رۋحانيات • 20 اقپان، 2020

اباي فيلوسوفياسى: شىعۋ تەگى، قالىپتاسۋى جانە دامۋى

2290 رەتكورسەتىلدى

دۇنيەنىڭ باسى سايران، ءتۇبى ويران،

وزار سويدى بۇ دۇنيە...

دوسپامبەت جىراۋ

 

اقىل-ويدا، الدىمەن

سەزىم ارقىلى

بەرىلمەگەن، ەشتەڭە جوق...

دجون لوكك

 

فيلوسوفيانى فيلوسوفيا

(دانالىققا قۇشتارلىق) دەپ،

ءوزىن فيلوسوف دەپ، ەڭ العاش اتاعان

... پيفاگور ەدى، ونىڭ ويىنشا،

ادام – دانا ەمەس، فيلوسوف، – دانالىق قۇدايعا عانا بىتكەن قاسيەت.

ديوگەن لاەرتسكي

بەسىنشى ۇستاز

ەسسە

پرەامبۋلا

جاز كەزىم. اتام ەكەۋمىز اۋىل سىرتىندا، ىرگەدەگى جارلى وزەنى تۇسىندا، ساي-سالا، ءيىرىم، سۋ جاعاسىن قۋالاي، بىتىك وسكەن قالىڭ قاۋ، كوك شالعىن اراسىندا، ءجۇزىن ۇزاق، مۇقيات قايراعان اق ازۋ، قارا شالعىمەن جاپىرا قۇلاتىپ ءشوپ شاۋىپ جۇرگەنبىز. شىلدە ۋاقىتى تامىلجىعان تامىزعا ۇلاسىپ كەلە جاتقان جايما-شۋاق ۇلى شاق. ءۇش-ءتورت جاستاعى مەنىڭ سۇراقتارىم كوپ. ەستىگەن نارسەمدى سۇرايمىن. اتام دەمبىل-دەمبىل توقتاپ، شارىقتى شالعى جۇزىنە تاقاپ، جانىپ-جانىپ قويادى. سوسىن، قۇلاشىن سەرمەپ، اقىرىن سىرعي جۇرگەن شالعى سوڭىنان بىرقالىپتى جىلجىپ وتىرادى.

بۇل جاز ايلارى ارقا جۇرتى كۇن نۇرىن توگىپ، تىلسىم باقىت كەشەتىن مەزگىلى. كورشى شابىندىقتا تاڭىربەرگەن قوڭسى قۇرال-سايمانىن تۇگەندەپ جاتىر. شارۋاسىن ءبىتىرىپ، شالعى تۇسكەنشە، ءبىر كەلىپ امانداسىپ كەتەتىن عادەتى.

– ءاۋ، اسسالاۋماعالەيكۇم، توكە، – دەيدى قاسىمىزعا تاقاپ كەلە جاتىپ، تاياعاندا، ەكى قولىن بەرىپ، ەكەۋمىزبەن دە امانداسادى.  

– ۋاعالەيكۇماسسالام!

كوزىن كولەڭكەلەپ توڭىرەگىن شولادى. قازباۋىر بۇلتتار اسپاننان اجىراپ، جەرگە سالبىراپ ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى. كۇن ىسىپ بارادى، شۇعىلا شاشىپ تاس توبەمىزدەن الابوتەن جارقىرايدى، بۇل ۋاقىت – قىر دالانىڭ ەڭ جىلى ماۋسىمى. تاڭىربەرگەن ماعان قاراپ، ءسوزىن جالعايدى:

– نەمەرەڭىزبەن شىعىپسىز عوي.

اتام شالعىسىن كوتەرىپ، ءجۇزىن تەكسەرىپ تۇرادى، ەجەلگى داعدىسى، قولى قالت ەتسە، ابايلاپ ساۋساعىن تيگىزىپ، ءجۇزى كەتىپ قالعان جوق پا دەپ، ءبىر قاراپ، تەكسەرىپ قويادى.

– ءيا. جۇمساۋعا دا ءبىر ادام كەرەك. قولقانات، – دەيدى سوسىن.

– ەڭبەككە باۋلىعان جاقسى، ەرتەڭ قىزىعىن ءوزى كورەدى.

بۇل ساۋالعا دا اتامنىڭ جاۋابى دايىن، ىلە-شالا ءتىل قاتادى:

– ارينە... بىراق، سانا بەرمەسە، تاعى بولمايدى. بۇل قاراق – اسا سانالى، ىنتالى، ەلگەزەك بالا.

تاڭىربەرگەن شالعى سالۋعا ەرىنىپ تۇرعان سياقتى. ساعاتىنا ءبىر كوز جۇگىرتىپ قويىپ، تاعى اڭگىمە باستايدى. اتام دا اسىقپايدى، شوپشىلەردىڭ بۇل ادەتى اسا ءبىر اياۋلى نارسە، پىشەن كەزىندە كوپ سىر ايتىلادى، وتكەن-كەتكەن قوزعالادى، ارەدىك داۋ تۋىپ جاتادى، ءبىر-بىرىنە رەنجىپ، كەتىسىپ قالاتىندار دا بولادى. مەن ەس جيىپ كەلە جاتقالى اۋىل اراسىنداعى اڭگىمە-دۇكەندە اباي ەسىمى كوپ اتالادى، شەر تارقاتىسقاندا، امان-ساۋلىقتا، توپتاسىپ ورىستەن قايتقان مالدى كۇتكەندە ءجيى قايتالانادى، سوزىنە دالەل كەلتىرگەندە، دەرەگىنە دايەك ىزدەگەندە، ۇلى اقىنعا جۇگىنەدى، ارقا سۇيەپ، نەگىزگە الا سويلەيدى، كوكىرەگى داڭعىل اباي حاكىمنىڭ داڭقى، تىلسىم دانالىعى بارىنە بىردەي جەتەدى، كەيدە مەنىڭ دە دانىشپان اباي اتام سەكىلدى دۇنيەدەگى ەڭ اقىلدى ادام بولعىم كەلەدى.

ونىڭ ابايدان ءبىر ناقىل ءسوز ايتايىن دەپ كەلە جاتقانىن سەزدىم، جۇزىنەن تانىپ قويدىم، ابايسىز اڭگىمەنىڭ تۇزدىعى جوق ءتارىزدى كورىنەتىن.

– اباي ايتقان ەكەن، – دەدى ول، –  “بەينەت كورمەي، داۋلەت جوق”.

– “ساپ، ساپ، كوڭىلىم، ساپ، كوڭىلىمدە” عوي.

– ءيا. تاعى ءبىر ايتاتىنى بار، بىراق، قالقا بالا تۇر.

كۇلدى.

– بەينەتقور بالا، شارۋاعا بەيىم ءوزى.

– جارايدى، اقساقال، كەتتىم، قاس قارايعانشا وسى تۇستى ءبىتىرىپ السام.

– تاڭىربەرگەن-اۋ، كىشى شوشىپ، ۇلكەن ۇيالاتىنداي، قاي ءسوزىن مەڭزەدىڭ؟

– كەيىن، توكە، كەيىن.

– ءاي، وسى ابايدىڭ جۇمباعى بىتپەيدى-اۋ.

كورشى ەزۋ تارتىپ ۇزاپ بارا جاتتى. كەيىن مەن ابايدىڭ بۇل قۇپياسىن اشتىم. ءبىر-اق اۋىز ءسوز. بۇكىل قازاق، بار ادامزات تابيعاتى سىيىپ تۇرعان ءبىر-اق اۋىز ءسوز. اباي عاقلياسىندا ءسوزدىڭ ءىرى-مايداسى جوق ەكەن، ءسوزىنىڭ ءبارى – سۇيەكتى. 

 

مۇحتار اۋەزوۆ

ءاسىلى، ابايدى اۋەلى الاشتىڭ وزىنە، كەيىن تورتكىل دۇنيە جۇرتىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ، ناسيحاتتاۋ جولىندا عۇلاما زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ وراسان زور ءرول اتقاردى. عىلىمىن (ابايتانۋ) قالىپتاستىردى، شىعارماشىلىعىن (ولەڭدەرى، “قارا ءسوزى”) ءبىر جۇيەگە كەلتىردى (زەرتتەدى، رەتتەدى)، كوركەم وبرازىن (“اباي جولى” رومان-ەپوپەياسى) سومدادى (جازدى).

ۇلى اقىندى تانىپ-بىلۋگە بايلانىستى ۇزاق جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءوز جەمىسىن بەردى. ناتيجەسى، بۇگىندە حاكىمنىڭ قازاق رۋحانياتىنداعى تۇبەگەيلى، ورنىقتى ورنى، تياناقتالعان شىعارمالارى ۇزدىكتىگى تۇرعىسىنان ەشقانداي كۇمان تۋعىزبايدى.

اۋەزوۆ – ابىلاي حان، كەنەسارى، اباي قادىرىڭە جەتكەن قالامگەر. كەنەسارى تۋرالى “حان كەنە” اتتى پەسا جازدى، ءسىرا، 1928 جىلى بولسا كەرەك، ال 1930 جىلعا دەيىن پەسا ەكى-ءۇش جەردە قويىلىپ ۇلگەردى. بەلگىلى مۇقتارتانۋشى ماماي احەت كۋالىگىنشە، مۇقاڭ ابىلاي تۋرالى ۇلكەن شىعارما جازۋدى ويلاستىرسا كەرەك، كوپ دەرەك جيناپ قويعان كورىنەدى.

ابايدى دۇنيە جۇزىنە ايگىلەگەن مۇحتار اۋەزوۆ ءوز مىندەت-ميسسياسىن XX عاسىردا تولىعىمەن اتقارىپ، ورىنداپ شىقتى. كەمەل اقىننىڭ اياۋلى  بەينەسىن، ساۋلەلى وتباسىن، زيالى ورتاسىن، كەرتارتپا قاتىگەز زامانىن، قوعامىن كەيىپتەۋدە ۆيرتۋوز قالام يەسى بارشا تالانتىن، قارىم-قابىلەتىن، وقىپ-بىلگەنىن تۇبىنە شەيىن سارپ ەتتى. ءتىپتى، بۇكىل ونەرىن، كۇللى ءومىرىن، بار كۇش-قايراتىن وسى ماقساتقا سارقا جۇمساعانى راس.

اباي، ارينە، وتباسىنان باستالادى. دەسەك تە، حاكىم ومىرىندە ەلەۋلى ءىز قالدىرعان، دۇنيەتانىمى قالىپتاسۋىنا ايرىقشا، قوماقتى ۇلەس قوسقان جارقىن دا جاقىن تۇلعالار بار. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قاليوللا.  

قاليوللا وسكەنباەۆ

ۇيىمدە، سورەلەرى سىرەسىپ تۇرعان ۇلكەن كىتاپحانامدا، العىسوزىن مۇحتار اۋەزوۆ جازعان اسا ءبىر قىمبات كىتابىم بار. بۇل – قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا 1961 جىلى جارىق كورگەن اباي قۇنانباي ۇلى شىعارمالارىنىڭ ءبىر تومدىق تولىق جيناعى. رەداكتسياسىن قاراپ، تۇسىنىكتەردى، جاڭا ماتەريالداردى تولىقتىرىپ باسپاعا دايىنداعان – ءابىش جيرەنشين.

ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەسىم. نەمەسە، قازىر عالىمداردىڭ ءوزارا اڭگىمەسىندە عانا اتالاتىنى بولماسا، ەل اراسىندا ۇمىتىلعان نىسپى.

كىتاپتا ابايدىڭ تۋىسى قاليوللا تۋرالى كوپ ماعلۇمات بەرىلەدى: “ابايدى العاشقى رەت ورىستىڭ ونەر-ءبىلىمى، كىتاپتارى مەن، سوناۋ الىستاعى پەتەربۋرگتاعى، موسكۆاداعى ورىس ينتەلليگەنتسياسىنىڭ سالت-سانا، تۇرمىسىمەن تانىستىرعان ادام ابايدىڭ ءوز ءىنىسى قاليوللا وسكەنباەۆ. قاليوللا قۇنانبايدىڭ ايعىز دەگەن بايبىشەسىنەن تۋعان، ەرتە كەزدەن-اق ونى اكەسى ورىسشا وقۋعا بەرەدى. اباي ەلدە جۇرگەندە قاليوللامەن پەتەربۋرگكە حات جازىسىپ، حات الىسىپ تۇرادى. جازعى دەمالىستا ەلگە كەلگەندە قاليوللا استانا تۇرمىسىنان قويىن-قونىشى تولى كوپتەگەن اڭگىمەلەر مەن كىتاپتار الا كەلەتىن بولعان، وسى كىتاپتاردى ۇنەمى وقىپ قاليوللامەن ىشتەي سىرلاسىپ، پىكىر الىسۋشى نەمەرەلەس اعايىندارىنىڭ ىشىندە زەرەگى اباي بولعان”.

ءابىش جيرەنشين قاليوللا جايلى جەتكىزە جازادى. بىراق، بىزگە مىنا ءبىر دەاتلدارى ايرىقشا ماڭىزدى كورىندى.

“قاليوللا ەڭ العاش سەمەيدە وقىپ، ونداعى وقۋدى تاۋىسقان سوڭ، ومبىداعى شوقان وقىعان كادەتسكي كورپۋسكە تۇسەدى. بۇل شوقان ءۋاليحانوۆتان سوڭ. ونى دا ءبىتىرىپ، كورنەت وفيتسەر دەگەن اتاق الىپ شىعادى. بۇل ءتارىزى 1863-69 ج. مولشەرىندە. بۇدان سوڭ قاليوللا موسكۆاداعى پاۆلوۆسكي كاۆالەريسكي شكولدى بىتىرەدى. باعزى ءبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا حالەل  1877-1878 جىلدار ورىس-تۇرىك سوعىسىنا قاتىناسادى. وندا دا ەرلىك كورسەتىپ ورىستىڭ ءبىر گەنەرالىنان العىس الادى...”

بۇل قاستەرلى كىتاپ ماعان، مەنىڭ قولىما 2017 جىلى سەمەيدە ءتيدى. ءبىر ازاماتتان سۇراپ الدىم. ۋاقىتشا. قاسىمدا سۇلتان ىبىراي مەن ومار جالەل ۇلى بار. بىراق، كىتاپتى قايتارىپ بەرۋىم قاجەت.

 احمەت، تاكەن، زاكي جانە جابال

سول ءبىر بالالىق شاق جىلدارى مەن اباي تۋرالى قۇلاعىما جەتكەن كوپ عۇلاما ءسوزدىڭ ءبىرىن تۇڭعىش رەت وسىلاي ساناممەن ەستىدىم. كورشى تاڭىربەرگەن اقساقال قانداي قۇپياسىن ايتپاي كەتتى، بىلگىم كەلدى، ابايدى ۇعاتىن، تۇسىنەتىن جاسقا تەز جەتۋگە قۇمارتىپ قالدىم. كەيىن ەسەيگەندە، وسى ءبىر جايما-شۋاق ولەڭدى تالاي رەت اشىپ وقىسام دا، نە ايتقىسى كەلگەنىن ءبىر ادامداي تۇسىنسەم دە، ءوزىمدى ولەڭ شىندىعىنان اداسىپ جۇرگەندەي سەزىنەمىن، بۇل جەردە اباي باسقا ءبىر نارسەنى بەلگىلەگەندەي كورىنەدى دە تۇرادى، ەۋروپالىق فيلوسوفيالىق جۇيەلەر، ەڭبەكتەر، كىتاپتار ىزدەگەن اقيقاتتىڭ كومەسكى بەينەسى، اسىل مۇراتى ابايدىڭ وسى ءبىر ولەڭىنە سىيىپ كەتكەندەي اسەر قالدىرادى، بۇل مەنىڭ بالا جاسىمنان شەشىمىن تابۋعا تىرىسقان ءومىر بويعى جۇمباعىما اينالدى. قۇپيا كۇيىندە، كولدەنەڭ قالقيىپ ءالى كوز الدىمدا تۇر.

ابايدىڭ العاشقى ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى. ءاسىلى، 1855-1881 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان. جۇمباق جىردىڭ سوڭىنا قاراي كەلتىرىلگەن قۇنارلى ءسوز، قۋاتتى وي. ۇيقاس قۋعان تىركەس تە، اجارى بولسا دا،  ارتىق ايتىلعان لەپەس تە ەمەس. اركىم قۋلىعىنا، سۇمدىعىنا قاراي بويلايدى.

جۇمباق جان دەسە – جۇمباق جان. ءداستۇرلى ورتا، اتا سالتى ارداقتاعان كوشپەلى قۇندىلىقتار جۇيەسى تالاپتارى، دالا زاڭى، ورىس نيزامى قاز-قاتار قىسقان الماعايىپ زاماندا، قىر ەتەگىندە، تۇزدە، الەم ءىلىم-ءبىلىمىن تانىعان دانىشپان قالاي، قايتىپ تۋىپ-ءوستى، قايدان كەلدى، قاي مەجەدە قالىپتاستى، سۇڭعىلا تابيعاتى، ويشىل قابىلەتى، جالپى ادامزاتتىق شەڭبەردەگى پايىم قاسيەتى سىرتىندا نە تۇر، كىم بار، ول بىزگە نەبىر مىڭجىلدىقتار اينالىسقان ماتەماتيكالىق كۇردەلى ەسەپتەرگە بارابار، قيىن جۇمباقتار تاستاپ كەتتى.  

تاكەن الىمقۇلوۆ “جۇمباق جان” اتتى ەڭبەگىندە اباي جولىن ءداپ تانيدى:

“سوندىقتان دا اباي پوەزياعا توتەنشە جۇكتەر ارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ابدەن توقتاسقان شاعىندا تۋعان قارا سوزدەرىن بىلاي قويا تۇرساق، ابايدىڭ ءفالساپاسى، ەستەتيكاسى، تۇرمىستىق تولعانىستارى ونىڭ پوەزياسىندا، جۇرتقا تەز تارايتىن ۇشقىر جانردا جاتىر. كۇن ىلگەرى ايتا كەتۋ كەرەك، ابايدىڭ كەيبىر ولەڭدەرىن ورىسشاعا اۋدارعاندا، ونىڭ جالاڭ اقىلگوي (ديداكتيك)، سىرسىز شەشەن (ريتوريك) بوپ كورىنۋىندە وسىنداي تاريحي سەبەپتەر بار. وسىعان بايلانىستى ەستە تۇتاتىن جانە ءبىر ءجايىت، ادەبيەتتىڭ جاس كەزىندە، قالىپتاسپاعان شاعىندا پوەزيا ءارتۇرلى مىندەت اتقارىپ، ءارتۇرلى جۇك كوتەرە بەرەدى. گوراتسيدىڭ، لۋكرەتسيدىڭ پوەمالارى عىلمي تراكتاتقا جاتسا، لومونوسوۆتىڭ كەيبىر ۇزاق تولعاۋلارى شارۋاشىلىقتى ۋاعىزداۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇعان باياعى اۆيتسەننانىڭ جىرمەن جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرىن قوسساڭىز، پوەزيانىڭ العاشقىداعى ورنىن وڭاي اڭعاراسىز”.

ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، كەمەڭگەر ابايدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرى ماقسات رەتىندە، ءبىرى سول ماقساتقا جەتۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى رەتىندە. ولەڭ-جىرلارى – وي-تولعانىستارىن حالىققا جەتكىزەتىن ەڭ ءتيىمدى جولى ەدى. سەبەبى، “توركىنى تىم ارىدەگى قازاق پوەزياسىنىڭ ۇلتتىق ومىردە ارالاسپاعان سالاسى جوق” (تاكەن الىمقۇلوۆ).

اسا زاماناۋي، ءتىپتى، زامانىنان، داۋىرىنەن وزىق تۇرعان اباي پايىمى قازاق ساناسىنا تەز جەتۋى ءۇشىن اقىن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتادا اتاق-ابىرويعا يە، قوعامدىق اقىل-ويعا قوجا، كونە شەجىرەدەن بەرى الاشتىڭ سانا-سەزىمىن، ۇلت تانىمىن بيلەپ-توستەپ كەلە جاتقان حالىقتىق جانرعا بەت بۇرادى.

شۇعىل جانر تەز ۇقتىرادى. بىراق، بۇل جەردە دە ابايدىڭ كۇردەلى تۇلعاسى تانىلدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ اتاقتى ماقالاسىندا (“قازاقتىڭ باس اقىنى”): “1903-ءشى جىلى قولىما اباي سوزدەرى جازىلعان داپتەر ءتۇستى. وقىپ قاراسام، باسقا اقىنداردىڭ سوزىندەي ەمەس. ولار سوزىنەن باسقالىعى سونشا، اۋەلگى كەزدە جاتىرقاپ، كوپكە دەيىن توساڭسىپ وتىراسىڭ. ءسوزى از، ماعىناسى كوپ، تەرەڭ. بۇرىن ەستىمەگەن ادامعا شاپشاڭ وقىپ شىقساڭ، ءتۇسىنىپ، كوبىنىڭ ماعىناسىنا جەتە الماي قالادى. كوپ سوزدەرىن ويلانىپ داعدىلانعان ادامدار بولماسا، مىڭ ارا وقىسا دا تۇسىنە المايدى. نە ماعىنادا ايتىلعانى بىرەۋ بايانداپ ۇقتىرعاندا عانا بىلەدى.سوندىقتان اباي سوزدەرى جالپى ادامنىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر تيەتىنى راس،” – دەيدى.

ايگىلى اكادەميك زاكي احمەتوۆ “كەمەل اقىن، كەمەڭگەر ويشىل” اتتى ەڭبەگىندە (اباي، ءبىرىنشى توم، ولەڭدەر مەن اۋدارمالار، الماتى، “جازۋشى” باسپاسى، الماتى) تومەندەگىدەي قيسىن كەلتىرەدى: “قازاقتىڭ زيالىلارى ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە شاكەرىم قۇدايبەرديەۆ، ماعجان جۇماباەۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ سەكىلدى ولەڭ ءسوزدىڭ ورەن جۇيرىكتەرى اباي ءسوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بىردەن-اق ابدەن تۇسىنە ءبىلدى دەسەك تە، ۇلى اقىننىڭ ادەبي مۇراسىنا ءبىرتۇتاس ورنىقتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋ وڭاي بولعان جوق”.

كورنەكتى ابايتانۋشى-عالىم جابال شويىنبەت ءبىر سۇقباتىندا مىناداي وي تۇيىندەيدى: “ابايدى ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزدە قازاق حالقى جەتە تۇسىنبەدى” دەگەن پىكىرلەردى ەستىپ قالامىن. مەنىڭشە، بۇل دۇرىس ەمەس، ول قازاق حالقىن كەمسىتۋ سەكىلدى كورىنەدى. سول كەزدە-اق ابايدى قازاق حالقى وتە سىيلاعان. قايتا وسى كۇنى ابايدى جەتە بىلە بەرمەيتىن سياقتى كورىنەدى ماعان”.

زاكەڭ مەن جابال ايتقان ەكى ويدىڭ اراسىندا قايشىلىق تۇرعانداي كورىنەدى. شىن مانىندە، ابايدى سىرت اينالعان ەلى ەمەس، قىلىشىنان قان تامعان سوۆەت وكىمەتى ەدى.

جابال سول ينتەرۆيۋدە تاعى ءبىر جاقسى پىكىر بىلدىرەدى.

“كوشپەلى ءومىر بولمىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە وراي، اباي تۋىندىلارىنىڭ حالىق اراسىندا تارالۋ جولىنىڭ ءۇش جاعدايدا جۇزەگە اسا باستاعانى بايقالادى. اۋەل باستا، اباي ولەڭدەرى اۋىزشا بىرەۋدەن بىرەۋ جاتتاپ الىپ، انگە قوسىپ ناسيحاتتالىپ جاتتى. ەكىنشى جاعىنان، اقىن ولەڭدەرى قولجازبا تۇرىندە بىرەۋدەن بىرەۋ كوشىرىپ الىپ، كوزى قاراقتى ساناۋلى ساۋاتتى ادامدار اراسىندا تارالىپ جاتتى. ۇشىنشىدەن، اقىن تۋىندىلارى 1889 جىلدان باستاپ ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءار قيلى جاعدايدا باسىلىم كورىپ جاتسا دا، ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە ءوز اتىنان جاريالانعان ەمەس”.

 ورتەگا-ي-گاسسەت، كاميۋ، سارتر جانە مارتين حايدەگگەر

ءبىز ابايدى قازاق كاسىبي فيلوسوفياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى، ىرگەلى كاتەگوريالىق تۇسىنىك اپپاراتىن قالىپتاستىرۋشى ويشىل تۇلعا تۇرعىسىندا تانيمىز (يمانيگۇل، تولىق ادام ىلىمدەرى تۋرالى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە).

“ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،

سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.

ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي، باۋىرىم دەپ،

جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.

 

وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل،

يماننىڭ اسىلى ءۇش دەپ سەن تاحقيق ءبىل.

ويلان داعى ۇشەۋىن تاراتىپ باق،

باستى بايلا جولىنا، مالىڭ تۇگىل”.

شىعارمادا ءبارى ايتىلىپ تۇر. ءبىز العاشقى ەكى شۋماعىن العا تارتىپ وتىرمىز. وسى ايتىلعان ءبارى – تەك سىرت تۇسىنىك. ال، ءۇش ماحاببات، تاحقيق، تاعات، تاسديق، رۋزا ءتارىزدى ءحۋسنيزان – جاقسى نيەت، كوركەم وي، جاقسى پىكىر – يمانمەن قاتار، بىرگە تانىپ، بىرگە ءبىلۋ قاجەت تالاپتارى – شىڭىراۋلار، تۇڭعيىقتار. شىڭىراۋ تەرەڭدىك تە، شىڭىراۋ بيىكتىك تە بولادى. جەر عانا ەمەس، اسپان دا – تۇڭعيىق.

كىسىلىك – قاسيەتتەر باسى.

جالپى، بۇل ولەڭ – ابايدىڭ ويشىل بولمىسىن، فيلوسوفتىق تابيعاتىن، حاكىمدىك الەمىن اشاتىن قورىتىندى-تۇجىرىم جاساعان ەرەكشە تۋىندى. كەشەندى، جۇيەلەنگەن ءىلىم كورىنىسى. شىعارما جازىلعان ۋاقىت – ەپيستوليارلىق جانرعا كوشىپ، قارا ءسوز جازىپ، دۇنيەگە جاڭا وي-تولعام اكەلەتىن تۇس. بۇل، تەگى، جۇزەگە اسقان سانا توڭكەرىسى. تانىم وزگەرىسىنىڭ قاقپاسى – وسى ولەڭ. بۇكىل شىعارمالارىنىڭ كىلتى. ويشىلدىڭ وي كەڭىستىگىنە وسى كىلتپەن ەسىگىن اشىپ كىرەسىز. اباي ويىنىڭ شىڭى. نەمەسە شىڭدارىنىڭ ءبىرى. پروگراممنىي دوكۋمەنت – دليا ناتسي. وپرەدەليايۋششەە، پرەدۆوسحيتيۆشەە بۋدۋششەە تۆورەنيە، سوزداننوە – ۆو يميا چەلوۆەچەستۆا.

