاز 3+5+2=10 جانە 6 جاستان وقىتاتىن 4+5+2=11 تۇرىندەگى ۇلگىلەرى XX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە كەڭەستەر وداعىندا ومىرگە كەلدى.
قازىرگى قازاقستان جاعدايىندا مەملەكەتىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كوپتىلدى جانە كوپمادەنيەتتى ساياساتىنىڭ اۋقىمدى مازمۇنىنا 12 جىلدىق ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ 6 جاستان وقىتاتىن 4+6+2=12 تۇرىندەگى قۇرىلىمدىق فورماسى قايشى كەلەدى. ويتكەنى, مۇنداي فورماداعى قۇرىلىم مونوتىلدىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بەيىمدەلگەن 4+5+2=11 فورماسىنان ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق دەۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, كوپ تىلدەردى وقىتۋدىڭ ءتيىمدى رەتتىلىگىن انىقتاعان الەمدىك عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ قورتىندىلارى مەن التى جاسار بالاعا 4 جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنان باستاپ ءۇش-ءتورت ءتىلدى وقىتۋ تۋرالى قازاقستاندىق تالپىنىستاردىڭ اراسىندا ەلەمەي كەتۋگە بولمايتىن تاۋقىمەتى مول تاعى ءبىر قايشىلىقتىڭ بار ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. تۋىنداعان قايشىلىقتاردان شىعۋدىڭ ەكى جولى بار.
ءبىرىنشىسى – ەلىمىزدە 12 جىلدىق ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وزىنە جۇكتەلگەن كوپتىلدى, كوپمادەنيەتتى قىزمەتتى ءتيىمدى اتقارۋى ءۇشىن «ەشتەن دە كەش جاقسى» دەپ, 6+3+3=12 نەمەسە 5+4+3=12 ۇلگىلەردىڭ ءبىرىن قابىلداعانىمىز دۇرىس. قاي ۇلگىنى نەگىزگە الساق تا, الەمدىك تاجىريبەلەرگە, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, وتاندىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگى ءۇشىن مىنا ۇستانىمداردى باسشىلىققا العان ءجون.
ءبىرىنشى ۇستانىم. بوگدە تىلدەردى انا ءتىلىن ەركىن مەڭگەرتۋ نەگىزىندە وقىتۋ.
ەكىنشى ۇستانىم. «ءۇش تىلدىك تۇعىر» ستراتەگياسى تۇرعىسىنان قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنە قوسا, قازاقستاندىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن مەڭگەرتۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءار ساتىسىندا مىناداي تاكتيكالىق مىندەتتەردى شەشۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى:
- مەكتەپالدى دايارلىق ۇيىمدارى مەن باستاۋىش مەكتەپتىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى مىندەت – قازاق-ەتنوستىق قوستىلدىلىكتى ەركىن مەڭگەرتۋگە ۇيتقى بولارلىق پراكتيكالىق قادامدار جاساي وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى از ەتنوستار ءۇشىن ەكىنشى انا ءتىلى دەڭگەيىنە كوتەرۋ;
- نەگىزگى مەكتەپ پەن تولىق ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى ءمىندەت – قازاق-ورىس سويلەۋ قوستىلدىلىگىن قالىپتاستىرۋ جانە اعىلشىن سويلەۋ ءتىلىن مەڭگەرتۋگە پراكتيكالىق العىشارتتار جاساۋ;
- جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى مىندەت – قازاق, ورىس سويلەۋ جانە جازۋ ءتىلىن ەركىن مەڭگەرتۋ جانە ءار ماماندىقتىڭ اعىلشىن تىلىنە دەگەن سۇرانىس دەڭگەيىنە ساي كەلەتىن سويلەۋ جانە جازۋ ءتىلىن يگەرتۋ.
