«بۇگىندە ەلىمىزدەگى يتبالىقتاردىڭ سانى بىزگە بەيمالىم. حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە ەنگەن بۇل جانۋار جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. 2005 جىلى جۇرگىزىلگەن سوڭعى ساناققا سايكەس يتبالىقتاردىڭ سانى – شامامەن 100 مىڭ. ال كەڭەس كەزەڭىندەگى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن زەردەلەسەك, كاسپيدىڭ قازاقستانداعى بولىگىندە ميلليونعا جۋىق يتبالىق بولعان. دەمەك, قازىر ولاردىڭ سانى 90%-عا ازايعان». «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى, ەكولوگ اسەل بايمۇقانوۆا وسىلاي دەيدى.
قارشادايىنان تابيعات انانىڭ تىلسىم سىرىن ۇعىنۋعا ىڭكار بولعان اسەلدىڭ بۇل تاقىرىپتى ىندەتە زەرتتەگەنىنە دە تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. مارقاكول باۋرايىنا اكەسىنە ەرە بارعان سەزىمتال قىزدى بالىقتار الەمىنىڭ جۇمباققا تولى تىرشىلىگى سوناۋ وقۋشى كەزىندە-اق قىزىقتىرعان. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن شەتەل فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ول, كوكىرەگىن مازداتقان بالا ارمان ءبىر ساتكە بولسا دا كوڭىلىن تىنشىتپاعانىن جاسىرمايدى. اقىرى ارمانعا ەرىك بەرىپ, ءوزى وقىعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە «ەكولوگيا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراعا تۇسكەن. ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىن دا بالىقتار تاقىرىبىنا ارناپتى. دەگەنىنەن تانباعان تاباندى قىز ءوز كاسىبىنە دەگەن ادالدىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ارقاسىندا كولدەنەڭ شىققان كەدەرگىلەر مەن بويداعى قورقىنىشىن كەس-كەستەپ وتكەن. بار ماقساتى ادامداردى تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىن امان الىپ قالۋعا شاقىرۋ.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاپ, ونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى جالعىز تەڭىز سۇتقورەكتىلەرى – جەرگىلىكتى كاسپي يتبالىقتارىنىڭ ومىرىنە اراشا تۇسكىم كەلەدى. كاسپي يتبالىقتارىن ساقتاۋ ارقىلى ءبىز باسقا دا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشەتىنىمىزگە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن. مەن قانشاما ۋاقىتتان بەرى يتبالىقتاردىڭ مىنەز-قۇلقىن, ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ كەلەمىن. بالكىم بىرەۋلەر «مۇنىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟» دەپ ويلايتىن بولار. كاسپي يتبالىقتارى جەرگىلىكتى ءتۇر, ونى جەر شارىنىڭ باسقا ەش جەرىنەن كەزدەستىرە المايسىز. بۇل – وتە ماڭىزدى. تەڭىز سۇتقورەكتىلەرى تىرشىلىك ورتاسىنىڭ وزگەرۋىنە قالاي بەيىمدەلىپ جاتىر؟ قانداي قيىندىقتارعا كەزىگۋدە؟ مىنە, وسى سۇراقتاردى شەشۋ ارقىلى ەلىمىزدەگى جالعىز ءتۇر بوپ ەسەپتەلەتىن كاسپي يتبالىقتارىنىڭ ءومىرىن ساقتاي الامىز. 2005 جىلى جۇرگىزىلگەن اۆياەسەپ تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىنىڭ سانى ون ەسە ازايعانىن كورسەتىپ بەردى. ياعني, شامامەن 100 مىڭداي عانا قالعان. ءبىزدىڭ ەسەپ بويىنشا دا سوڭعى 15 جىلدىقتا ولاردىڭ سانى تاعى دا ازايا تۇسۋدە, الايدا ناقتى قانشاعا ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىز. وعان قوسىمشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. قازىر قازاقستانعا قارايتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ ءبىر اۋماعىندا عانا يتبالىقتار مەكەن ەتەدى, ول – كومسومول شىعاناعىندا وپپا اۋدانى مەن دۋرنەۆ ارالى تەڭىز اۋدانىنداعى كىشىگىرىم اۋماق. يتبالىقتاردى باقىلاۋ بارىسىندا, ولاردىڭ كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرى ادامدىكىنە ۇقسايتىنىن اڭعاردىم. ماسەلەن, ولار ءوزىنىڭ اۋىرعان تۇقىمداستارىن جالعىز قالدىرمايدى, قيىن ساتتە سولارمەن بىرگە مازاسىزدانىپ, قاسىندا بولادى, – دەيدى اسەل بايمۇقانوۆا.
اسەل تىلگە تيەك ەتكەندەي, عالىمدار يتبالىقتاردىڭ تۇيسىك قابىلەتى جوعارى دارەجەدە دامىعانىن ەرتەرەكتە انىقتاعان. كەيبىر مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ولاردىڭ دەنەسىنە قاتتى سوققى تيگەندە كوزدەرىنەن جاس پارلاپ, ادامدار سەكىلدى «جىلايدى». مۋزىكا ەستىلسە, قۇلاق قويا تىڭداپ, اۋەن ىرعاعىنا ەلىكتەيتىن كورىنەدى. بۇل وسى ءبىر جۇمباق جاراتىلىستىڭ ادام بالاسىنا قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن بايقاتاتىنداي. بۇگىندە ءوزى قىزمەت ەتەتىن گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى ماماندارىمەن بىرگە يتبالىقتاردىڭ تىلسىم سىرىن, ەرەكشە قاسيەتىن بەينەلەگەن بىرنەشە شاعىن فيلمدەردىڭ تۇسىرىلۋىنە اتسالىسقان اسەل, ادامدار جوعالىپ بارا جاتقان تابيعات بايلىعىنا مەيىرىم كوزىمەن قاراسا دەگەن تىلەكتە. ويتكەنى كاسىپتىك ماڭىزى بار جانۋارلار ساناتىنا جاتاتىن يتبالىقتار, كوبىنە-كوپ ەتى مەن مايى, تەرىسى ءۇشىن قۇربان بولىپ جاتادى.
اسەل باستاعان ماماندار توبى كەزەكتى ءبىر زەرتتەۋ بارىسىندا يتبالىقتار كەندىرلى شىعاناعىن تاستاپ كەتكەنىن انىقتاپتى. ايتۋىنشا, 2016 جىلدىڭ كۇز مەزگىلىندە مۇندا 400 باس يتبالىق مەكەندەسە, 2018-2019 جىلدارى اتالعان اۋماقتا بىردە-ءبىر يتبالىق قالماعان. مۇنداي جاعدايلاردى بولدىرماس ءۇشىن ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي اۋماقتاردىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتىپ, تەڭىز جانۋارلارىنىڭ قۇرلىققا شىعىپ جاتاتىن جەرىن ادامداردان قورعاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىن مەكەن ەتكەن تۇرعىندار, اتالعان يتبالىقتاردىڭ جەر بەتىندەگى بىرەگەي تۇقىم ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ولاردى قورعاسا, – دەگەن اسەل, بۇل تۇرعىدا ارنايى ۇسىنىس تا ازىرلەپتى.
«تەڭىز جانۋارلارىنىڭ قۇرعاق جەرگە – جاتاققا شىعاتىن ۋاقىتىندا بالىق اۋلاۋدى توقتاتىپ, سۋ كەمەلەرىن جۇرگىزبەۋ كەرەك. جاتاقتاردى ساقتاپ قالىپ, يتبالىقتار مەكەندەيتىن جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات ۇيىمداستىرعان ابزال. سونىمەن بىرگە كاسپي يتبالىعىن ساقتاۋ مەن ءتيىستى شارالار جۇرگىزۋ تۋرالى حالىقتى تولىق حاباردار ەتىپ, ترانسشەكارالىق جانۋار بولعاندىقتان, مەملەكەت ارالىق زەرتتەۋ ۇيىمداستىرۋ قاجەت. كاسپي تەڭىزى بالىق رەسۋرستارىنا باي, دەسە دە قازىرگى ءبىرىنشى كەزەكتە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار زارداپ شەگىپ جاتىر. وعان سەبەپ – شامادان تىس اۋلاۋ. بۇل تۇستا تەك بەكىرەلەر ەمەس, يتبالىقتاردىڭ دا زارداپ شەگەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار بالىقشىلاردىڭ قۇرعان تۇزاعىنا ءتۇسىپ, وزدىگىنەن شىعا الماي, ءولىپ قالادى. بىلايشا قاراساڭىز, تەڭىز تۇبىندە بارلىعى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا. وعان قوسىمشا يتبالىقتاردىڭ تولدەۋ كەزىندە ەڭ ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرۋشى – كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى كەمە قاتىناسى, تەڭىزدىڭ لاستانۋى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى», دەيدى اسەل.
وركەنيەت ورگە باسىپ, ءزاۋلىم عيماراتتار زاۋ بيىككە ۇمتىلعانىمەن, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ادامزات ومىرىنە قاتەر توندىرگەن دابىلدى جاعدايلار جيىلەپ بارا جاتقانى بەلگىلى. تەحنولوگيا قانشا جەردەن قارىشتاپ دامىسا دا, تابيعات انا تارتۋ ەتكەن جاندى يگىلىكتەردى الماستىرا المايدى. ونى قورعاۋ – ءوزىمىزدى قورعاۋ. ەلىمىزدىڭ تەمىرتاۋ, وسكەمەن, الماتى سىندى قالالارىنداعى اۋانىڭ لاستانۋى, شولەيتتەنۋ, ارال تەڭىزى مەن بالقاش كولىنىڭ تارتىلۋىنان تۋىنداپ جاتقان ەكولوگيالىق اپاتتاردى تويتارۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا دەن قويعان بولاشاق عالىم بۇل باعىتتاعى العاشقى باسپالداقتاردان اتتاپ تا ۇلگەرگەن.
«تالاپتىڭ وتى ارىنداپ» تۇرعان شاعىندا بار جىگەرىن بىلىمگە ارناپ, عىلىمعا دەن قويعان تالانتتى جاستاردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانى, ەڭ الدىمەن مەملەكەت مەرەيى. ويعا العان ماقساتىن ىسكە اسىرىپ, ءوز ارمانىنا قانات قاققان دارىندى ازاماتتاردىڭ كەيبىرى ەل اراسىندا زور جەتىستىكتەرىمەن تانىلىپ ءجۇر. تابيعات بايلىعىن ساقتاۋ – بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. ال وعان تونگەن قاتەردى سەيىلتۋ ۇشان-تەڭىز ەڭبەك. ەندەشە, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ سان-سالادا تابىسقا جەتىپ, عىلىمى مەن مادەنيەتىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان تۇلعالاردى دارالايتىن بىرەگەي تىزىمگە اسەل بايمۇقانوۆانىڭ ەسىمى كەزدەيسوق ەنگەن جوق. بالىق باۋراعان قىزدى حالىق بەكەر تاڭداماعان ەكەن.
الماتى