مانيفەست گۋمانيزما.

اباي – ورىس ويشىلى نيكولاي بەردياەۆ سەكىلدى ءدىني ەكزيستەنتسياليستىك فيلوسوفياعا تۋىس، ۇندەس تۇلعا. لەۆ شەستوۆ قۇساعان ەركىن قاتەگوريالارمەن ويلايتىن سىنشىل دانىشپان.  

ول – شىن مانىسىندەگى، ويلاۋ قۇرالدارى بار، قالىپتاسقان جۇيەلى تۇسىنىكتەرىنە ارقا سۇيەگەن ناعىز كاسىبي فيلوسوف. ويشىلدىق كاسىبىن مەڭگەرگەن، وي ەڭبەگىمەن اينالىسقان، دۇنيەجۇزىلىك ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستەردى، قوزعالىستاردى، اعىمداردى ورىس ءباسپاسوزى ارقىلى قال-قادەرىنشە ءجىتى باقىلاپ وتىرعان فيلوسوف.

حاكىم وي جازبالارىندا پايدالانعان تۇسىنىكتەر، ۇعىم تۇرعىسىندا قالىپتاسقان، ورنىققان، ىرىكتەلىپ، تياناقتالعان ءسوز قورى، ويلاۋدىڭ ينترۋمەنتى ءرولىن نەمەسە قىزمەتىن اتقارادى.

“بولمىس”، “سانا”، “بەس نارسە”، “زامان”، “جۇرەك”، “اقىل”، “قايرات”، “ار-ۇيات”، “يمانيگۇل”، “ماحاببات”، “باقىت”، “باق”، “تولقىن”، “جامان”، “جاقسى”، “كوڭىل” ءتارىزدى ۇعىم سوزدەر – اباي فيلوسوفياسىنىڭ شەشىمى.

“جۇرەكتىڭ” (ىنتالى، شوشىعان، شىن، ورتەنگەن، وربىگەن، ۇرپيگەن، قاپالانعان، جارالى، سونگەن) سان قيلى ءتۇرى، “كوڭىلدىڭ” (سەزىمپاز، كۇڭگىرت، قام، قارا، سىنىق) بىرنەشە كۇيى بار.

نادان ادام دەگەن كىم:

“كوپ ايتسا – كوندى،

جۇرت ايتسا، بولدى،

ادەتى نادان ادامنىڭ؟”

دەمەك، نادان ادام – توبىر، ماسسا. ورتەگا-ي- گاسسەت (“كوپشىلىك كوتەرىلىسى”، ورىسشا نۇسقاسى “ۆوسستانيە ماسس”) پەن ەلياس كانەتتي (“بيلىك پەن كوپشىلىك”، ورىسشا نۇسقاسى “ماسسا ي ۆلاست”) تاقىرىبى. XX-XXI عاسىرلاردىڭ وزەكتى ماسەلەسى.

كانەتتي ىرگەلى ەڭبەگىندە ماسسانىڭ مىنەز-قۇلقىنا سيپاتتاما بەرەدى. ءوتىپ بارا جاتقاندى وزىنە قوسىپ الادى. قوسىپ العاندى ءوز تارتىبىنە باعىندىرادى. ءوز تارتىبىنە باعىندىرعاننان ماسسا جاسايدى. دەربەس ويسىز. ەركىن ەمەس، ءبىر-ءبىرىن بايلاپ، جىبەرمەي ۇستايدى. ماسسا ءوزىن ءوزى باسقارادى، بىراق سىرتقى ىقپالعا كونگىش، تاۋەلدى، بودان. ونى كۇشەيتىپ تۇرادى. توبىرعا اۋقات پەن قىزىق كەرەك. ماسسانىڭ ەڭ قالىڭ كورىنىسى – پوپ-ەسترادا، پوپ-مادەنيەت، پوپ-عۇمىر. ماسسا ادامدى ويلاۋ قابىلەتىنەن ايىرادى. اباي انىقتامانى قالاي ءدال بەرگەن! سوسىن، كوپتە اقىل جوق دەيدى ۇلت ۇستازى.

اباي كاتەگوريالارى، البەر كاميۋ ءوزىنىڭ “سيزيف تۋرالى اڭىز” اتتى ەسسەسىندە تاقىرىبىن تالقىلاۋدا ارقا سۇيەگەن ەكزيستەنتسياليزم كاتەگوريالارىنا ۇقسايدى. جان-پول سارتر، كەشەندى پالساپالىق ەڭبەكتەرى مەن كوركەم شىعارمالارىندا قولدانعان، قايشىلىقتاعى الەم/ادام سيپاتىن بەينەلەيتىن ۇعىم-تۇسىنىكتەرىنەن ەش اۋمايدى دەۋگە دە بولادى. ءارى مارتين حايدەگگەر تەرميندەرىمەن اعايىنداس ۇعىمدار.

كەيبىر اسىرە-اكادەميالىق ورتادا اباي فيلوسوف ەمەس دەگەن پىكىر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. دايەك رەتىندە فيلوسوفيالىق مۇراتىن (كوزقاراسىن، دۇنيەتانىمىن، الەم ءپىشىنىن) ايقىندايتىن جۇيەلى ەڭبەكتەرى جوقتىعىن العا تارتادى.

فيلوسوفيانىڭ ءوزى بىرنەشە دەڭگەي-دارەجەگە بولىنەدى. بىراق، ارينە، ءبىزدىڭ قاراستىرعالى نەمەسە قاراستىرىپ وتىرعانىمىز – كاسىبي فيلوسوفيالىق ىلىمدەر.

كەز كەلگەن جۇيەنىڭ ارقا سۇيەيتىن تىرەكتەرى – ونتولوگيا، گنوسەلوگيا، لوگيكا، ەپيستەمولوگيا، ەتيكا، ەستەتيكا – سەكىلدى توپتاس بولىكتەرى، سونىمەن قاتار،  قۇرامىنا ەنەتىن زاڭدىلىقتارى – ديالەكتيكا، يندۋكتسيا، دەدۋكتسيا جانە لوگيكا.

سوتسيولوگيالىق-كۋلتۋرولوگيالىق كاتەگوريالار ارقىلى اقيقاتتى تابۋ جولىندا ىزدەنەتىن فيلوسوفيا بار.

بۇل فيلوسوفيا – شارتتى تۇسىنىكتەرگە تولى. كەيدە، فيلوسوفيا تۋرالى قاساڭ وي-پايىمدار دا كەدەرگى كەلتىرەدى.

مودەرن/پوستمودەرن

قازىر فيلوسوفيا پوستمودەرنيستىك قۇبىلىستار جاعدايىندا ەركىن كەڭىستىككە شىقتى. جاڭا كوكجيەكتەرى اشىلدى. فيلوسوفيا مەن كۋلتۋرولوگيا تەڭەستى. بەكەت نۇرجانوۆ “مودەرن. پوستمودەرن. كۋلتۋرا” اتتى كىتابىندا (الماتى، “ونەر” باسپاسى، 2012 جىل) "بۇكىل مودەرن ينستيتۋتتارى فيلوسوفيامەن قاتار اقيقاتتى جاريالايتىن ينستانتسياعا اينالادى، دەگەن قورىتىندى جاسايدى. ونىڭ ويىنشا، “مادەنيەت – ءمان-ماعىنا تۋعىزۋشى ەڭبەك” (ورىسشا نۇسقاسى: “كۋلتۋرا – پرويزۆودستۆو سمىسلوۆ ي زناچەني”).

ال ماكس ۆەبەر: “مادەنيەت – ادام ومىرىنە ۇستەمدىك قۇراتىن رۋحاني جانە زاتتىق يگىلىكتەر جۇيەسى” (ورىسشا نۇسقاسى: “كۋلتۋرا – ەتو سيستەما دۋحوۆنىح ي ماتەريالنىح تسەننوستەي، پودچينيايۋششايا سەبە جيزن ليۋدەي”) دەگەن پىكىر كەلتىرەدى.

بۇرىنعى كلاسسيكالىق فيلوسوفيادا مادەنيەت ادام قولىنىڭ ءىزى جاتقان قاسيەت-قۇندىلىق رەتىندە تۇسىندىرىلەتىن. ەندى قازىر، پوستمودەرنيستىك داۋىردە انىقتاما بەرۋ قيىندايدى. سەبەبى، رۋحانيات كەڭىستىگى ۇلعايادى، مادەنيەت اياسى كەڭەيەدى. ءبىلىم اقپاراتقا اينالادى. ءاسىلى، عىلىمي-تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردى ەركىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك العان، اقپار-مالىمەتكە قول جەتكىزگەن ينستيتۋتتار (تاريح، راتسيوناليزم، تەاتر، ادەبيەت، عىلىم، شىندىق، اقىل-وي، باق، ءپان)، ءوز كەزەگىندە، اعىلىپ، تاسقىنداپ كەلىپ جاتقان حات-حابار نەگىزىندە ءوز تۇجىرىمدامالارىن، كونتسەپتەرىن جاسايدى. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبارى اقپارات تەحنولوگيالارىنىڭ بۇتىندەي، تۇتاستاي بۇقارالىق سيپات الۋىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇگىندە ءبىز كىتاپ وقىمايمىز، گۋگلدەن قاراي سالامىز. ادامزاتتىڭ جيعان-تەرگەن ءبىلىمى، بۇكىل تاريحي تانىمى ءبىر گۋگلگە سىيىپ تۇر. ءتىل دەپ ءسوزدى ەمەس، تاڭبانى ۇققاندىقتان، بارلىق ورنەك، بەلگى، سان تىلگە اينالادى. دەمەك، ارحيتەكتۋرالىق نىساندار، ماتەماتيكالىق ەسەپتەر، اۆتوموبيلدەر ءپىشىنى، قالانىڭ باس جوسپارى، ءبارى ءماتىن قىزمەتىن اتقارادى.

مودەرندىك داۋىردە، يدەيانى، ءمان-ماعىنانى، قۇندىلىقتار مەن ۇلگىلەردى تۋعىزۋشى – فيلوسوفيا ەدى، پوستمودەرنيزم شەڭبەرىندە كەز كەلگەن ينستيتۋت ءوندىرۋشى كۇش – ادەبيەت، لينگۆوسەميوتيكا، كۋلتۋرولوگيا، سوتسيولوگيا، پسيحولوگيا، مەديولوگيا، ءتىپتى، كينوتانۋ بولسىن. پوستمودەرنيزم – مودەرنيزم سياقتى كوزقاراستاردىڭ جالپى جيىنتىعى ەمەس، ءبىر ارناعا قۇيعان، ورتاق قاسيەتتەرى بار اعىمدار بىرلەستىگىنە دە جاتپايدى. راس، تۇسىنىكسىز. مودەرندىك جۇيەدە نيتسشەشىلدىك، ماركسيزم، فرەيديزم، فەنومەنولوگيا، ەكزيستەنتسياليزم، سترۋكتۋراليزم، گەرمەنەۆتيكا، نەوپلاتونيزم ءبىر تانىم جولىنداعى، بىراق، ءتۇرلى سيپاتتاعى ىزدەنىستەر. پوستمودەرنيزم – باسقا، ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى جوق ويشىلدىق. ول تۇتىنۋ قوعامى، پوستيندۋستريالدى قوعام، اقپاراتتىق قوعام، مەديامادەنيەت، عالامدانۋ (گلوباليزاتسيا)، جەرگىلىكتەن(دىر)ۋ (گلوكاليزاتسيا) ۇعىم-تۇسىنىكتەرىنە تۋىس، جاقىن. گۋمانيتارلىق تانىم جۇيەسىندەگى لينگۆيستيكالىق توڭكەرىستەر، ياعني، تاڭبانىڭ دىبىس الدىنا شىعۋى، الەمدى ماتىنگە اينالدىردى. بولمىس ءماتىن بولدى. بۇل – ءتىلدىڭ قالىپتاسۋى جونىندەگى سەميوتيكالىق تەوريانىڭ ترانسفورماتسياسىنان تۋدى.

اباي – مودەرندىك تۇلعا. تالاپتارى، بىرىڭعاي اقيقات ىزدەۋى مودەرنيزم فيلوسوفياسىمەن ۇشتاسادى.

پوستمودەرنيزم – مودەرنيستىك تۇسىنىكتەردىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋى. سوندىقتان، تاريح اياقتالعان جوق، ول جايلى تۇسىنىگىمىز قايشىلىققا ءتۇستى، فيلوسوفيا ولگەن جوق، مازمۇنى وزگەرىپ، الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىلدى، كىتاپ قازاسى دا شارتتى نارسە، ونىڭ تابيعاتى باسقا سيپات تاپتى، عىلىم ناتيجەلەرى جويىلعان ەمەس. ەپيستەمولوگيالىق اقيقات سىرى، قۇرىلىمى كۇردەلەندى.

ءبىزدىڭ اباي تۋرالى تانىم-تۇسىنىگىمىز تەرەڭدەدى، جاڭا قىرلارى اشىلدى، حاكىمنىڭ ىلىمىنە قاتىستى دەرەكتەرگە بار قازاقتىڭ قولى جەتتى. عالامتور ارقاسىندا ءاربىر قازاق ابايتانۋشىعا اينالدى. بۇل – اقپاراتتىق تەحنولوگيالار تۋعىزعان قۇبىلىس، تەحنيكالىق تابىستاردىڭ اسەرى، پوستمودەرن سالدارى، ينفورماتسيا كوبەيگەن، كەڭ تاراعان، تاسقىنداعان زامان قالىپتاسقانىنىڭ بەلگىسى.

جاڭا سيتۋاتسيادا كۇن تارتىبىنە شىققان، اتالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى – ەركىن وي يەلەرىنىڭ تاقىرىپتارى. ياعني، فيلوسوفيا، دۇنيەتانىم، عالام ءپىشىنى تۋرالى تۇسىنىك وزگەردى.

بۇگىندە، يممانۋيل كانت، گەورگ ۆيلگەلم فريدريح گەگەل، يوگانن گوتليب فيحتە ەمەس، XIX-XX عاسىر الىپتارى فريدريح نيتسشە، ارتۋر شوپەنگاۋەر، ەدمۋند گۋسسەرل، رولان بارت، ميشەل فۋكو، جيل دەلەز، جاك دەرريدا، جان-فرانسۋا ليوتار، جان بودريار، فرەدەريك دجەيميسون ءتارىزدى جاڭا پاراديگماداعى ويشىلدار قاجەت. سەبەبى، باسقا جاعداي قالىپتاستى.

 كانت/گەگەل

بۇرىن قانداي ەدى. ەۋروپالىق كلاسسيكالىق فيلوسوفيانىڭ ءبىر ۇلگىسى، وزىق ۇلگىسى – نەمىس يدەليزمىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى – گەورگ ۆيلگەلم فريدريح گەگەل جۇيەسىنە توقتالايىق.

وي مەن تۇسىنىكتىڭ ديالەكتيكالىق دامۋىن جەتە پىسىقتاعان گەگەل فيلوسوفياسى الەم نەگىزىندە ابسوليۋتتىك باستاۋ (قاينار) جاتىر دەپ ەسەپتەدى. ابسوليۋتتىك يدەيا – عالام تۇپنەگىزى (سۋبستانتسياسى)، تولىق كۇيىندە كورسەتىلگەن ۋنيۆەرسۋم ءمانى (زناچەنيە). بۇل ءمان تابيعي، قوعامدىق جانە رۋحاني قۇبىلىستار وزەگى ءارى ونىڭ (قۇبىلىستاردىڭ) بويىندا جاسىرىن، قۇپيا تۇردە ءومىر سۇرەدى. ءوز دامۋ بارىسىندا ول ابستراكتىلى جالپى تۇسىنىكتەردەن ناقتىلى مازمۇنمەن تولىققان تۇسىنىكتەر قاتارىنا وتەدى. ەكى رۋح – وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى رۋحتىڭ قىزمەتى – جەكە تۇلعا مەن قوعامدىق وي-سانا (الەۋمەتتىك بولمىس فورمالارى) ارقىلى جۇزەگە اسادى. ەكى رۋحتىڭ بىرلىگى – ابسوليۋتتىك رۋحتى قالىپتاستىرادى. ونىڭ ءۇش ءتۇرى بار: ونەر، ءدىن، فيلوسوفيا. جۇزەگە اسقان (پراكتيكالىق) اقىل-وي مەن ەركىندىك – رۋح فيلوسوفياسىنا تەڭ، ال ەركىندىك مەنشىك ۇعىمىندا ءومىر سۇرەدى. بىراق، الەۋمەتتىك ءومىردىڭ ەڭ جوعارعى فورماسى – مەملەكەت. مەملەكەت مۇددەسى ازاماتتىق قوعام مەن قوعام مۇشەلەرىنىڭ ماقسات-مۇراتىنان بيىك تۇر دەپ سانادى گەگەل.

ونەر – ءابسوليۋتتى – سەزىم وبرازدارى تۇرعىسىنان بەينەلەيدى، ءدىن قالىپتاسقان تۇسىنىكتەر ارقىلى تانيدى، ال فيلوسوفيا ۇعىم-كاتەگوريالار بويىنشا زەرتتەيدى.

تۋرا اباي. ۇلى ابايدىڭ ءۇش سۇيۋدەن تۇراتىن يمانيگۇل ىلىمىندەي جۇيەلەنەدى.

ەندى – كانت. پلاتون مەن اريستوتەلدەن كەيىنگى – ءۇشىنشى ۇستاز. ديالەكتيكالىق تانىم مەتودىنىڭ باستاۋشىسى. كوسموستىڭ گاز تەكتەس تۇماننان تۇزىلگەنىن تۇڭعىش بولجاعان عالىم، تەڭىز-مۇحيت اتاۋلىنىڭ تارتىلۋى مەن جايىلۋىن ايدىڭ جەرگە قاراعانداعى كەزەڭدىك ورنالاسۋىمەن بايلانىستىرعان العاشقى استرونوم.

جالپى، نەمىس ويشىلى جەريەلەنۋشىلىككە قارسى بولدى، كوپ پايىمى، كوزقاراسى سوڭىنان ەرگەن گەگەلدەن وزگەشە ەدى. ول ادام ار-نامىسىن، قۇقىعىن كەز كەلگەن ساياسي ينستيتۋتتاردان جوعارى قويدى. 

يممانۋيل كانتتىڭ ءتورت انتينومياسى (عارىش شەكسىز نەمەسە باسى مەن اياعى بار، الەم كۇردەلى مە، جوق، قاراپايىم با، ەركىن ءومىر سۇرەمىز بە، الدە تابيعي زاڭدارعا باعىنىشتىمىز با، قۇداي جاراتتى ما، الدە ءبارى كەزدەيسوق جاراتىلعان با) اباي جىرلارىنداعى، قارا سوزدەرىندەگى قۇداي تانىمى تۋرالى ويلارىنا سايكەس كەلەدى.

“سۇيەنگەن، سەنگەن داۋرەن جالعان بولسا،

جالعانى جوق ءبىر ءتاڭىرىم، كەڭشىلىك قىل”.

ياعني، ابايدىڭ، ەگەر تاريح (وتكەن)، ءتىپتى، جاراتىلىس جالعان بولسا، اقيقاتى – ءتاڭىر دەگەنى. بۇل جەردە ۋاقىت پەن كەڭىستىك – داۋرەن سوزىمەن بەرىلىپ تۇر. ونى كانت فەنومەن نەمەسە زاتتىڭ كورىنەتىن بولىگى، ياعني، قۇبىلىسى دەپ اتايدى.

ءبىز زاتتىڭ ءوزىن ەمەس، بۇل ومىردەگى قۇبىلىسىن “سەزىم” ارقىلى قابىلداپ، “اقىل-ەس” (راسسۋدوك) كومەگىمەن زەرتتەيمىز. بىراق، “اقىل-ەس” شىندىققا جەتە المايدى. اقيقاتتى تانۋعا ۇمتىلاتىن جانە دە بۇل تانىم جولىندا تابىسقا جەتەتىن، تاجىريبەگە سۇيەنگەن، جالعىز پاراسات – “اقىل-وي” (رازۋم) عانا.

قايران اباي دا قىر ەتەگىندەگى كيىز ۇيدە وتىرىپ، الاكولەڭكە شام جارىعىندا وسىنى ايتىپ وتىر:

“اقىلمەن ويلاپ بىلگەن ءسوز

بويىڭا جۇقپاس، سىرعانار،

ىنتالى جۇرەك سەزگەن ءسوز

بار تامىردى قۋالار”.

دەمەك، كانت باسپالداقتاپ – سەزىم، اقىل-ەس، اقىل-وي دەسە، اباي كەرى ساتىلاپ تۇسەدى – اقىلمەن ويلاپ، بىلگەنگە جەتەدى، سوسىن، جۇرەك ىنتاسى سەزگەندى كورەدى... “راسسۋدوگىمىز” – جۇرەكتىڭ ىنتاسى نەمەسە كوڭىلدىڭ ىنتاسى – اقىل-ەس (راسسۋدوك) نەمەسە اقىل-وي (رازۋم) سەزىم ارقىلى كەلەتىن اقپار-مالىمەتكە (تاجىريبە مەن تاجىريبە ناتيجەلەرىنە) ارقا سۇيەمەسە – “بويىڭا جۇقپاس، سىرعانار” (شىندىق ەمەس)، سوندىقتان تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن ءسوز (كاتەگوريا-تانىم) – “بار تامىردى قۋالار” (شىندىق). مەنىڭ ويىمشا، اقيقات – زات مازمۇنى، ءمانى، ماعىناسىنىڭ سول زات تۋرالى تۇسىنىگىمىزبەن ء(بىلىم) ۇيلەسۋى. شىندىق – تانىمنىڭ اقيقاتقا قاراي ءجۇرىپ كەلە جاتقان مەجەسى. كەزەڭ-كەزەڭ. شوقى-شوقى.

نەمەسە:

“اقىلعا ساۋلە قونباسا،

حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك”.

ۆ.ي. لەنين ايتادى: “ماتەريا دەگەنىمىز بىزگە تۇيسىك، سەزىم ارقىلى جەتكەن وبەكتيۆتىك دۇنيە (رەالنوست)”، (“ماتەريا – وبەكتيۆنايا رەالنوست، داننايا نام ۆ وششۋششەني”). ال، سانا – سۋبەكتيۆتىك دۇنيە كورىنىسىمەن قاتار، تانىم، كوڭىل، جاد، سەزىم، ەرىك ءتارىزدى قاسيەتتەرگە يە ادام قابىلەتى. مەنىڭ ويىمشا، اباي سىرت دۇنيەنى كورە، سەزە، تۇسىنە الاتىن اقىل ۇعىمىنا اتالعان ادامي بەس قاسيەتتى سىيعىزىپ وتىر، ەندى وعان كىسىلىكتى ۇستەپ، ىزگىلىكتى قوسساق، سانا شىعادى، ال كىسىلىك دەگەنىمىز ساۋلە. دەمەك، كورگەن-بىلگەنىن تۇسىنە الاتىن، قادىرلەي بىلەتىن اقىل-وي – ساۋلەلى، ياعني، زەردەلى سانا. كىسى سيپاتى، كىسىلىك جولى. ءبىر سوزىندە: “بىراق، پەندەسىندە اقىل – حۇكىمشى، قايرات، قۋات – قىزمەت قىلۋشى ەدى”. اقىلعا ساۋلە قونباسا... ءبارى تەرىس، حايۋاندىق سيپاتتار سوندا تۋادى.

تانىمعا بايلانىستى مىناداي قورتىندى جاسايدى: “عاقليا دالەلىم قۇداي تاعالا بۇل عالامدى اقىل جەتپەيتىن كەلىسىممەن جاراتقان، ونان باسقا، بىرىنەن ءبىر پايدا الاتۇعىن جاراتىپتى”.

دەمەك، مىنا شەكسىز الەمدە ادامنىڭ وي-ساناسى قامتي المايتىن انتينوميالار، پارادوكستەر، قايشىلىقتار ءومىر سۇرەدى. بىراق، پەندە اتاۋلىعا جاراتىلىستى نەمەسە تىرشىلىك يەلەرىن، ءولى تابيعات پەن ءتىرى دۇنيەنى، سانا، رۋح جانە جان قۇبىلىسىن تانىرلىق قابىلەت-قارىم بەرگەن ەكەن.

اباي  كىسىلىكتى اق كورەدى. ول – تازالىق، مولدىرلىك، ايقىندىق سىڭارى. ءسوزىمىزدى كەلەسى ولەڭ جولدارى دالەلدەيدى.

تاعى:

“جاقسى ءاندى تىڭداساڭ وي كوزىڭمەن،

ءومىر ساۋلە كورسەتەر سۋداي تۇنىق”.

تۇنىقتىق – ساۋلەلىلىك، ساۋلەلىلىك – وي كوزدىڭ جەمىسى. سانا. اقىل-وي. سودىقتان، ءتۇسىنۋدىڭ، وي كوزىنىڭ جەمىسى دەپ تۇرعانىمىز، ول – اقىل-وي. ىزدەنىستىڭ، ەڭبەكتىڭ، تانىمنىڭ ناتيجەسىن وزىنە پانا تۇتادى.

تۇنىق ساۋلە – ءومىردىڭ بەلگىسى. ماق ۇلىق ءومىر سۇرمەيدى. عۇمىردى ءسۇيۋ – ادام ناسىلىنە دەگەن شەكسىز قۇشتارلىق. اباي – پلانەتا اقىنى. پلانەتالىق قۇبىلىس. ءوزى – ءبىر ۇلكەن دەربەس پلانەتا.

كانت تا اباي سەكىلدى ادامزاتتى سۇيۋگە شاقىرادى. ەكەۋى دە – ادامنىڭ بالاسى. ادامزات پەرزەنتى. بەينەت تاريحى جوق ءسوز – بوس ءسوز. مازمۇن بەتىن بۇركەگەن، جاپقان، بىتەگەن – سىلدىراعان قۇر ءسوزدىڭ تاسقىنى.

“تىلدە سۇيەك، ەرىندە جيەك بار ما،

شىمىلدىق بوپ كورسەتپەس شىننىڭ ءجۇزىن”.

مودەرن زامانىندا ادام تابيعاتتان اجىراماي، دۇنيەنىڭ ءبىر بولىگى، قالا بەردى، باستى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. پوستمودەرندە بۇل تۇسىنىك جويىلادى. پوست-ادام توڭىرەگىنە سالتاناتپەن ەمەس، كۇمانمەن قارايدى.

زاتتاردان ادامنىڭ وزىنە (وبەكتىدەن سۋبەكتىگە) كوڭىل بولگەن فيلوسوفيا ەندى پەندە عۇمىرى ماعىناسىن، مەتافيزيكالىق كوڭىل كۇيىن، ءتۇرلى جاعدايلارىن، ۇرەي، قورقىنىش، الاڭداۋشىلىعىن، پاناسىزدىعىن، وزىنە-ءوزى جاۋاپكەرشىلىگىن، قورعانسىزدىعىن، ماڭگىلىك بولمىستىڭ پەندە الدىنداعى قىسقالىعىن، ۋاقىتشا ەكەندىگىن، كىسىلىكتىڭ ءومىر تاۋسىلاتىندىعىمەن قاراما-قايشىلىققا تۇسەتىندىگىن، ار-ۇياتتىڭ سالىستىرمالىلىعىن، ءبارىن تالقىعا سالۋعا كىرىستى.

 نيتسشە

مەن ابايدى نيتسشەگە ۇقساتامىن. ەكەۋى دە جىرشى، اقىن، ويشىل، قوعامتانۋشى، مادەنيەتتانۋشى، ءدىنتانۋشى، ويلارىن بىلدىرۋگە ەپيستوليارلىق جانردى تاڭداپ العان سۇڭعىلا فيلوسوف.

امبەباپ ويشىلدار – كەمەڭگەر، دانىشپان، كەمەل. ەكەۋى دە قاتال سىنشى، نيتسشە ەۋروپالىق رۋحاني-مادەني كونتسەپت پەن تانىمنىڭ ەسكىرگەنىن جاريالادى، اباي بولسا، قازاق سالتىن، وي-ساناسىن جاڭاعا ۇندەدى.

ديونيستىك مۇراتتارىن اپولوندىق بەينەتپەن اشقان زەرتتەۋشىلەر. قوس فيلوسوف تا مەتافورالارمەن ويلايدى. عۇلاما، تەرەڭ ويلارىن قاناتتى سوزدەرمەن جازادى. بۇل جازۋ مانەرى جيىرماسىنشى جۇزجىلدىقتا ۇلكەيىپ كورىندى. مودەرنيزم، فەنومەنولوگيا، ەكزيستەنتسياليزم، سترۋكتۋراليستەر، گەرمەنەۆتيكا وكىلدەرى، پوستسترۋكتۋراليستەر، سان سالالى پوستمودەرنيزم اعىمدارى، تەگىس تسيتاتتىق ءادىس-ءتاسىلدى تاڭدادى.

ون توعىزىنشى جۇزجىلدىق پەرزەنتتەرى فريدريح نيتسشە مەن فەدور دوستوەۆسكي – جالپى ادامزاتتىڭ، جيىرماسىنشى عاسىر مادەنيەتىنىڭ نەگىزىنە، وزەگىنە اينالدى. وسى كەزەڭدەگى ءومىر-مادەنيەت تۇسىنىكتەرىنىڭ بارلىعى اتالمىش ەكى ويشىلدىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇيەنەدى.

سونىمەن قاتار، XIX عاسىردا دۇنيەگە كەلگەن، قىردا ەڭبەك ەتكەن ۇلى اباي قازاقتىڭ XX-XXI عاسىرلارداعى رۋحانياتىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى.

نيتسشە ەشقاشان ارالىقتى نەمەسە ورتانى مەڭزەمەيدى، ول ءار ۋاق ءدوپ تيگىزەدى. نە بار، نە جوق. قاتەلەسپەيدى. اداسپايدى. ءمۇلت جىبەرمەيدى.

اباي دا. ءادىل، انىق، ءدال. ەكەۋىنەن دە، اسىرە-اكادەميالىق تۇسىنىكتەگى فيلوسوفيانى ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق.

ءبىزدىڭ اباي قازاق تاقىرىبى مىسالىندا جالپى ادامزاتتىق ماسەلەلەردى كوتەرەدى.          

ابايدىڭ شىعۋ تەگى – كونە شىعىس، ەستە جوق ەسكى تۇركى زاماندارى، قازاق حاندىعى ۋاقىتى، كەنەسارىدان كەيىنگى الاشتىڭ حال-احۋالى، رەسەي يمپەرياسىندا ايداۋدا جۇرگەن ورىس گۋمانيستەرى، ءوز سويى.

نيتسشە ەۋروپالىق وي-سانا داعدارىسقا ۇشىراعان كەزدە دۇنيەگە كەلدى. اباي قازاق تۋى قۇلاعان داۋىردە تۋدى، جەتىلدى، ءوستى.

ون توعىزىنشى عاسىردا قوعام قاستەرلەگەن باعالى قۇندىلىقتار اۋىستى، ورتا وزگەردى، كوزقاراستار كەڭەيدى. عىلىم قارىشتاپ دامىدى، ىلىمدەر ورىستەپ، كوبەيدى، سان الۋان ءوندىرىس تۇرلەرى كۇشەيدى. جاڭا دۇنيەتانىم قالىپتاستى. تابيعات قۇپياسىنا جەتكەن، بولمىس جۇمباعىن شەشكەن ادامزات داعداردى دا، قۋاندى دا، ۇمىتتەندى دە. وسى كۇيدى وي تالقىسىنان وتكىزىپ، ءتۇسىنىپ، جۇيەلەپ، رەتتەپ الماقشى بولعان ەۋروپا قوعامى ۇلى ويشىلداردى تۋدىردى. كوركەم شىندىقتى ايتقان ۆيكتور گيۋگو، ونورە دە بالزاك، فەدور دوستوەۆسكيلەرمەن قاتار ءىرى فيلوسوفتار ءتۇرلى بولجامدار جاسادى، ساۋەگەيلىك تانىتتى.

يممانۋيل كانت ءىزباسارلارى شەللينگ، گەگەل، فيحتە تانىم ماسەلەسىن تۇيىندەپ، نيتسشە، شوپەنگاۋەر، ماركس، ەنگەلستەر قوعامتانۋدا، ادامتانۋدا ۇلكەن-ۇلكەن جاڭالىقتار اشتى.

قازاق ساقاراسىندا ۇلى درامالار ءجۇرىپ جاتتى.

 تۇسىنىكتەر

(پالساپالىق، عىلىمي، ءدىني)

كونەدەن مۇرا بولىپ كەلە جاتقان، شەشىمى جوق ماڭگىلىك ساۋالدار دا بار. اباي وتىز سەگىزىنشى سوزىندە: “قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن اللا تاعالانىڭ وزىندەي نيھاياتسىز بولادى،” – دەيدى.

شەگى بار، ولشەۋلى دەگەن اراب ءسوزى. دەمەك، تانىم – ماڭگىلىك ىزدەنىس. حاق، ەكىنشى ءبىر اتى – حاقيقات، قاشاندا – مۇرات. شىندىق – تانىم جولىنداعى ءبىزدىڭ ءبىلىمىمىز جەتكەن مەجە.

“ول – اللا تاعالانىڭ زاتى، ەشبىر سيپاتقا مۇقتاج ەمەس، ءبىزدىڭ اقىلىمىز مۇقتاج”... بۇل تۇجىرىمدى ءبىز تومەندەگى ەۋروپالىق دانىشپاندار ويلارىنان دا بايقايمىز. ابسوليۋت ورنىنا شەكسىز الەم دەپ تە جازۋىمىزعا بولادى، ودان ءمان-ماعىنا وزگەرىپ كەتپەيدى.

“اللا تاعالا – ولشەۋسىز، ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى،” – دەيدى اباي... “اللا  سيپاتتارى: حايات ء(ومىر، تىرشىلىك)، عىلىم، قۇدىرەت (كۇش، قۇدىرەت)، باسار ء(تۇسىنۋ، ءبىلۋ، قابىلداۋ)، ساميع (ەستۋشى، تىڭداۋشى)، يرادا (تىلەك، ماقسات، قالاۋ)، كالام ء(سوز، ءتىل)، تاكين (تۋدىرۋ، جاساۋ، بار قىلۋ)”.

ء“جا، ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ بويىمىزداعى سەگىز ءزاررا اتتاس سيپاتىمىزدى ول اللا تاعالانىڭ سەگىز ۇلىع سيپاتىنان باس بۇرعىزىپ، وزگە جولعا سالماقپەنەن ءبىزدىڭ اتىمىز مۋسليم بولا الا ما؟”

فيعىل (ارەكەت، پيعىل)، تاعريف ء(تۇسىندىرۋ، انىقتاۋ)، ماعريفاتۋللا (اللانى تانۋ، ءبىلۋ)، مۇمكينات (بولۋى مۇمكىن نارسەلەر، مۇمكىنشىلىك)، ءۋجۋدى (بولۋ، ءومىر ءسۇرۋ، بولمىس) دەپ، اباي پىسىقتاپ، سانامالاي كەلە، اللا تاعالانىڭ سۋبۋتيا (ورنىقتى، دالەلدى، تۇراقتى)، زاتيا (وزىنە لايىق، مەنشىكتى)، فيعليا (ناقتىلى) ءتۇر-سيپاتىن كەلتىرەدى. “مەن مۇندا تورتەۋىن بىلدىرەمىن. ونىڭ ەكەۋى – عىلىم، قۇدىرەت. سەگىز سيپاتتان قالعانا التاۋى بۇلارعا  شارح (تۇسىنىك، اشۋ، انىقتاۋ). ول التاۋىنىڭ ءبىرى – حايات، ياعني تىرىلىك”.

سول قارا ءسوزدىڭ ءبىر تۇسىندا: “اللانىڭ ءسوزى – قارىپسىز، داۋىسسىز،” – دەگەن ءۋاج كەلتىرەدى. بۇل تۇسىنىك بويىنشا توم-توم كىتاپ جازۋعا بولادى.

ەندى بىردە: ء“ھار ۋاقىت جاراتۋدا بولسا، ءبىر ىقتيارسىزدىق شىعادى”... دەمەك، تابيعات، عارىش، الەم – ءبىزدىڭ سانامىزدان تىس، ەركىمىزگە باعىنبايتىن، دەربەس، تاۋەلسىز دۇنيە.

“بۇل كوزگە كورىلگەن، كوڭىلگە سەزىلگەن عالامدى قانداي قۇدىرەتپەنەن جاراستىرىپ، قانداي قۇدىرەتپەنەن ورنالاستىرعان، ەشبىر ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتپەيدى”.

باتىس ەۋروپا ويشىلدىعىندا بۇل تەزيستەر XIX جانە XX عاسىر فيلوسوفياسىنان انىق كورىندى. XXI جۇزجىلدىقتا عىلىمي تابىستار ءوز ىزدەنىستەرىنە وزدەرى شەكتەۋ قويدى: تانىمنىڭ شەكاراسى جوق. اباي بۇل تەرەڭ ەپيستەمولوگيالىق تۇسىنىكتى ەتيكالىق ۇستىنعا جەتەلەتەدى. “بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى، ول تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى”.

تاعى ءبىر عاجاپ ويى بار: ء“اربىر ناداننىڭ ءبىر تاريحاتقا كىردىك دەپ جۇرگەنى ءبىز بۇزىلدىق دەگەنىمەنەن ءبىر بولادى”.

مىسالى، بولمىس پروبلەماسى تۇبەگەيلى شەشىلگەن ەمەس، كاتەگورياسى ءالى تولىق ايقىندالعان جوق. ءتۇيىن دە (سۋششنوست) سول، ءتىپتى، بەرتران راسسەل ونى جاساندى تۇسىنىك دەپ تە جاريالادى. سەبەبى، ءمان (زناچەنيە)، ماعىنا (سمىسل)، مازمۇن (سودەرجانيە) كوپ جەردە ءتۇيىن (سۋششنوست) مەن تۇپنەگىز (سۋبستانتسيا) ۇعىمدارىنا ۇقساس ءارى بەسەۋى دە ءبىر كونتەكستە تۇسىنىكسىز. ەرەكشەلەنەتىن ايىرما-بەلگىلەرى تەڭ دارەجەدە، ءنول. ومىردە جوق ابستراكتىلى دۇنيەتانىم كاتەگوريالارى سەكىلدى.

ءبىز ءتۇيىندى قالاي تۇسىنەمىز:

  1. ءتۇيىن (سۋششنوست) – زاتتىڭ (ماتەريا) نەمەسە ويدىڭ (يدەيا) ماعىناسى (سمىسل)، الدە ءمانى (زناچەنيە)، جاتقا – تاۋەلدىلىگى جوق، دەربەس، ەگەمەن ۇعىم، وزىنە-ءوزى تەڭ.
  2. قانداي كۇي (كۇن) تۋسا دا ءوز ماعىناسىنان ايرىلمايتىن تۇجىرىم.
  3. قورىتا ايتقاندا، ءتۇيىن (سۋششنوست) ءبىرتۇتاس نارسە.
  4. تۇپنەگىز (سۋبستانتسيا) – بارلىق جاي-كۇيدەگى تۇراقتىلىق.
  5. ساپانىڭ ءبىر اتى – ماعىنا.
  6. دەموكريت ءبىر نارسەنىڭ ءتۇيىنى (سۋششنوست) سول نارسەدەن ايىرۋسىز دەگەن پىكىردى العا تارتادى. بىراق، ءوزىن قۇرايتىن اتومداردان قالىپتاسادى.
  7. پلاتون بويىنشا، ءتۇيىن (سۋششنوست) – يدەيا، اسا سەزىمتال، زاتتىق ەمەس، ماڭگىلىك، شەكسىز، ناقتى قۇبىلىستاردىڭ ىلكى بەينەلەرى پرووبرازى.
  8. اريستوتەل ءتۇيىندى نارسەلەردىڭ فورماسى رەتىندە تۇسىنەدى. فورما زاتتاردىڭ بويىندا ءومىر سۇرەدى. الايدا، ءتۇيىن ءوزىن قۇرايتىن ماتەريالدان جاسالىنبايدى.
  9. دجون لوكك جالپىلىق تۋرالى بەيتاراپ باعىتتى ۇستانسا دا، ءتۇيىن (سۋششنوست) جايلى سحولاستيكالىق تۇجىرىمدامانى تەرىس سانادى: ءبىز ءتۇيىندى قالاي تاني الامىز، قولىمىزدا سوزدەن تۋعان قۇبىلىس پەن جالپىلاما تەرمينسوزدەن باسقا ەشتەڭە جوق.
  10. جيىرماسىنشى عاسىردا ءتۇيىن (سۋششنوست) ۇعىمى سيرەك قولدانىلدى.
  11. نەوپوزيتيۆيزم اعىمى ءتۇيىندى مۇلدەم جوققا شىعارادى، تۇيسىك ارقىلى جەتكەن نەمەسە قالىپتاسقان قۇبىلىستاردى عانا مويىندايدى.
  12. فەنومەنولوگيا قيالدان يدەيا تۋعان اتاۋ دەپ قانا تۇسىنەدى.
  13. ەكزيستەنتسياليزم ءومىر ءسۇرۋ ۇعىمىن ءتۇيىن يدەياسىنا قاتىسسىز-اق قولدانا بەرەدى.
  14. بەرتران راسسەل ەلدى شاتاستىراتىن تۇسىنىك رەتىندە قاراستىرادى.

اباي ءوز ولەڭ-جىرلارىندا، عاقليالارىندا كەزدەسەتىن تۇسىنىك-سوزدەرگە پالساپالىق انىقتاما بەرىپ وتىرادى. ءتۇيىنىن (سۋششنوست) شەشەدى. مىسالى، سەيدالى ورازاليەۆ دەگەن عالىم “اباي شىعارمالارىنداعى شەت سوزدەر” اتتى (abai.kz) ەڭبەگىندە ادام تۇسىنىگىنە حاكىم بەرگەن تۇسىنىكتەمەلەر جايلى تاراتىپ جازادى:

“ ۇلى اقىن 27-قارا سوزىندە ادام مەن جان-جانۋارلاردى سالىستىرا كەلىپ، الەمنىڭ ءبىرىنشى ۇستازى اريستوتەلدىڭ ءوز ۇستازا سوكراتپەن سۇحباتىندا ادامنىڭ باسقا ماقلۇقتاردان ارتىقشىلىعىن: «...ادام بالاسىن ارتىق كورىپ، قامىن اۋەلدەن اللانىڭ ءوزى ويلاپ جاساعانىنا دا دالەل ەمەس پە؟ ەندى ادام بالاسىنىڭ قۇلشىلىق قىلماققا قارىزدار...» ء(ىى، 184) دەگەن گرەك ويشىلدارى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى زاماندا-اق دانالىق ويلارىن بىلدىرگەندىگىنەن اباي بىزگە حاباردار ەتكەن. «ول سەندەردىڭ اتالارىڭ ادامدى توپىراقتان، سوسىن ونىڭ بۇكىل ۇرپاقتارىن ءماني-ۇرىقتان، سوسىن ۇيىعان قاننان جاراتقان» (عافىر سۇرەسى (40) 67-ايات) دەپ، اركىمگە ءوزىنىڭ قايدان كەلە جاتقانىنان حابار بەرىپ وتىر”.

نەمەسە:

“ ونى ۇلى اباي دا ەكى ءتۇرلى ماعىنادا قولدانعانىن بايقاۋعا بولادى، ماسەلەن، “نۇرلى اسپانعا تىرىسىپ وسكەنسىڭ سەن” اتتى ولەڭىندە:

ادامزات – بۇگىن ادام، ەرتەڭ توپىراق،

بۇگىنگى ءومىر جارقىلداپ الدار بىراق.

ەرتەڭ ءوزىڭ قايداسىڭ، بىلەمىسىڭ،

ولمەك ءۇشىن تۋعانسىڭ، ويلا، شىراق، ء(ى، 234)”.

ءبىلىم قايدان كەلەدى؟ ءبىلىمنىڭ قالىپتاسۋ ءۇش جولى بار: گۋمانيتارلىق (فيلوسوفيالىق، مىسالى)، عىلىمي جانە ءدىني. ءبىز عىلىمي نۇسقاسىن قاراستىرامىز. عىلىمي تانىم ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى: بولجام (قۇبىلىستىڭ سەبەپ-سالدارى تۋرالى)، گيپوتەزا (قۇبىلىستىڭ جانە ونىڭ قاسيەتتەرىن ءبىرىن قالدىرماي تۇسىندىرەتىن جالپى ءپرينتسيپتىڭ تۋى)، تەوريا (كوپ گيپوتەزانىڭ ىشىنەن ءبىرىنىڭ تاجىريبە جۇزىندە بىرنەشە مارتە دالەلدەنۋى)، سوڭعىسى – لوگيكانىڭ يندۋكتسيا جانە دەدۋكتسيا ادىسىنە قۇرىلعان، تانىمنىڭ ءۇشىنشى ساتىسىندا تۇراقتانعان عىلىمي ءبىلىم.

“بولمىس تۋرالى” جانە “توزاقتان قاشقاندار” اتتى ەسسەلەرىمىزدە جازدىق، شىنتۋايتىنا كەلسەك، بولمىس – ءتىلدىڭ تۋىندىسى.

سوزدەن تۋعان پەرزەنت. “پريستۋستۆيە”. بار بولۋ. فيلوسوفيادا ءسوزدىڭ مانىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بار. بولۋ. باستى ايىرما-بەلگىسى – بار ەكەندىگى. بۇل – بولمىستىڭ نەگىزگى قاسيەتى.

تەگىندە، بولمىستى سوناۋ زامانداعى كونە گرەكتەردەن باستاپ، جيىرماسىنشى عاسىرداعى مارتين حايدەگگەر (“بولمىس جانە ۋاقىت”)، ەدمۋند گۋسسەرل (“فورمالدى جانە ترانستسەندەنتالدى لوگيكا”، 1929; “رەنە دەكارتتىق (كارتەزي) وي-تولعاۋلار”، فرانتسۋزشا، 1931; “ەۋروپا عىلىمىنىڭ داعدارىسى جانە ترانستسەندەنتالدى فەنومەنولوگيا”)، جان-پول سارتر (“بولمىس جانە ەشتەڭە”) ءتارىزدى پالساپاشىلارعا، ويشىلدارعا شەيىن تۇگەل زەرتتەدى.

بىراق، نەگىزىنەن، كەشەگى تانىمنان ءارى اسا العان جوق. بولمىستىڭ قۋاتى – ءتىلدىڭ قۇنارىندا. ءتىل، حايدەگگەردىڭ ايتۋىنشا، – بولمىستىڭ مەكەنى.

ءتىل – بولمىسقا پانا، ۋاقىتقا – سەرىك. ءتىل ۋاقىتتى ماڭگىلىككە سۇيرەيدى. بولمىس – قاتىسۋشى، قاتىناسۋشى نارسە، بولماعان نارسە – بولمىس ەمەس. قۇنارلى ءتىل بولمىستى مانگە تولتىرادى. قۇردىمنان قۇتقارادى. بولمىستىڭ قازاسى – ءتىلدىڭ ابستراكتسيالىق كۇشىنىڭ جويىلۋى.

تەگىندە، ءىلىمسىز تانىم، تانىمسىز ءىلىم جوق. ءىلىم – تانىمنىڭ جولى. كەڭ ماعىناسىندا. تانىمنىڭ جاراتىلىستى تانۋ ءادىس-ءتاسىلى – ءىلىم. ءىلىم – تانىم-تۇسىنىكتىڭ جەتكەن تەرەڭى. زادىندا، ءىلىم تانىم-تۇسىنىكتى جەتەلەپ وتىرادى.

بىراق، اباي ايتپاقشى، ءبىر قايعى ءجۇز قايعىنى قوزعايدى. نەمەسە اقىل التاۋ، وي جەتەۋ، دەيدى اباي. ءبىر سوزىندە، قايعى شىعار ىلىمنەن، دەيتىنى تاعى بار. سوندىقتان ساۋال تاۋسىلمايدى. ابايدىڭ تۇسىنىگىندە، وي دا، قايعى دا – ساۋالدىڭ بالاماسى. قايعى ساۋالدان تۋادى، ويمەن اياقتالادى. وي مازالايدى، مازالاپ سۇراق تۋىنداتادى، سوسىن، جاۋاپ ىزدەگەن ويدىڭ ساۋالى بىرتىندەپ، باسپالداقتاپ قايعىنىڭ وزىنە اينالادى.

اباي ۇعىمدارى دا كۇردەلى ءھام ابستراكتىلى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۇلگىلەر، مىسالدار بىزگە ابايدى كاسىبي فيلوسوفيامەن اينالىسقان تۇلعا دەپ تۇسىنۋىمىزگە نەگىز بولا الادى.    

قازاق

ءاسىلى، ابايدىڭ – قازاقتىڭ ۇزاق تاريحىندا، ۇلتىمەن بىتە قايناسىپ، بىرگە مەحنات كورسە دە، – عۇمىرى قىسقا بولدى. بىراق، قاس-قاعىم ءسات عۇمىرى ەلىنىڭ ءومىر بويى وقيتىن ماڭگىلىك ەپوپەياسىنا اينالدى.

ول ەلدىڭ بولمىسىن تاپ باستى. جاراتىلىسىن تەرەڭ تانىدى. اباي – ەكزيستەنتسياليستىك اقىن. پەندە تىرشىلىگىن ديالەكتيكالىق قاراما-قايشىلىقتا كورە ءبىلدى. ءارى شەشتى دە. ءتۇيىنى يندۋكتسيالىق نەمەسە دەدۋكتسيالىق تۇجىرىم جولىمەن تارقاتىلدى.

ابايدى جاڭاشا وقۋ ارقىلى ءبىز ونىڭ كولەڭكەلى، تاسا تۇستارىن اشامىز. ول كۇن سياقتى، قاي جاعىنان قاراساڭ دا، كۇن. ءتۇسىپ تۇرعان كولەڭكە كۇندىكى ەمەس. كۇننەن كولەڭكە تۇسپەيدى. ول – كۇن ساۋلەسىن بۇركەگەن، كولەڭكەلەگەن، قىمتاعان كولەمنىڭ نە بيىكتىڭ سۇلباسى.  

كۇن ءجۇزىن ەشتەڭە كولەگەيلەي المايدى.

اباي – قازاقتىڭ كۇن سياقتى ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزى.

“كولەڭكە باسىن ۇزارتىپ،

الىستى كوزدەن جاسىرسا،

كۇندى ۋاقىت قىزارتىپ،

كوكجيەكتەن اسىرسا”.

بۇل تۇستا ويشىل كۇن (ماڭگىلىك، سالىستىرمالى تۇردە) مەن ۋاقىت  (وتپەلى)

اراسالماعىن ولشەپ، ايقىنداپ، سالىستىرىپ تۇر.

ول الاشتىڭ جانىنىڭ دا، ءتانىنىڭ دە كۇرەتامىرىن ىزدەپ، وزەگىن تاپتى، تابيعاتىن ۇقتى.

بار قىرىن جەتە زەرتتەدى. جۇمباعىن شەشتى، قۇپياسىن جاريا قىلدى، سىرىن اشتى. ەڭبەگى كوپ.

قازاقتىڭ اباي بىلمەيتىن مىنەزى جوق. قازاقتى كور دە، ابايعا قارا. كوز تىك، قالتارىسىن بايقا، جازعاندارىن وقى.

ونى نەگە بۇكىل قازاق جاقسى كورەدى. سىنالسا دا، ىقىلاس-ءىلتيپاتى ارتىپ، مەيىرىمى توگىلىپ تۇرادى. اقىنعا دەگەن ادالدىعى ءبىر ءسات وزگەرمەيدى. تۋرا اباي كەلتىرگەن اۋىر ءسوزدى باسقا قازاق ايتسا، ناقاق سانايدى، تەرىس كورەدى. تەگىندە، ۇشقارى پىكىر، قيانات سوزگە جول بەرگەن ءدىلمار شەشەن تەز ارادا ەل ىشىنەن قۋىلار ەدى نەمەسە ابايشىل الاش بالاسى ونى قاڭعىتىپ جىبەرەرى دە ايدان انىق. 

سەبەبى، اباي قازاق تۋرالى جانى اشىپ ايتادى. ءارى كۇيىنىپ جانى اشىپ ايتقانى انىق كورىنىپ تۇرادى. حالقىمەن شىنايى تىلدەسە بىلگەن اقىن قالاي جازدى، سولاي ءومىر ءسۇردى. ويى، ءسوزى، ارەكەتى – ءبىر جەردەن شىقتى. ۇشتاعان كەزەڭ اراسىندا الشاقتىق بولعان جوق، ويتكەنى ويلانسا دا، سويلەسە دە، قاراكەت جاساسا دا، ءبىر نيەتتىڭ قۇزىرىنا جۇگىندى. ۇلىقتىڭ ۇلتىنا دەگەن پەيىلى اق ەدى، ول – بالا جۇرتىن ەسەيتۋ، بەينەتتەن كوز اشپاعان حالقىن ۇشپاققا شىعارۋ.

ول تاۋسىلىپ تا جازدى، ءسۇيىپ تە قالام تەربەدى، ءۇمىت ارتىپ، وسيەت تە ايتتى. كوشپەلى جۇرت بىرقالىپتى قوڭىر تىنىس-تىرشىلىگىنەن قول ۇزە المادى. الايدا، قازاق پەن ابايدى اجىراتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن بايقادىق. ابايسىز قازاق، قازاقسىز اباي جوق.