ءۇشىنشى ۇستانىم. تىلدىك تۇرعىدان مەكتەپالدى كەزەڭنەن باستاپ, انا تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن دارىندى بالالاردى انىقتاپ, ولاردىڭ دامۋ قارقىنىن قولدايتىن, ەكى-ءۇش ءتىلدى وزىق مەڭگەرتۋگە جاعداي تۋعىزاتىن ارنايى باعدارلامالار بويىنشا سارالاپ ءارى دارالاپ وقىتۋ.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن عىلىمي دەرەكتەر مەن ۇستانىمدار اياسىندا ەلباسىنىڭ قحا-نىڭ XX سەسسياسىندا ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن قاداۋ-قاداۋ تاپسىرمالارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, XXI عاسىردا اسسامبلەيا ميسسياسىنىڭ تارىلماي, كەڭەيە تۇسەتىندىگى; تاۋەلسىز ق ازاقستاندا بىردە-ءبىر ەتنوستىڭ ءوز ءتىلىن جوعالتپايتىندىعى; ءار وبلىستىڭ جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرى مەن ەتنودەموگرافيالىق قۇرىلىمدارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, وڭىرلىك قحا-نى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالارىن جاساۋدى وبلىس اكىمدەرىنە تاپسىرۋى; الەۋمەتتىك باستامالاردىڭ ورتالىعى رەتىندە دوستىق ۇيلەرىن دامىتىپ, جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى ايتقان سوزدەرىنىڭ پراكتيكالىق ماندىلىگىن تەرەڭ ۇعىنا تۇسەمىز.
مىنە, وسى ورايدا اسسامبلەيانىڭ بارلىق كۇرىلىمدارىمەن جانە كوپتىلدىك تاربيەگە قاتىسى بار بارلىق ازاماتتىق ۇيىمدارمەن قويان-قولتىق جۇمىس جاسايتىن, ءسويتىپ قازاق-ەتنوستىق كوستىلدىلىكتىڭ نەگىزىن قالايتىن مەملەكەتتىك ينستيتۋت ءرولىن 6 نەمەسە 5 جىلدىق تولىمدى باستاۋىش مەكتەپ اتقارا الادى. دەموگرافيالىق تۇرعىدان ەلىمىزدەگى قازاق حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى ۇنەمى ءوسىپ وتىراتىندىقتان, اسىرەسە, قازاق تىلىندەگى باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ قازاق-ەتنوستىق قوستىلدىلىكتى دامىتۋداعى ءرولى ايرىقشا ارتا تۇسەدى.
باستاۋىش مەكتەپتىڭ قىزمەت اياسىنىڭ كەڭەيۋى, ونىڭ قازاق-ەتنوستىق قوستىلدىلىكتى, سايىپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەرتە باستان مەڭگەرتۋدەگى ايرىقشا ءرولى, وسى جولدا قحا-نىڭ بارلىق ازاماتتىق قۇرىلىمدارىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس جاساۋى – مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, وبلىس اكىمدەرىنە تاپسىرىپ تا, شەگەلەي ايتىپ تا وتىرعان جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى «پراكتيكالىق ماسەلەلەر» بولىپ تابىلادى.
مازمۇنى تار مونوتىلدىك ساياساتقا بەيىمدەلگەن 4 جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتىڭ ورنىنا, ءورىسى كەڭ كوپتىلدىك ساياساتتىڭ جۇگىن كوتەرەتىن بەس نەمەسە التى جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتىڭ قاجەتتىگى دە وسىنداي جايتتاردان تۋىندايدى. مونوتىلدىك جانە مونومادەنيەتتىك ساياساتقا لايىقتالعان ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ 4+6+2=12 قۇرىلىمدىق فورماسىنىڭ ورنىنا, 6+3+3=12 نەمەسە 5+4+3=12 ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرىن تاڭداعانىمىز, قاي جاعىنان الساق تا, الدەقايدا ءتيىمدى دەپ وتىرعانىمىز دا, مىنە, سوندىقتان.
قايشىلىقتان شىعۋدىڭ ەكىنشى جولى. ءبىلىم بەرۋدىڭ قازىرگى الەمدىك ۇردىسىنەن بايقالىپ وتىرعانداي, الداعى 20-30 جىلدا ورتا مەكتەپ جۇيەسىنە 5 جاسار بالالار دا جاپپاي تارتىلاتىن بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا فرانتسيانىڭ قازىرگى 5+4+3=12 ۇلگىسىنىڭ بولاشاعى زور. ويتكەنى, ونى بالالارعا 5 جاستان باستاپ ءتالىم-تاربيە بەرەتىن انگليانىڭ قازىرگى 13 جىلدىق ورتا مەكتەبىنىڭ 6+5+2=13 ۇلگىسىنە جاقىنداتىپ, كەلەشەكتە 5 جاسار بالالاردى دا مەكتەپتەگى ءتالىم-تاربيە مەن وقىتۋعا تارتاتىن قازاقستاندىق 6+4+3=13 ۇلگى تۇرىندە قۇرۋعا بولادى.
قازىرگى اعىلشىن ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ سوڭعى 2 جىلدىق اكادەميالىق (بىزشە بەيىندى) ساتىسى تولىمسىز قۇرىلىم سياقتى كورىنەدى. ال بىراق ناقتى ءىس جۇزىندە انگليا ورتا مەكتەبىندە بەرىلەتىن بەيىندى ءبىلىم سوڭعى 4 جىلدى قامتيدى. ونى اعىلشىننىڭ ورتا مەكتەبىندە بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن الەۋمەتتىك سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىراتىن تومەندە كورسەتىلگەن ىشكى دەڭگەيلىك بولىنۋلەرىنەن كورەمىز:
(2+4)+(3+2)+2=13 جىل, نەمەسە (2+4)+3+(2+2)=13 جىل.
ورتا ءبىلىم بەرۋدى ءارى ساتىلاپ, ءارى دەڭگەيلەپ تولىمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ اعىلشىندىق تاجىريبەسىن 4+6+2=12 ۇلگىسىنە قولدانىپ, ونى تومەندە كورسەتىلگەندەي, التى ىشكى دەڭگەيگە ءبولىپ, جەتىلدىرە الامىز: (1+3)+(2+3+1)+2=12 جىل, نەمەسە (1+3+2)+3+(1+2)=12.
4+6+2=12 ۇلگىسىندە بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن دەڭگەيلىك قۇرىلىمدارىن ءوزارا سالىستىرعاندا 2 جىلدىق ءۇشىنشى دەڭگەيدىڭ باستاۋىش مەكتەپكە دە, نەگىزگى مەكتەپكە دە ورتاق ەكەندىگى, ال 1 جىلدىق بەسىنشى دەڭگەيدىڭ نەگىزگى مەكتەپ پەن بەيىندى مەكتەپكە ورتاق ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. وسىلايشا, 6 جىلدىق نەگىزگى مەكتەپتىڭ ەسەبىنەن 4 جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتىڭ جانە 2 جىلدىق بەيىندى مەكتەپتىڭ تولىمسىزدىعىن جويۋعا بولادى.
بالالاردىڭ وي-ءورىسىنىڭ دامۋىنا, جاس ەرەكشەلىكتەرىنىڭ سۇرانىستارىنا ساي كەلەتىن مۇنداي ىشكى دەڭگەيلەۋلەر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويادى. راسىندا دا, وقىتۋدى وسىلايشا دەڭگەيلەۋ ءبىلىم ستاندارتتارى مەن باعدارلامالارىن جاساۋشىلارعا, وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى ازىرلەۋشىلەرگە, مۇعالىمدەردى دايارلايتىن ۇيىمدارعا باعىت-باعدار سىلتەپ, وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن الەۋمەتتىك سۇرانىستارىنا قاراي ءاربىر دەڭگەيگە عانا ساي كەلەتىن ناقتى عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستار اتقارۋدى جۇكتەيدى. قولدانىستاعى ءبىلىم ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارى جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر توڭىرەگىندە ايتىلىپ جۇرگەن ولقىلىقتاردىڭ باستى ءبىر وبەكتيۆتىك سەبەبى – بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن ءارتۇرلى دامۋ جىلدامدىقتارىنىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتىن وسىنداي ىشكى دەڭگەيلەرىنىڭ ناقتى ايقىندالماعاندىعىمەن تۇسىندىرىلەدى.
قورىتا ايتار بولساق, 4+6+2=12 ۇلگىسىندە وقىتۋدىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن ءۇشىنشى جانە بەسىنشى ىشكى دەڭگەيلەرىن, مەكتەپتىڭ ءارتۇرلى ساتىلارىمەن ورتاقتاستىرماي, دامىعان ەلدەردىڭ ونداعان جىلدار بويى سىننان وتكەن ۇلگىلەرىنە ءساي
