تانىم • 14 اقپان، 2020

بالىق باۋراعان بويجەتكەن

713 رەت كورسەتىلدى

جەر بەتىنەن جويىلۋعا شاق قالعان ايرىقشا جاراتىلىستىڭ جوعالماۋىن ماقسات تۇتقان تابيعات جاناشىرى 6 جىلدان بەرى كاسپي تەڭىزىندەگى يتبالىقتاردىڭ مىنەز-قۇلقىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. جىل مەزگىلدەرىنە قاراماي تەڭىز جاعالاۋىنداعى دۇلەي داۋىلمەن جاعالاسا ءجۇرىپ، بالىقتاردى تىنىمسىز تاسپاعا تۇسىرەتىن اسەلدىڭ ءبىر كۇنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز. ۋىتتى جاندىكتەر مەن ۋلى جىلانداردىڭ اراسىندا جۇمىس ىستەۋ وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا جۇرۋدەن ءبىر مىسقال كەم ەمەس. ول ءۇشىن ساقتىقتان بولەك اسقان توزىمدىلىك كەرەك-اق.

 

 

«بۇگىندە ەلىمىزدەگى يتبالىقتاردىڭ سانى بىزگە بەيمالىم. حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە ەنگەن بۇل جانۋار جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. 2005 جىلى جۇرگىزىلگەن سوڭعى ساناققا سايكەس يتبالىقتاردىڭ سانى – شامامەن 100 مىڭ. ال كەڭەس كەزەڭىندەگى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن زەردەلەسەك، كاسپيدىڭ قازاقستانداعى بولىگىندە ميلليونعا جۋىق يتبالىق بولعان. دەمەك، قازىر ولاردىڭ سانى 90%-عا ازايعان». «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى، ەكولوگ اسەل بايمۇقانوۆا وسىلاي دەيدى.

قارشادايىنان تابيعات انانىڭ تىلسىم سىرىن ۇعىنۋعا ىڭكار بولعان اسەلدىڭ بۇل تاقىرىپتى ىندەتە زەرت­تەگەنىنە دە تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ­تى. مارقاكول باۋرايىنا اكەسىنە ەرە بارعان سەزىمتال قىزدى بالىقتار الەمى­نىڭ جۇمباققا تولى تىرشىلىگى سوناۋ وقۋشى كەزىندە-اق قىزىقتىرعان. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن شەتەل فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ول، كوكىرەگىن مازداتقان بالا ارمان ءبىر ساتكە بولسا دا كوڭىلىن تىنشىتپاعانىن جاسىرمايدى. اقىرى ارمانعا ەرىك بەرىپ، ءوزى وقىعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە «ەكولوگيا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراعا تۇسكەن. ما­گيستر­لىك ديسسەرتاتسياسىن دا بالىقتار تاقى­رىبىنا ارناپتى. دەگەنىنەن تانباعان تاباندى قىز ءوز كاسىبىنە دەگەن ادالدىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ارقاسىندا كولدەنەڭ شىققان كەدەرگىلەر مەن بويداعى قورقىنىشىن كەس-كەستەپ وتكەن. بار ماقساتى ادامداردى تەڭىز سۇت­قورەكتىلەرىن امان الىپ قالۋعا شاقىرۋ.

– كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاپ، ونىڭ ىشىن­دە قازاقستانداعى جالعىز تەڭىز سۇت­قو­رەكتىلەرى – جەرگىلىكتى كاسپي يتبا­لىقتارىنىڭ ومىرىنە اراشا تۇسكىم كەلەدى. كاسپي يتبالىقتارىن ساقتاۋ ارقىلى ءبىز باسقا دا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشەتىنىمىزگە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن. مەن قانشاما ۋاقىتتان بەرى يتبالىقتاردىڭ مىنەز-قۇلقىن، ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ كەلەمىن. بالكىم بىرەۋلەر «مۇنىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟» دەپ ويلايتىن بولار. كاسپي يتبالىقتارى جەرگىلىكتى ءتۇر، ونى جەر شارىنىڭ باسقا ەش جەرىنەن كەزدەستىرە المايسىز. بۇل – وتە ماڭىزدى. تەڭىز سۇتقورەكتىلەرى تىرشىلىك ورتاسىنىڭ وزگەرۋىنە قالاي بەيىمدەلىپ جاتىر؟ قانداي قيىندىقتارعا كەزىگۋدە؟ مىنە، وسى سۇراقتاردى شەشۋ ارقىلى ەلىمىز­دەگى جالعىز ءتۇر بوپ ەسەپتەلەتىن كاسپي يتبالىقتارىنىڭ ءومىرىن ساقتاي الامىز. 2005 جىلى جۇرگىزىلگەن اۆياەسەپ تەڭىز سۇتقورەكتىلەرىنىڭ سانى ون ەسە ازايعانىن كورسەتىپ بەردى. ياعني، شامامەن 100 مىڭداي عانا قالعان. ءبىزدىڭ ەسەپ بو­يىنشا دا سوڭعى 15 جىلدىقتا ولاردىڭ سانى تاعى دا ازايا تۇسۋدە، الايدا ناقتى قانشاعا ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىز. وعان قوسىمشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. قازىر قازاقستانعا قارايتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ ءبىر اۋماعىندا عانا يتبالىقتار مەكەن ەتەدى، ول – كومسومول شىعاناعىندا وپپا اۋدانى مەن دۋرنەۆ ارالى تەڭىز اۋدانىنداعى كىشىگىرىم اۋماق. يتبالىقتاردى باقىلاۋ بارىسىندا، ولاردىڭ كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرى ادامدىكىنە ۇقسايتىنىن اڭعاردىم. ماسەلەن، ولار ءوزىنىڭ اۋىرعان تۇقىمداستارىن جالعىز قالدىرمايدى، قيىن ساتتە سولارمەن بىرگە مازاسىزدانىپ، قاسىندا بولادى، – دەيدى اسەل بايمۇقانوۆا.

اسەل تىلگە تيەك ەتكەندەي، عالىمدار يتبالىق­تاردىڭ تۇيسىك قابىلەتى جوعارى دارەجەدە دامىعانىن ەرتەرەكتە انىق­تاعان. كەيبىر مالىمەتتەرگە سۇيەن­سەك، ولاردىڭ دەنەسىنە قاتتى سوققى تي­­گەن­دە كوزدەرىنەن جاس پارلاپ، ادام­­­دار سەكىل­دى «جىلايدى». مۋزى­كا ەستىل­سە، قۇلاق قويا تىڭداپ، اۋەن ىرعا­عى­نا ەلىك­تەيتىن كورىنەدى. بۇل وسى ءبىر جۇم­­باق جارا­تىلىستىڭ ادام بالاسى­نا قان­شالىقتى جاقىن ەكەنىن بايقاتا­تىنداي. بۇگىندە ءوزى قىزمەت ەتەتىن گيدرو­بيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى ماماندارىمەن بىرگە يتبالىقتاردىڭ تىلسىم سىرىن، ەرەكشە قاسيەتىن بەينەلەگەن بىرنەشە شاعىن فيلمدەردىڭ تۇسىرىلۋىنە اتسالىسقان اسەل، ادامدار جوعالىپ بارا جاتقان تابيعات بايلىعىنا مەيىرىم كوزىمەن قاراسا دەگەن تىلەكتە. ويتكەنى كاسىپتىك ماڭىزى بار جانۋارلار ساناتىنا جاتاتىن يتبالىقتار، كوبىنە-كوپ ەتى مەن مايى، تەرىسى ءۇشىن قۇربان بولىپ جاتادى.

 اسەل باستاعان ماماندار توبى كەزەكتى ءبىر زەرتتەۋ بارىسىندا يتبالىقتار كەن­دىرلى شىعاناعىن تاستاپ كەتكەنىن انىق­تاپتى. ايتۋىنشا، 2016 جىلدىڭ كۇز مەز­­گىلىندە مۇندا 400 باس يتبالىق مە­كە­ن­­دەسە، 2018-2019 جىلدارى اتالعان اۋ­ما­قتا بىردە-ءبىر يتبالىق قالما­عان. مۇن­داي جاعدايلاردى بولدىرماس ءۇشىن ەرەك­شە قورعاۋداعى تابيعي اۋماقتار­دىڭ مار­تەبەسىن جوعارىلاتىپ، تەڭىز جان­ۋار­­لارىنىڭ قۇرلىققا شىعىپ جاتاتىن جەرىن ادامداردان قورعاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

 – كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىن مەكەن ەتكەن تۇرعىندار، اتالعان يتبالىقتاردىڭ جەر بەتىندەگى بىرەگەي تۇقىم ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ولاردى قورعاسا، – دەگەن اسەل، بۇل تۇرعىدا ارنايى ۇسىنىس تا ازىرلەپتى.