ءبىر-بىرىنە دەگەن ماحابباتى تەرەڭ، سۇيىسپەنشىلىكتەرى بيىك. ءبىرتۇتاس وداق. ەل وزگەرە مە، وزگەرمەي مە، بەلگىسىز، بىراق، ءبىر-بىرىنە دەگەن جايسىزدىعى دا، جايلىلىعى دا – پەشەنەسىنە، ماڭدايىنا جازعانى، تاعدىرى.

ابايدىڭ جاراتىلىسىنان قازاقتىن اسقاقتىعىن كورەمىز. كەمەڭگەرلىك – ۇلت اقىلىنىڭ كورىنىسى، ۇلىس ورەسىنىڭ دەڭگەيى. ۇستاز ءارى ۇلت سەرىگى، دوسى، جولداسى. ءبىر-بىرىنە سەنەدى، ءبىر-ءبىرىن تاستاپ كەتە المايدى. ەكەۋى وسى كۇيىندە قالادى. كوز جازبايدى، جۇپ جازبايدى.

ادامزات

اباي ادامزاتتىق تانىمعا بىرتىندەپ ەمەس، بىردەن جەتكەن تۇلعا. العاشقى ولەڭدەرىنەن-اق ۇلت شەڭبەرىنەن شىعىپ، جالپى ادامزاتتىق كەڭىستىكتە قانات جايعانىن اڭعارامىز.

ول مەتافيزيكانى تالقىلايدى، ادامزات الدىندا تۇرعان فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردى قوزعايدى، جاۋاپ ىزدەيدى.

جالپى، وسى كۇنگە شەيىن اباي قولدانعان، قاراستىرعان دانالىققا جەدەقابىل دەڭگەيدەگى (فيلوسوفيا تۋرالى لاەرتسكي جەتكىزگەن پيفاگور ءسوزىن ەسىمىزگە الساق) فيلوسوفيالىق تۇسىنىكتەن جۇيەلى كاتەگوريالار دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ۇعىم سوزدەردىڭ ءتىزىمى جاسالعان جوق.

ء“سوز ءمانىسىن بىلسەڭىز،

اقىل – ميزان، ولشەۋ قىل”.

بۇل كاتەگوريالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستىلىعى فيلوسوفيالىق كەشەندى جۇيەنىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى.

اباي كاتەگوريالارى تابيعات قۇبىلىستارىن بىلدىرەتىن ناقتى ۇعىم-تۇسىنىكتەر ەمەس، بولمىستى، ويلاۋدى، سانانى بەلگىلەيتىن ابستراكتىلى جالپى سوزدەر. زات بولمىسى ورنىنا جالپى بولمىستى تالقىعا سالادى.

ول – ەپيستوليارلىق جانرداعى فيلوسوف. فريدريح نيتسشە، ارتۋر شوپەنگاۋەر، نيكولاي بەريادەۆ، لەۆ شەستوۆ، ۇلگىسىندەگى ويشىل، دەدىك.

لاو-تسزى، كونفۋتسي، سيۋن-تسزى قاتارىنداعى ابىز.

اباي  كاتەگوريالارىنا ورالىپ كەلىپ وتىرادى. قارا سوزدەرى مەن ولەڭ-جىرلارى ءبىرتۇتاس جۇيە قۇرايدى.

 ءبىلىم – كىسىلىك

حاكىمنىڭ تەرەڭ ويلى جىرى مەن قارا ءسوزى قازاق فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. كەز كەلگەن ءىلىم ءمانى قول سوزعان مۇراتى مەن جەتكەن مەجەدەگى تانىم قوسىندىسىنان تۇرادى. ەكزيستەنتسياليستىك جۇيە، شەشكەن ءتۇيىن (سۋششنوست) مەن تۇپنەگىز (سۋبستانتسيا) ءجۇرىپ وتكەن جولىنان قالىپتاسادى دەپ ۇيرەتەدى: “سۋششەستۆوۆانيە پرەدشەستۆۋەت سۋششنوستي”. ياعني، مازمۇن ء(ومىر) كولەمىنە تاريحى مەن ماقساتىنان قۇرالعان ءمان – تەڭ. جيىرماسىنشى عاسىرداعى اتاقتى اعىم وكىلدەرى پىسىقتاعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى دەرلىك اباي فيلوسوفياسىندا بار: ابسۋرد، عۇمىر ءمانى، ءومىر جولى، ءولىم ماسەلەسى، بەينەت، ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ، جات كورىنۋ، ۇرەي، تابيعي دۇلەي كۇشتەر مەن وعان قارسى تۇرعان ادامنىڭ نازىك بولمىسى،

“سيزيف تۋرالى اڭىز” اتتى ەڭبەگىندە البەر كاميۋ ابسۋرد دەگەنىمىز ءوزىنىڭ شەكاراسىن انىق اڭعارىپ وتىراتىن سانا دەپ كورسەتەدى.

سارتر “توشنوتا” رومانىندا جاتتانۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى، ول ابايدا بىلاي كەلتىرىلەدى: “الدى ءۇمىت، ارتى وكىنىش الدامشى ءومىر” نەمەسە “قاي قىزىعى تاتيدى قۋ ءومىردىڭ تاتۋدى اراز، جاقىندى جات قىلارعا؟” بۇل ەندى البەر كاميۋدىڭ ء“ومىر قۇنى – سۇرگەن بەينەتىڭە تۇرا ما، جوق پا” دەگەن قاعيداتىنا سايكەس كەلەدi، ءتىپتى، ونى كاميۋ فيلوسوفيانىڭ باستى سۇراعى دەپ جاريالايدى

ساناعا بايلانىستى. “مالدا دا بار جان مەن ءتان، اقىل، سەزىم بولماسا،” – دەيدى اباي. ياعني، اقىل مەن سەزىم سانانى قۇرايدى. سانادان رۋح قالىپتاسادى نەمەسە – كەرىسىنشە.

مەنىڭ ويىمشا، اباي فيلوسوفياسىنىڭ باستاۋىندا قازاق مەحنات كورگەن ۇلى تاريحي ۋاقيعالار جاتىر. تاريحتىڭ ءىزى مانىنە اينالدى. ءبىر وزگەرىس – ءبىر وزگەرىستى تۋدىردى. سوڭعىسى ءوز بەتىنشە كەلەسىسىن شاقىردى.

حاكىم فيلوسوفياسى – عىلىمي اپپاراتى قالىپتاسقان ىلىمدىك جۇيە. ول بوداندىقتا ءجۇرىپ ازاتتىقتى اڭساعان الاشتىڭ فيلوسوفياسىن جاسادى. فيلوسوفيا ۇلت جولىن تانۋى، تابۋى كەرەك ەدى.

ءيا، اباي – XIX عاسىرداعى قازاق فيلوسوفياسىنىڭ اۆتورى. فيلوسوف رەتىندە حاكىم ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن شىعارمالارىندا قاداپ ايتىپ وتىردى.

جاڭا ەل – ءبىلىمدى ەل. ءبىلىم (الۋ) – ۇلتتىق قۇندىلىق، بىلىك (كاسىپتى مەڭگەرۋ) – ۇلتتىق قاسيەت. ءبىلىمدى جۇرت بىلىكتىك قاسيەتكە يە: ول جاڭا شارۋاشىلىقتى ءتيىمدى جۇرگىزە الۋى ءتيىس – تەحنولوگيا.

ءبىلىم مەن بىلىك – ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى. ىزدەنىس، ءوز الدىنا، ەڭبەكقورلىقتىڭ كورىنىسى. دەمەك، بەينەتقور ۇلت باقىتتى ءومىر سۇرەدى.

كەمەڭگەر شوقان دا ەل باسقارعىسى كەلدى. بىراق، اباي...

اباي ۇلت تانىمىن كەڭەيتتى. قارا سوزدەرىندە XIX عاسىردا، ساقارادا كوشىپ-قونعان قازاق حالقىن ۇشپاققا شىعارۋدى ارمان ەتتى. وقۋ، توقۋدىڭ سوڭى – الەۋمەتتىك ادىلدىكتى ورناتۋ.

ءبىلىم جالعىز بولماۋى كەرەك، كىسىلىك – ونىڭ سەرىگى. سوندا ء“بىلىم – بىلىك – كىسىلىك” فورمۋلاسى شىعادى. ءبىلىم كىسىگە قىزمەت ەتەدى. شەكسىز الەمدى ءتۇسىندىرۋدىڭ ۇشتاعان تاريحي جولى ءدىني، گۋمانيتارلىق جانە عىلىمي تانىمنان قالىپتاسادى. اباي: 

“پايدا ويلاما، ار ويلا،

تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە.

ارتىق ءبىلىم كىتاپتا،

ەرىنبەي وقىپ كورۋگە”.

زامانى جولايىرىقتا ەكىۇداي كۇي كەشتى. ەل جاقتادى، ەز قولداۋدان قاشتى. حاكىم تۋعاندا، ەكى جىلعا سوزىلعان بەيبىت كەلىسىمدى قايتادان بۇزعان رەسەي پاتشالىعىنا قارسى كەنەسارى ساربازدارى جانتالاسىپ قايرات كورسەتىپ جاتقان ەدى. اباي ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن زاماندا، سوڭعى جاۋگەرشىلىك كەزەڭدە دۇنيەگە كەلدى.

ابايدا ەڭبەك پەن ادامدى ازات ەتۋگە شاقىرعان الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق جۇيەلەردىڭ ادامزاتتىڭ باعىن اشۋعا تالپىنعان جارقىن يدەيالىق ۇلگىلەرى بار.

كىسىلىكتەن اسقان باقىت تا، مۇرات تا جوق.

كەمەڭگەرىمىز ەكى ماسەلەنى شەشتى: داعدارعان قازاق قوعامىنا جول كورسەتتى، باعىت-باعدار نۇسقادى، سوسىن، ۇلت مۇراتىنىڭ قالىبىن العا تارتتى. ۇلتتىق دۇنيەتانىم ۇلگىسى. نەمەسە – الەم ءپىشىنى (“مودەل ميرا”)، ياعني قازاق كوزىمەن قاراعانداعى دۇنيە بەينەسىن قالىپتاستىردى.

ياعني، مۇرات پەن مۇراتقا باراتىن جولدى ايقىنداپ بەردى. بۇل – بۇگىنگى ءبىزدىڭ ءومىرىمىز.

ءتىل ۇيرەنۋ، كاسىپ مەڭگەرۋ، ادامي قاسيەتتەرگە ۇمتىلۋ – قازىرگى تاڭداعى ءبىز تاڭداعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز.

اباي بۇل فيلوسوفياعا قالاي كەلدى؟ بۇل زاماندا قانداي ۋاقيعالار ءجۇرىپ ەدى؟

 فيلوسوفيالىق تاريح نەمەسە تاريحي فيلوسوفيا

 ابىلاي قازاسىنان كەيىن قىرىق جىلداي ۋاقىت ءوتىپ، قازاق حاندىعىن قۇلاتقان نيزام شىققاندا، ساقارا جۇرتىن دۇبىرلەتكەن تاعى ءبىر سويقان تايادى. پاتشالىق رەسەي شەبى ەلدى مەكەن، بەتپاق تۇزگە زەڭبىرەگىن سۇيرەتىپ، قامالىن تۇرعىزىپ دەندەپ ەنە باستادى. 

باستاۋشىسىنان ايىرىلعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەس بىرتىندەپ السىرەپ، جالپىۇلتتىق  قارسىلىق باسىلعاندا، ۇلت بولاشاعى كۇڭگىرت تارتتى. قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى، قازاق كەلەشەگىن ويلاعان جۇرت تىعىرىقتان جول تابۋ قاجەت ەدى، 

ول ەكى قازاق ورتاسىندا تۇردى.

ەكى ءداۋىر اراسىندا تۋدى. ءبىر ءداۋىر كۇيرەدى، ءبىر ءداۋىر – ءوزى ەدى. 

ەردىڭ سويى كەنەسارى قازا تاپقاندا، الاشتىڭ تۋى جىعىلدى. كەرەي-جانىبەك تۇسىندا ىرگەسى بەكىپ، قىستاۋ سالعان، جايلاۋ كوشىپ، ەن دالانى كەڭ جايلاعان كوشپەلى جۇرت التى الاش قازاق اتانعالى تالاي عاسىر ءوتىپ ەدى.

سوڭى ابىلاي بولاتىن. حان قازاسى مەن قازاق حاندىعىن جويۋ تۋرالى نيزام اراسىندا باقانداي قىرىق جىل ۋاقىت بار ەدى. سول ۋاقىت ءراسۋا بولدى. ۇساق-تۇيەك ىسكە، ىردۋ-دىردۋ تىرلىككە، ءوزارا تالاس-تارتىسقا جۇمسالدى.

قالا سالىپ، زەڭبىرەك قۇياتىن، بولات تەمىردەن قارا مىلتىق جاساپ، وق-ءدارى دايىندايتىن اسىل ۋاقىت، ەسىل ۋاقىت زايا كەتتى.

ىرگەسىندەگى يمپەريا كۇشەيىپ، نىعايىپ كەلە جاتقاندا، قازاق نەگە بەيقام وتىردى، تۇسىنىكسىز. نەگە سوعىس ونەرىن زامانىنا قاراي جەتىلدىرمەدى، نەگە ونەركاسىپ سالمادى، كوشتى توقتاتپادى، وتىرىقشى ەل بولمادى.

سۇراقتار كوپ. دالا ۇيىقتاپ جاتقانداي اسەر ەتتى. ونى گۇرسىلدەگەن زەڭبىرەكتەر ءۇنى وياتتى. قاسىم بالالارى اتقا قونعاندا، رەسەي شەكارادان ءوتىپ، ساقارادا بەكىنىپ العان بولاتىن.

كۇش تەڭ ەمەس ەدى. كەڭسەسى، باسقارۋ تەتىكتەرى قالىپتاسا قويماعان مەملەكەت كوشىپ-قونىپ ءجۇردى.

قاسىم سۇلتان رەسەي قۇزىرىن مويىنداماي، كۇرەس جاريالاپ، قاراتاۋ اسقاندا، يمپەريا قازاق جەرىندە اسكەر ورنالاستىرىپ، كۇشەيىپ العان ەدى. ول ءتۇز دالادا بيلىك ورناتىپ، اۋىلداردى ۇركىتىپ-شوشىتىپ، جاۋلاي كىردى. ارقادا سەگىز دۋان قۇرىلىپ، قالالار سالىندى. قارۋلى شەرىك بەكىنىستەرگە شوعىرلاندى. داۋ ايتقاندارعا زەڭبىرەكتەر سويلەدى.

ءبىز قولى ۇزىن ەلدىڭ قانداي تىلدە سويلەيتىنىن بىلدىك.

قوسىندى اۋەلى جاۋجۇرەك اكەلەرى باسقاردى. قاسىم سۇلتان سوڭىنان سارجان، ەسەنگەلدى، كوشەك، اعاتاي، بوپى، كەنەسارى، بوپاي حانشا، كەيىنىرەك ەرجان سارجان ۇلى ەردى. جالپى، قاسىم سۇلتاننىڭ ون ەكى ۇلى بولدى. اربىرەۋىنىڭ قاسىندا بەس جۇزگە تارتا تولەڭگىت ءجۇردى. كەنەسارى سۇلتان سول كەزدە نەبارى جيىرما/جيىرما بەس جاس ارالىعىندا ەدى.

نەمەرە تۋىسى، تاقتىڭ زاڭدى مۇراگەرى عۇبايدوللا ءۋالي ۇلى سۇلتاندى سەنىم قاعازىن الۋ ماقساتىندا، قىتايعا بارا جاتقان جەرىنەن ۇستاپ، اباقتىعا قاماعاندا، رەسەيگە قارسى قاسىم مەن كۇللى سۇلتان ۇرپاعى كوتەرىلدى. كەيىن ول كەنەسارى جورىقتارىنا جالعاسادى. حان كەنە شابۋىلداردا تورەلەردى ءبىرىنشى قاتار، العى شەپكە شىعارىپ وتىردى.

قازاق ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن 1822 جىلعى جاڭا نيزامعا مويىنسىنباعان ابىلاي (قاسىم) ۇرپاعى تاعدىرىن تانىعانداي ەدى. جولى ءبولىندى، جاسىقتىق تانىتقان شوعىر شەن-شەكپەن يەلەندى.

كەيىن قاسىم دا، سارجان دا، ەسەنگەلدى دە تاشكەنت قۇسبەگىسى مادەلى حان قولىنان قازا تاپتى. كەنەسارى، ەرجان، ناۋرىزباي ۇشەۋى ەكىنشى اعايىن جۇرت توپىراعىندا كوز جۇمدى. سوڭعى حاندى جوقتاعان قارالى كوش كەكىلىك تاۋىنان سىرعىپ، قاراتاۋعا بەت العاندا، اربا سوڭىنان ەرىپ بارا جاتقان سىزدىق تورە ون جاستا ەدى. بولاشاق جاۋجۇرەك ساردار كەتىپ بارا جاتىپ ارتىنا قاراپ-قاراپ قويدى ما ەكەن، كىم ءبىلسىن...

بوداندىقتان بوي تارتقان كەنەسارى-ناۋرىزبايدىڭ جالپى الاشتىق كۇرەسى بۇل قوزعالىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەردى.

ءۇمىت وياندى.

بىراق، مەملەكەت قۇلادى. بۇكىل قازاق كۇڭىرەندى. مايتوبە تۇبىندەگى شايقاستا قولعا تۇسكەن كەنەسارى وتىز ەكى سۇلتانمەن (كەي دەرەكتەر باسقا مالىمەتتى العا تارتادى) بىرگە شاھيد بولدى. كەكىلىك تاۋى ەتەگىنەن ارقا جەرىنە سۋىت جەتكەن قارالى حابار ساقارانى ويسىراتىپ كەتتى. كەنەسارى ءولدى دەگەنگە كىم سەنەدى.

 تۋ قۇلاعان كۇن

ۇلتتىڭ تۋى جىعىلدى. ەڭسەسى بيىك ەلدى توسىن اجال قۇلاتتى. قازاقتىڭ ساعى سىندى، جىگەرى قۇم بولدى، ەركىن جۇرت بوداندىققا ۇشىرادى.

باتىستا ءباھادۇر يساتاي قازا تاپتى. جەڭىلگەن ەلدىڭ امالى تاۋسىلدى. شاراسىز قازاق نوقتاعا ءتۇستى.

ۇلت ارمانى كۇيرەدى. قۇلاپ جاتقان ەلدى تۇرعىزاتىن كۇش جوق ەدى. ساحناعا سال-سەرىلەر شىقتى. تاقىرىپ وزگەردى.

ولەڭ-جىردا سىڭسۋ كوبەيدى.

ءان ەندى كۇرەسكە شاقىرعان جوق، ول ايەل سۇلۋلىعىن جىرلادى. ەرتەڭگى كۇننىڭ جارقىن مۇراتى ۇمىتىلدى، بۇگىنگى كۇننىڭ قىزىعى العا شىقتى.

كۇي جاسىدى. بىراق، كەنەسارى اق تۋىن اڭساعان، كەشەگىنى اۋەلەتىپ ەسكە العان الىپ اندەردەن قاھارماندىق موتيۆتەر تولىق جانە ءبىرجولا جوعالا قويعان جوق.

ماحامبەتتىڭ جاڭعىرىعىنداي جاڭا اندەر بار قازاق جەرىندە كۇركىرەدى. ءسۇيىنبايلار كەنەسارىنى جىرعا قوستى. جامبىل (سىزدىق تورەمەن قىرعىز جەرىنە بارۋى) مەن اباي (كەنەسارى كۇرەسىنەن كەيىنگى جاڭا فيلوسوفيا تۋى) ۇشتاستى. ارقادا مۇستافا بۇركىتباي ۇلى (“بۇركىتباي اكەم اتى، مۇستافا اتىم، ايتايىن ونىڭ بايان حيكاياسىن، ىشىندە جانعوزىنىڭ مەن تولەباي، سۇيىندىك سۇراساڭىز ارعى زاتىم”)، ءمادي ءباپي ۇلى (“نەمەنە كورگەن قىزىق كورمەگەندەي، جاس داۋرەن جاۋار بۇلتتاي ورلەگەندەي، جاستىق شاق كوك سەمسەردىڭ ءجۇزى ەمەس پە، قايراپ اپ قالىڭ جاۋعا سەرمەگەندەي.”)، ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى (“اقتاۋ، ورتاۋ، سارىسۋ، كوكتىڭ كولى، جايلاۋشى ەدى جاز بولسا كوشىپ ەلى، ساعىنعاندا كوزىمە جاس كەلەدى، اق تۋىن كەنەسارى تىككەن جەرى”) ساحناعا شىقتى.

الايدا، جىراۋلىق پوەزيا ءداۋىرى كەنەسارى زامانىمەن اياقتالدى. سوڭعى وكىلدەرى ماحامبەت پەن نىسانبايلار بولدى.

جالپى، ءان اتاۋلىدان قايرات كەمىدى، ۇلتتان بەرەكە قاشتى، كەشەگى باتىرلار بارىمتا-قارىمتادا ءجۇردى. جەر قورىعان جورىقتار اراز ەلدىڭ جىلقىسىن العان جورتۋىلدارعا اينالدى.

ەل ءىشى ءب ۇلىندى. بارىمتاشىلار قاراسى كوبەيدى. ءتارتىپ كەتتى، ەرەجە بۇزىلدى. ەكەۋارا داۋىن شەشۋگە ويازعا جۇگىندى. ءبىر كەزدە قول باستاعان قاھارمان تارلاندار ءالسىزدىڭ مالىن تالادى، جۋاننىڭ قولشوقپارى بولدى.

باسىندا ەركىندىگى جوق ەلدىڭ ونەرى دە، ءومىرى دە ويران بولادى. قازاقتىڭ باسىنا كۇن تۋدى.

نە ىستەۋ كەرەك؟

بوداندىققا، قاراڭعىلىققا قارسى كۇرەسەتىن جول بار ما؟ قۇلدىق سانادان قايتىپ قۇتىلامىز؟ جاۋىنگەرلىك كۇرەستىڭ جولى جابىق ەدى. شەرىك قۇراتىن زامان ءوتتى. قۋاتتى يمپەريا تالاي ۇلتتى جۇتىپ جاتتى.

 قازاق فيلوسوفياسى

سول كەزدە قازاقتىڭ باعىنا قاراي اباي تۋدى. ۇلت جەتەكشىسى قارۋلى قارسىلىق تۇيىق جول ەكەنىن ۇقتى. كۇش تەڭ ەمەس. زاماناۋي سوعىس ونەرىن تولىق مەڭگەرگەن يمپەريا جالىن ۇستاتپايتىن كەز.

ول ەلىن بىلىمگە باستادى. زامان مۇراتىن تانىعان ۇستاز حالىقتى ونەرگە شاقىردى. ورگە سۇيرەدى. ونەر دەگەنىمىز كاسىپ ەدى. بۇكىل الەم ونەركاسىپتىك كاپيتاليزم جولىندا جارىسا ەڭبەك ەتىپ جاتتى.

اباي قازاق قاتارىنان قالماسىن دەدى. ونەردى يگەرىپ، كاسىپتى مەڭگەرىپ، قالانى باعىندىرسا، جاڭا قالا سالسا، ءبىلىمدى قوعامعا اينالسا دەپ ويلادى.    

بىلىك پەن ءبىلىم، كاسىپ پەن ونەر زامانى ءار ەۋروپالىق ورتادا ۇلت قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقانى انىق ەدى. دۇنيە جۇزىندە، ءبىرى ەرتە، ءبىرى كەش، كاپيتاليستىك قوعامدا مەملەكەت ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ءوز عۇزىرى اياسىندا حالىقتاردى ءبىرتۇتاستاندىرىپ، ۇلتقا اينالدىرا باستادى.

مەملەكەت ءرولى زور بولدى.

ول بەلگىلى ءبىر تەرريتوريا كولەمىن يەلەنىپ، جەرگىلىكتى، تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ ەركىن دامۋىنا جاعداي جاسادى.

ءبىر سيپاتى قوعام قاجەتتىلىگى، قاسيەتىنەن تۋىندايتىن ورتاق قىزمەت ەدى. ول – باسقارۋدىڭ اسا جوعارى دارەجەدە ۇيىمداسقان ءتۇرى – ساياسي بيلىك جۇيەسىنە باعىندى. ول كاپتاليستىك دامۋعا جول اشتى.

قوعامدىق سانا داۋىرگە ءتان ۇجىمدىق ۇعىم-تۇسىنىك جيىنتىعىنان قالىپتاستى.

فيلوسوفيالىق كاتەگوريا رەتىندە رۋحاني ءومىر، ادام ساناسىندا بەينەلەنگەن ورتا، كوزقاراس، وي-زەردە كورىنىسىن، تۇرلەرىن تۇگەل قامتىدى.

ەڭ اۋەلى ۇستاز الدىندا قازاق ساناسىن وياتۋ مىندەتى تۇردى. ەسكى ءومىر، تۇيىق تىرشىلىك، كەشەگىنى ارقاسىنا بايلاعان سالت-ءداستۇر اباي اكەلگەن وزگەرىستەرگە قايشى، تۇسىنبەگەن قامشى الا جۇگىرىپ قارسىلىق ءبىلدىردى.

جاڭالىقتىڭ جولى قاشاندا اۋىر ءارى ۇزاق.

جىگەرى جاسىعان قازاق قوعامىنا اباي جاڭا جول ۇسىندى: بۇل ءبىلىم ارقىلى ازاتتىققا جەتۋ كونتسەپتسياسى ەدى. الاشورداشىلار – تەگىس ءبىلىمدار تۇلعالار بولدى. ولار اباي فيلوسوفياسىمەن قارۋلاندى: XIX عاسىردا جاسالعان قازاق فيلوسوفياسىنا سۇيەندى.

تۇبىندە اتالمىش فيلوسوفيا قازاقتى اباي اڭساعان ارمانعا جەتكىزدى.

كيىز تۋىرلىقتى الاش جۇرتى اقوردا كۇمبەزىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك بايراعىن جەلبىرەتتى.

ازات ەل بوساعادان تورگە شىقتى!

اباي دەسەك، قازاق ەسىمىزگە تۇسەدى. تەگىندە، ۇلت دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرعان جاڭا ارمان، اسىل مۇرات جولىندا بەينەت كەشىپ، مەحنات كورگەن وسى ءبىر اياۋلى جۇمباق جانعا ءبارىمىز دە قارىزدارمىز.

 

04-23.10.2019

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىرشىن كەتكەن ساڭلاق

سپورت • بۇگىن، 17:35

ۇقساس جاڭالىقتار