 «تەڭىز جانۋارلارىنىڭ قۇرعاق جەرگە – جاتاققا شىعاتىن ۋاقىتىندا بالىق اۋلاۋدى توقتاتىپ، سۋ كەمەلەرىن جۇرگىز­بەۋ كەرەك. جاتاقتاردى ساقتاپ قالىپ، يت­بالىقتار مەكەندەيتىن جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات ۇيىمداستىرعان ابزال. سونىمەن بىرگە كاسپي يتبالىعىن ساقتاۋ مەن ءتيىستى شارالار جۇرگىزۋ تۋرالى حالىقتى تولىق حاباردار ەتىپ، ترانسشەكارالىق جانۋار بولعاندىقتان، مەملەكەت ارالىق زەرتتەۋ ۇيىمداستىرۋ قاجەت. كاسپي تەڭىزى بالىق رەسۋرستارىنا باي، دەسە دە قازىرگى ءبىرىنشى كەزەكتە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار زارداپ شە­گىپ جاتىر. وعان سەبەپ – شامادان تىس اۋلاۋ. بۇل تۇستا تەك بەكىرەلەر ەمەس، يتبالىقتاردىڭ دا زارداپ شەگەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار بالىقشىلاردىڭ قۇرعان تۇزاعىنا ءتۇسىپ، وزدىگىنەن شىعا الماي، ءولىپ قالادى. بىلايشا قاراساڭىز، تەڭىز تۇبىندە بارلىعى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا. وعان قوسىمشا يتبالىقتاردىڭ تولدەۋ كەزىندە ەڭ ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرۋشى – كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى كەمە قاتىناسى، تەڭىزدىڭ لاستانۋى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى»، دەيدى اسەل.

وركەنيەت ورگە باسىپ، ءزاۋلىم عيما­راتتار زاۋ بيىككە ۇمتىلعانىمەن، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ادامزات ومىرىنە قاتەر توندىرگەن دابىلدى جاعدايلار جيىلەپ بارا جاتقانى بەلگىلى. تەحنولوگيا قانشا جەردەن قارىشتاپ دامىسا دا، تابيعات انا تارتۋ ەتكەن جاندى يگىلىكتەردى الماستىرا المايدى. ونى قورعاۋ – ءوزىمىزدى قورعاۋ. ەلىمىزدىڭ تەمىرتاۋ، وسكەمەن، الماتى سىندى قالالارىنداعى اۋانىڭ لاستانۋى، شولەيتتەنۋ، ارال تەڭىزى مەن بالقاش كولىنىڭ تارتىلۋىنان تۋىنداپ جاتقان ەكولوگيالىق اپاتتاردى تويتارۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا دەن قويعان بولاشاق عالىم بۇل باعىتتاعى العاشقى باسپالداقتاردان اتتاپ تا ۇلگەرگەن.

 «تالاپتىڭ وتى ارىنداپ» تۇرعان شاعىندا بار جىگەرىن بىلىمگە ارناپ، عىلىمعا دەن قويعان تالانتتى جاستاردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانى، ەڭ الدىمەن مەملەكەت مەرەيى. ويعا العان ماقساتىن ىسكە اسىرىپ، ءوز ارمانىنا قانات قاققان دارىندى ازاماتتاردىڭ كەيبىرى ەل اراسىندا زور جەتىستىكتەرىمەن تانىلىپ ءجۇر. تابيعات بايلىعىن ساقتاۋ – بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. ال وعان تونگەن قاتەردى سەيىلتۋ ۇشان-تەڭىز ەڭبەك. ەندەشە، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ سان-سالادا تابىسقا جەتىپ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان تۇلعالاردى دارالايتىن بىرەگەي تىزىمگە اسەل بايمۇقانوۆانىڭ ەسىمى كەز­دەيسوق ەنگەن جوق. بالىق باۋراعان قىزدى حال­ىق بەكەر تاڭداماعان ەكەن.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار